6М080700 – Орман ресурстары және орман шаруашылығы мамандығы бойынша магистратураның емтихан бағдарламасы



Дата17.04.2016
өлшемі321.8 Kb.



6М080700 – Орман ресурстары және орман шаруашылығы
МАМАНДЫҒЫ БОЙЫНША
МАГИСТРАТУРАНЫҢ ЕМТИХАН БАҒДАРЛАМАСЫ


  1. .


ОРМАН ТҰҚЫМ ІСІ

Ағаш бұталардың жемiстенуi, оларға әсер ететiн әр түрлi факторлар /генотиптiк және экологиялық/. Жемiстенудiң кезеңдiгi, оларға әсер ететiн факторлар, жемiстену кезеңдiгiн өзгерту шаралары.

Орман тұқымдарын: санау әдiстерi, жаппай жинау, моделдi ағаштар; санақ-статистикалық; жерге түскен жемiс пен тұқым; салыстырмалы бағалау; фенологиялық әдiсi, сынақ бұтақтары бойынша санау және болжау. Өнiмдiлiктi болжау: қысқа уақытқа – фенологиялық бақылау; ұзақ уақытқа – метеорологиялық, энтомологиялық, статистикалық-санақ, генеративтi бүршiктер бойынша және т.б.

Орман тұқым iсiн селекция-генетика негiзiне аудару. Орман тұқымдарын селекциялық категориясы. Алқа ағаштармен ағаштарды селекциялық бағалау.

Орман тұқым учаскелерiн /тұрақты және уақытша/, орман плантацияларын ұйымдастыру әдiстерi, оларды өсiру мен пайдаға асыру. Орман тұқым учаскелерi және плантациялар, жыл сайын тұрақты жемiс берулерi үшiн оларға жағдай жасау. Мамандандырыл ған орман тұқым шаруашылығы. Орман тұқымдарын дайындау және аумақтарға көшiрудi ғылыми дәлелдеу. Орман топтарында және жеке ағаштарда селекциялық санақ /инвентаризация/ жұмыстарын өткiзу.Орманның генетикалық қорыбөлу және сақтау. Резервтегі қорды сақтау формалары. Резервтегі тұқым қорын сақтау.

Орман тұқымдарының өнiм беруiн зерттеу әдiстерi және олардың сапалығын бағалау. Орман тұқым шикi заттарын дайындау, жер бетiнен жинау техникасы, кесiлген ағаштардан, өсiп тұрған ағаштардан және бұталардан жинау әдiстерi, жұмыстарды механикаландыру, орман тұқым шикiзатын қабылдау мен санау, тұқым алуға шикiзат дайындау.

Қылқанды ағаш түрлерi бүрлерiнен тұқым алу; теориялық себептерi; бүрiкептiргiштер, типтерi, құрылысы және жұмыс ретi, әр түрлi бүрiкептiргiш өнiмдiлiгi. Самырсын, балқарағай, майқарағай ағаштары бүрлерiнен тұқым алу. Қанағатсыздандыру, тазалау және тұқым сорттау, орман тұқым шикiзаты тұқымдарының шығымдылығы, шырынды жемiстерден тұқым алу. Тұқым сақтау және көшiру. Қылқанды және жапырақты ағаш түрлерi тұқымдарын сақтағанда шығымдылық сапасын жоғалтпау үшiн атқарылатын шаралар. Тұқым сақтау қоймалары, олардың құрылысы және типi, тұқым сақтауда атқарылатын шаралар.Орман тұқымдарын қаптау және тасмалдау.

Тұқымдарды топтамаға бөлу және паспорт беру.Тұқым партиясы, орташа үлгі және біртектілігінің белгілері. Тұқым себу сапалық көрсеткiштерi мен оларды анықтау әдiстерi (тазалығы, 1000 тұқым салмағы, ылғалдығы, өсу энергиясы, тiршiлiк қабiлетiлiгi, жарамдылығы, болмысы, шаруашылық жарамдылығы, тұқымның орташа тыныштық күйi, сапалық деңгейi), тұқым себу сапасын анықтауға қолданылатын аспаптар мен аппараттар, құжаттар және стандарттар. Орман тұқымдарын бақылау станциялары, олардың жұмыстары және мақсаттары; тұқым карантинiн бақылау жұмыстарын өткiзу.

Тұқым тыныштық күйi, түрлерi және оларды өсуге дайындау әдiстерi, тұқымда өтетiн биологиялық үрдiстер. Стратификация және тұқым себуге дайындау әдiстерi.
ОРМАН ПИТОМНИКТЕРІ

Орман питомниктеріне орын таңдау. Питомниктің шаруашылық-ұйымдастыру жоспары: жобаға тапсырма, картографиялық материалдары, түсініктеме жазбалары, техникалық есептері, әсірген кәшеттердің әз бағасын есептеу.

Орман питомнигі жерлерін ұйымдастыру: әндіріс бәлімі, олардың питомник кәлемінде орналасуы мен қажеттілігі, жол торабы, суару торабы, қорғаныс орман жолақтары, тірі және механикалық қоршаулары.

Жалпы әндірістік пайдалы және кәмекші, себу бәлімінде пайдалы әндіріс кәлемдерін, тікпелі мен кесінделер тамырландыру, аналық кесінді бәлімдерін есептеу әдістері, сонымен қатар компьртерлерде есептеу.

Орман питомниктерінде ауыспалы егістері: парлы, сидералды және шәптанапты ауыспалы егістер. Қазақстан әр түрлі табиғи аумақтарында орналасқан питомниктердің сеппе бәлімінде қолданылатын негізгі ауыспалы егістер. Питомникте арналған жерлерді алғаш рет пайдалану, орман питомниктерінде топырақ әңдеу

Топырақ әңдеу жүйелері, тәсілдері, кәпжылдық арам шәптерімен (тамырсабақты, атпатамырлы) күресу тәсілдері.

Ауыл және орман шаруашылықтарында гербицидтер қолдануға теориялық кәзқарастар.

Пар танаптарда арамшәптерді жор үшін қолданылатын гербицидтер; сеппе және тікпе бәлімдерде химиялық отау. Кәшет әсіруде тыңайтқыш және гербицидтер қолданудың экономикалық тиімділігі.

Сеппе әсірудің биоэкологиялық негізі: тұқымдарды әсіргенде қойылатын талаптар және агротехникалық күтім жұмыстары. Себу схемалары түрлері мен әдістері; себудің агротехникалық уақыты; тұқымдарды себу нормасы және оларды есептеу әдістері, тұқымдарды сіңіру тереңдігі; себу технологиясы; себу алдында топырақ дайындау, себілетін қатаршаларды белгілеу /Маркировка/, механикалық және тұқымдарды қолммен себу.

Себілген тұқымдарға және сеппелерге істелінетін күтім жұмыстары. Әскіндер пайда болғанша істелінетін күтім жұмыстары. Өскіндер пайда болғанша істелінетін күтім жұмыстары. Бір жылдық сеппелерді күту-баптау жұмыстары: кәлеңкелеу, суару, арам шәптерін отау және топырақ қопсыту, тамыр кесу, үстеп қоректендіру, сеппелерді қысқа дайындау. Сеппелерді екінші жылы және келесі жылдарда да әскенде істелінетін күтім жұмыстары. Өскіндер мен сеппелерді қолайсыз сыртқы орта жағдайлардан /үсік, күн кәзінен/, саңырауқұлақ аурулардан, энтозиянкестілерден, кеміргіш жәндіктер мен құстардан қорғау.Тікпелерді әсіргенде агротехниканың орманшылық-биологиялық негіздері. Тікпелердің түрлері және олардың қажеттілігі, декоративті ағаштар тікпелердің түрлері. Тікпелер ауыспалы егістері. Топырақ әңдеу.тікпелерді отырғызу техникасы, топыраққа және тікпелерге істелінетін күтім жұмыстары. Ағаш және бұталарды вегетативті әдіспен кәбейту. Өркен, тамыр, қысқы және жазғы кесінділері, Ашық және жабық топырақта кесінділерді тамырландыру. Тамырланған кесінділерді жетілдіру тікпелері. Терек, тал, шырғанақ, итмұрын және т.б. Ағаштардың аналық кесінді плантациялары. Жабық топырақта сеппелерді және тікпелерді әсіру. Стационарлы және ауыспалы полиэтиленді жабындылар, олардың құрылысы, микроклиматы, субстратты дайындау, агротехникалық ерекшеліктері. Полиэтиленді жабындылары қолдану тиімділігі және болашағы.

Тамыр жүйесі жабық кәшеттер әсіру. Орманшылық экономикалық бағалау және жұмыс технологиясы. Істелінген жұмыстарды техникалық қабылдау, санақ жұмыстары және кәшет дайындау. өндіріс жұмыстары кезеңі және әдісі. Кәшеттердің сапалық кәрсеткіштері және стандарттау. Сеппелер мен тікпелерді қазып алу. Шыбықтарды дайындау, олардан кесінділер кесу, сорттау, санау, уақытша кәміп қор, сақтау және кәшіру. Өндіріс ұйымдастыру және құжаттары. Жұмысшылар еңбегін ұйымдастыру. Жұмыс ұйымдастырудың экономикалық әдістері (жалдық, мердігерлік және т.б.).

ОРМАН ЕКПЕЛЕРІ

Екпе орман iсiнiң орман экологиялық және шаруашылық экономикалық негiздерi. Орман типологиясы – екпе ормандар өндiрiстiң экологиялық негiзi. Орман типтерi өсу жағдайымен кесу типi және олардың екпе ормандарға қажеттiлiгi. Қазақстан ормандарын халық шаруашылық аумақтарға бөлу. Екпе орман көлемi, екпе орман қоры. Екпе орман көлемдерi түрлерi мен категориялары. Екпе орман қоры көлемiн зерттеу. Оларды пайдалану кезеңдерi. Екпе ормандарды көбейту әдiстерi – себу, тiгу және олардың арасы, орман көбейту әдiстерiн қолдану факторлары.

Жасанды орман өсiру негiзгi бағыттары - орман жаңарту, орман көбейту, төмен бағалы ормандарды қайта жаңғырту. Жаппай және жартылай екпе ормандары, оларды қолдану жағдайлары. Таза және аралас екпе ормандары, олардың кемшiлiгi мен артықшылығы, қолдану жағдайлары. Басты, бағыттас және бұта ағаш түрлерi, екпе орман отырғызғанда олардың орны мен көшеттерi. Ағаштарды араластыру негiзгi схемалары.

Екпе орман жиiлiгi – Себу және тiгу орындары, орналасу әдiстерi. Әр орман аймақтары мен өсу түрлерiне байланысты екпе орман жиiлiгi жөнiндегi ұсыныстар.

Екпе ормандарға топырақ өңдеу: Топырақ өңдеу әдiстерi, алдын ала дайындау жұмыстары, ауыл шаруашылығына қолдануды дайындау. Жаппай өңдеу жүйелерi, оларды қолдану. Топырақты жартылай өңдеу: жолақты, атызды, алаңшалы, шұңқырлы, террассалы және т.б. Құмды жерлердi, жел эрозиясына қауiптi топырақтарды өңдеу, қолданылатын техникалары, тыңайтқыш қолдану – теориялық дәлелдiгi, Қазақстан жағдайларында осы мәселенiң зерттелуi. Орман себу. Қазақстан жағдайында тұқыммен себiлетiн ормандар және тұқым өсу жағдайлары. Екпе тұқымдарға қойылатын талаптар, оларды өсiру үшiн iстелiнетiн жағдайлар, жаңа шыққан өскiндердi сақтау. Агротехникалық кезеңдерi, себу нормасы және әдiсi, енгiзу тереңдiгi. Сеппелерге жасалатын күтiм жұмыстары.

Орман тiгу, оларды қолдану жағдайлары. Көшет дайындау. Әр түрлi көшеттердi қолмен және механикалық әдiспен отырғызу, агротехникалық кезеңдерi. Екпе ормандарды толықтыру. Екпе ормандарға iстелiнетiн күтiм жұмыстары, олардың түрлерi және мағынасы; шөптесiн өсiмдiктердiң бәселекестiгi, әр түрлi орман өсу аумақтарында олардың зияндық дәрежесi мен формасы. Күту кезiнде арборицид және гербицид қолдану. Екпе ормандарының өсу фазасы, әр фазада iстелiнетi күтiм жұмыстары. қатар аралықтарында уақытша ауыл шаруашылық дақылдарын өсiру.

Екпе орман жұмыстары сапасын бағалау. Техникалық қабылдау, санақ жұмыстары, екпе ормандарды орман көлемiне ауыстыру. Екпе орман жұмыстары экономикалық тиiмдiлiгiн есептеу жолдары. Екпе орман жұмыстарын ұйымдастыру, еңбек қорғау және техникалық қауiпсiздiк.

Ұсынылатын әдебиеттер тізімі

1 Протасов А.Н. «Типы лесных культур Казахстана». – Алма-Ата, «Кайнар», 1965.

2 Редько Г.И., Родин А.Р., Трещевский И.В. Лесные культуры. М., 1980, 1985.

3 Медведев А.Н. – Лесные питомники в Казахстане. Алматы, 1997.

4 Кентбаева Б.А. Лесосеменное дело. - Алматы, 2006.

5 Байзаков и др. Лесные культуры Казахстана. – Алматы, 2 кн., 2007.

6 Кентбаев Е.Ж., Кентбаева Б.А. Деревья и кустарники Казахстана для лесовыращивания. – Алматы, 2008.
ЕЛДІ МЕКЕНДЕРДІ КӨГАЛДАНДЫРУ

Сыртқы ортаны қорғауда екпе орман алқаптарының маңызы. Микроклиматқа, жылу режимiне, ауа құрамына, тазалығына, ылғалдылығы мен қозғалуына, ауаның ластануына қарсы күресте, өсiмдiк организмiнде түзiлетiн билгиялық активтi заттар тобы қабiлетiне, ауаны иондау мен қаладағы шуға қарсы күресте екпе орман алқаптарының әсерi, олардың эстетикалық және психологиялық маңызы. Аумақтарды инженерлiк жақсы көрiктендiру жағынан екпе орман алқаптарының маңызы.Ландшафты және бақ-саябақ өнерiнiң көне тарихы. Көне Шығыс, Қытай мен Жапонияның көгалдандыру ұлгiлерi, Италия мен Францияның, Германия мен Испанияның, Ресей мен Украинаның, елiмiздiң бақ пен саябақтары.Қазiргi заманғы бақтар мен саябақтар. Әсемдiк, дендрологиялық бақтар мен саябақтарды ұйымдастыруда орманшылардың мiндеттерi.Жабық, жартылай ашық және толық ашық пейзаж композицияларын жасау /орман алқаптары, шоқ орманы мен топ тоғайы, тобы, аллея, жасыл қоршау, партер, көкмайса, су қоймасы - тасқын сулар мен жай тоған/. Көгал мен гүлзарды жасау.

Ландшафтты көркем композиция элементтерi /түсi мен өңi, жарық пен көлеңкесi, алыстағы көрiнiсi, тепе-теңдiгi, мақсаты/.Көгалдандырылған жерлердi кластарға бөлу. Жердiң табиғи-климат жағдайына және ландшафт ерекшклiктерiне байланысты елдi мекендегi көгалдандыру жүйесiн құру мен жүйелеудiң негiзгi принциптерi. Тұрғындар санына қарап, қала мен ауылдарды класқа бөлу, солардың әр-түрлi мiндеттерiн, атқаратын аймақтарын белгiлеу /тұрғын, көлiк, тұрмыстық қойма, өнеркәсiптi, жалпы қалалық орталығы/ мен жоспарлау элементi ретiнде бәрiн бiрiктiретiн көгалдандыру жүйесi. Екпе орман алқаптарын өсiрудiң болашақ даму жоспары.

Қаланың /ауылдың/ жалпы жоспардағы көгалдандырылған жерлерi жүйесi. Елiмiздiң осы заманғы қалаларындағы көгалдандыру жүйесiнiң үлгi жетiстiктерi /Алматы, Астана, Қостанай, Қарағанды, Көкшетау, Тараз, Семей, Кереку, Павлодар, т.б/.Елдi мекендегi екпе орман алқаптарын орналастыру мен шамалау талаптары. Елдi мекендi көгалдандыру- жалпы жер көлемiн және соның жеке элементтерiн есептеу әдiстемесi.

Көгалдандыру зерзаттары көлемiне, маңызына қарай жобалау жұмыстарының мазмұны. Көгалдандыру зерзатын жобалауда шешiлетiн негiзгi мiндеттер.Көгалдандыру зерзатын жобалау кезеңдерi (техникалық-экономикалық түсiнiктеме, жоба, техникалық жұмыс жобасы), әр кезеңде дайындалған жобалы iс қағаздар тiзiмi.

Дайындық кезеңi. Бастапқы материалдарды жинау /табиғи жағдайы, қазiргi қалпын бағалау, зерттеу зерзатының агроэкономикалық сипаттамасы, топографиялық негiзiнде суретке түсiру/. Көгалдандыру зерзатын жобалаудың мiндет- бағдарламасы-оған жүктелген мiндет, құрастыру мен бекiту тәртiбi.Көгалдандыру жобасының мазмұны мен құрамы. Жалпы жоспар-жобаның негiзгi құжаты, жүктелген мiндетi мен мазмұны. Дендрожоспар- оның мазмұны мен жүктелген мiндетi. Жердi тiк тегiстеу жобасы,құрамы мен мәнi, оны жобалаудың кезеңдерi. Көгалдандыру зерзаты абатты жұмыстардың жобалы материалдары /суландыру мен жер құрғату, алңдары мен жолдары.

Көгалдандыру жұмыс сызбаларының құрамы мен мазмұны. Жер бөлу мен бақ отырғызу сызбасы, жұмыс көлемi мен шығын есебi .

Табиғи жағдайы мен тегiстеу шешiмiнiң күрделiлiгiне қарап, көгалдандыру зерзатын жобалау ерекшелiктерi.Тұрғын және мөлтек аудан ландшафтты-жоспарлы жобасын жасауға қойылатын құрылыс талаптары (тазалықты сақтау-гигиеналық, сәулеттi-жоспарлы, әлеуметтiк-қамсыздандыру, экономикалық). Тұрғын және мөлтек ауданның көгалдандыру элементтерi. Аумағын аймақтарға бөлу, халық саны мен құрамына қарап, жоспарлы элементтерi шамасын есептеу. Халық саны мен құрылыс тығыздығына қарап, демалыс және серуендеу учаскелерiн, балалар, спорттық және шаруашылық алаңдарын, тұрғын үй маңы жерлердi көгалдандыру тәсiлдерi. Екпе ағаштарды отырғызу ретi мен тығыздығы: ағаш, бұталы, шөп және гүлдi өсiмдiктерге қойылатын талаптар: жабулы және ашық жерлердiң арасалмағы.

Көшелердi класқа бөлу. Әр түрлi мiндеттi атқатратын көшелердi көгалдандвру өзгешелiктерi. Көшелердiң кесекөлденең танабы (даңғыл, тұрғын көшелер т.б.). Екпе орман алқаптары орналасуына жер асты және жер үстi желiсiнiң әсерi. Көшелердiң қиылысқан жерлерiне, қоғамдық көлiк аялдамаларына, көшеде өсiмдiк өсетiн жерлерге, көгалдандырудың жеке жоспарлы элементтерiне қойылатын талаптар. Көше мен алаңдағы, өзен бойы жағалауындағы шағын саябақтар /сквер/. Композицияларды тиiмдi құрастыру тәсiлдерi, жер теңгерiмi шамалары, ағаш пен бұталарды отырғызу тығыздығы. Жүктелген мiндетiне орай, әр түрлi алаңдарды көгалдандыру ерекшелiктерi (көше жағынан кiре берiстерi, көлiкпен тасып өтетiн транзиттi алаңдар, жол торабы).Мәдени демалыс саябақтарында екпе ориан алқаптары композицияларын құрастыру мен тегiстеу ерекшелiктерi. Жүктелген мiндетiне орай аумағын аймақтарға бөлу. Әр түрлi аймақтардың көгалдандыру шамалары. Әр түрлi жерлердiң топырақ ауа райы жағдайына және ландшафтты өзгешелiгiне қарап, екпе орман алқаптарын ұйымдастыруға қойылатын қатаң талаптар.Мамандандырылған саябақтарды ландшафтты ұйымдастыру өзгешелiктерi. Көрме, серуендеу, спорттық, өсiмдiктер (ботаникалық), хайуанаттар (зоологиялық), балалар, тарихи (мемориал) саябақтарын тегiстеу көгалдандыру жұмыстары. Елдi мекндердi көгалдандыру жүйесiндегi олардың алып жатқан орны мен жүктелген мiндетi. Екпе орман алқаптары композицияларын құрастыру, жер теңгерiмiн есептеу мен аймақтарға бөлу.

Әсемдiк бақтары. Табиғи жағдайы мен жер көлемiне орай тегiстеу мен көгалдандыру өзгешелiгi. Оқу орындары, қорлар,жеке меншiк мекемелер, ауруханалар, мектеп пен бала-бақшалар аумағын көгалдандыру мен абаттық жұмыстарды жүргiзу. Демалу мен қыдыру, дене шынықтыру, спорт ойындарына, әр түрлi қызметке арналған алаңдарды, ғимараттарды, екпе орман саябақтарын орналастыруға қойылатын талаптар. Жер теңгерiмi, өсiмдiк отырғызу тығыздығы мен шамаласы; ағаш, бұталы, шөп және гүлдi өсiмдiктер тiзбесi /ассортимент/.

Аллеяларды, алаңдарды,шағын сәулеттi нысандарын, жолдар мен соқпақтарды тегiстеу. Күн ыстығынан сақтану, тас жол жамылғысын, алаңдар мен ғимараттарды ысып кетуден қорғау, жақсы тұрмыстық тұрғын жайды жасау үшiн есепке алу бойынша екпе орман алқаптарын орналастыру.

Тексерме залалдығы сыныбына қарап, өнеркәсiптi кәсiпорындарды класқа бөлу. Жүктелген мiндетiне орай аймақтарға бөлу мен өндiрiстiң жоспарлы үрдiстерiне байланысты көгалдандыруға қойылатын талаптар. Жер теңгерiмi мен көгалдандыру шамалары.

Тазалық сақтау қорғаныш аймақтарын жоспарлау ерекшелiктерi. Өсiмдiктер тiзiмi, отырғызу тәртiбi мен сипаты.Көгалдандыру зерзаты ескi екпе орман алқаптарын қайта қалпына келтiрудiң мақсаты мен мiндетi. Тазалық сақтау-гигиеналық, жүктелген мiндетiне, жоспар маңызына қарап жерлердi тиянақты есепке алу мен бағалау. Iрi көгалдандыру зерзаттарын қайта құру iсiнде ландшафтты таксация жұмысының өзгешелiгi (қала сыртындағы саябақтар мен бақтар, т.б.)Қайта құру зерзатын бағалаудың нәтижелi кезеңi саналатын бүкiл көркемдiк құрастыру шешiм негiзiндегi ландшафтты аудандар мен түйiн учаскелердi анықтау және ландшафтты талдау.

Абаттық пен көгалдандыру iстерi арқасында бүлiнген жерлердi қайта қалпына келтiру. Әскери полигондарды, текше алаңдарды (террикон) және ашық кен орындарын (карьер), олардың қайырмалары мен өндiрiс жерлерiн қайта қалпына келтiру. Көгалдандырудың әдiс-тәсiлдерi: ағаш, бұталы, шөп және гүлдi өсiмдiктер тiзiмi; оларды отырғызу ретi мен сипаты. Бүлiнген жерлердi қайта қалпына келтiрудiң шетелдiк үздiк практикасы, озық тәжiрибелерi. Көгалдандыру зерзаттарында жүргiзiлетiн дайындық жұмыстар. Жобасына сәйкес жер аумағын инженерлiк әзiрлеу (Инженерлiк құрылыстарды ұйымдастыру (құрғату, кәрiз, нөсерлiк су, арналық жүйесi) су бөгенi. Топырақты дайындау агротехникасы. Жол жасау. Ағаш және бұталы өсiмдiктердi отырғызу көгал және гүлзар алаңын ұйымдастыру. Екпе ағаштарға арналған күтiм жұмыстары (тазалық шырпу, жүйелi қалыптасу, суару, үстеп коректендiру т.б.).


Ұсынылатын әдебиеттер тізімі

1 Лунц Л.Б. Городское зеленое строительство. М., Стройиздат1974.

2 Боговая И.О., Теодоронский В.С. Озеленение населенных мест.-М., В.О.Агропромиздат, 1990.

3 Голощапов Г.В., Бессчетнов П.П. Садово-парковое строительство Казахстана.-Алматы.Кайнар, 1988.

4 Голощапов Г.В., Байзаков С.Б., Бессчетнов П.П. Озеленение жилой застройки. Алматы, 1990.

ДЕНДРОЛОГИЯ

Ағаштардың, бұталардың, жартылай бұталардың, шырмауықтар мен жатаған өсімдіктердің жіктелуі.Ағаш өсімдіктеріне ықпал ететін экологиялық әсерлер, ағаш өсімдіктерін сыныпқа бөлу мен олардың экологиялық қасиеттері. Ағаш өсімдіктері тіршілік ететін жерлердің жағдайы, экологиялық реакциясы мөлшері мен экологиялық бейімділігі туралы ғылым. Ортаның экологиялық негізгі әсерлері топтары мен олардың ағаш өсімдіктеріне тиетін ықпалы.Ортаның ауа райы экологиялық әсерлері: жарық түсу режимі, жылу және сумен қамтылуы, ауаның газ құрамы мен айналымы. Ағаш өсімдіктері өміріндегі өсу үрдістері мен жетілуіне, тіршілік ұзақтығына, өсімдік қалыптасуына экологиялық әсер ықпалы. Ортаның ауа-райы әсеріне байланысты ағаш өсімдіктерінің экологиялық топтары.

Ағаш өсімдіктері тіршілік құбылыстарына, биологиялық өсімділігіне және қалыптасу қабілетіне тигізетін метеорологиялық жағдай мен маусымдық өзгерістер әсері. Ортаның топырақ-экологиялық әсері: топырақтың механикалық және химиялық құрамы, қышқылдығы мен ылғалдану жағдайы. Өсімдік қалыптасуына және ағаш өсімдіктеріне әсер ететін топырақ жағдайының ықпалы. Ағаш өсімдіктерін топырақ құнарлылығымен, ылғалдылығымен, қышқылдығымен, топырақтағы жеке микроэлементтер мөлшерімен өзара байланысы. Азот жинақтаушы ағаш өсімдіктері. Ағаш өсімдіктерін топырақтың желмен және сумен бөлінуіне (эрозияға) қарсы қолдану.

Ортаның топографиялық-экологиялық әсерлері: жанама дәлел ретінде әсер ететін теңіз деңгейіне қарағанда жер биіктігі, экспозиция, тау беткейлері құламалылығы. Қазақстанның тік тау аймақтары мен ормандары. Ортаның биологиялық-экологиялық әсерлері: өсімдік фитоценозында өсімдіктердің өзара әрекеттестігі; микроорганизмдері және жан-жануарлар дүниесінің өсімдіктерге әсер ететін ықпалы. Ортаның өзгеруі адам әрекеттерінің ағаш өсімдіктеріне және өсімдік жамылғысына оң және теріс әсері мен шаруашылық ықпалы.Табиғат қорғау, ағаш өсімдіктерін тиімді пайдалану, өсімдік әлемі «Қызыл кітабынаң енген сирек кездесетін және құрып бара жатқан ағаш өсімдіктерін анықау, зерттеу, қорғау мен көбейтуде орманшылар ролі.

Популяцияның жиынтығы ретінде түр жайлы түсінік. Түрдің диагностикалық критерилері – генетикалық, физиолого-биохимикалық, анатомо-морфологиялық, экологиялық және географиялық. Түрлердің ареалы. Кең, тар, эндем, реликт ретінде таралған өсімдіктер туралы түсінік. Жаппай, таспа тәрізді және жолақты таралуы. Түрдің экологиялық амплитудасының оның ареалымен байланысы. Табиғи және жерсіндіру арқылы таралуы.

Өсімдіктерді жерсіндіру (интродукция) ұғымы туралы. өсімдіктерді жерсіндіру мен экологиялық бейімделу. Ортаның жаңадан пайда болған жағдайлармен байланысы. Ағаш өсімдіктерін жерсіндіру, табиғи орман алқаптары өнімділігін арттыру, далалық егісті қорғайтын екпе орман алқаптарын жасау, елді мекендерді көгалдандыру, шөл және шөлейт жерлерді игеру жұмыстарының маңызы. Бөлімнің жалпы сипаттамасы (тіршілік пішіндері, өсімдіктердің географиялық таралуы мен ағаш өсімдіктері қалыптасуындағы ролі, морфологиялық - биологиялық және экологиялық ерекшеліктері, шаруашылық маңызы): филогенетикалық байланыстарының жалпы сызбасы. Жалаңаш тұқымды ағаш өсімдіктері сипаттамасы, жүйелі тәртіппен беріледі. Қазақстан және ТМД өсімдіктер дүниесінің «Қызыл кітапқаң енген түрлері де сипатталады.

Жабық тұқымды ағаш өсімдіктердің жалпы сипаттамасы жоғарыда көрсетілгендей үлгі бойынша, тек оларға тән белгілерімен бірге беріледі.Орманды, орманды-далалық, далалы, Кавказ, Қырым, Қиыр Шығыс ормандары, Орта Азияның жазық және таулы бөлігіндегі ормандар мен Қазақстанның тоғайлы және өзен жағалауы ормандары.
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі


  1. Богданов П.Л. Дендрология (учебник). – М., Лесная промышленность, 1974.

  2. Гроздов Б.В. – Дендрология. – М., Лесная промышленность, 1962, 320с.

  3. Жизнь растений. Т.4-6, - М., Просвещение, 1978-1988.

  4. Мушегян А.М. Деревья и кустарники Казахстана. Кайнар, Алма-Ата, часть-1 - 1962, часть-2 – 1966.

  5. Колесников А.И. Декоративная дендрология. – М., Лесная промышленность, 1974, 703с.

  6. Бруно П. Кремер. Деревья. – М., «Астрель», 2002.

  7. Кентбаев Е.Ж., Кентбаева Б.А. Деревья и кустарники Казахстана для лесовыращивания. – Алматы, 2008.


ОРМАНШЫЛЫҚ

Орман туралы түсiнiк. Көгалдандыру мақсатында егiлген екпе ағаштар мен бақтардан айыратын орман ерекшелiктерi. Табиғи ормандар мен екпе ормандар. Ресей мен Қазақстан орман ғылымы және орман шаруашылығы даму тарихы. Жоғарғы орман iлiмiн жетiлдiруге, ғылыми мектептердiң /қазақстандық/ құрылуына және орман мамандықтарын дайындауға қосқан қазақстандық ғалымдардың үлесi.Ағаштарды бөлу /дифференциация/. Ормандағы табиғи сұрыптау.Орманда және кеңiстiкте өскен ағаштар құрылысы. Ағаштар құрылысындағы айырмашылық себептерi. Крафт жiктеуi. Сүрекдiңнiң өзiн-өзi табиғи сирету үрдiсi. Бәсекелестiк және ағаш топтарында көрiнуi. Крафт жiктеуiнiң орман табиғи сұрыптауындағы айқын көрiнiсi. Орманның негiзгi элементтерi. Сүрекдiң орманның негiзгi элементi. Сүрекдiңнiң ерекшелiнетiн белгiлерi: құрамы, толымдылығы, сүрекдiң қолтығы жанасу дәрежесi, тығыздығы, жасы, бонитетi, қоры, тауарлығы. Аласа ағаш тобы, тiрi жер жамылғысы, олардың орманшылық және шаруашылық маңызы. Аласа ағаш топтарын және тiрi жер жамылғысын оқу әдiстерi.

Орман төсенiшi, оның топырақ түзу үрдiстерi мен нәрлi заттардағы айналу ролi. Сыртқы қабаттағы өсiмдiктер. Өскiндер, жас шыбық және қолдан себу. Орман фаунасы.

Орман және климат. Климат және орманның таралуы, таралу заңдылықтары. Г.Н. Высоцкийдiң ылғалдану коэффициентi. Г.Т.Селяниновтың гидротермикалық коэффициентi.

Көлденең аймақтық және тiк белдеу. Қазақстан табиғат аймақтары және республика ормандарының таралуы. Орманшылықтағы орман таралуының географиялық заңдылықтарын пайдалану және маңызы.

Орман және жарық. Күн радиациясы, таралуы, күн белсендiлiгiнiң реттiлiгi, инсоляция климаттық көрсеткiштердiң кезеңдiлiкке әсерi. Құрғақшылық жылдар мен орман өртенуi. Орман тiршiлiгiнде жарықтың ролi. Инсоляция және жарықтандыру. Жарықтың физиологиялық ролi.

Жарық экологиялық фактор. Жарықтың өсiмдiк өсiп–дамуына, өнiмдiлiгiне әсерi. Орман шымылдығындағы жарық таралуы және әртүрлi қабаттағы өсiмдiктер құрамы. Жарық сүйгiш және көлеңкеге төзiмдi ағаштар. Ағаштардың жарық сүйгiштiгiн анықтайтын әдiстер; көзбен өлшеу, В.С. Медведевтiң таксациялық, М.К. Турский мен В.Никольскийдiң екпе орманға этиолирлеу әдiсi, И.Сурождың анатомиялық, И.Визнердың фотометриялық, Л.А. Иванов пен В.Н. Лрбимовтың физиологиялық әдiстерi. Ағаштардың жарық сүйгiштiк шкаласы. Сыртқы ортаның басқа да факторларына байланысты ағаштардың жарыққа қатынасы; географиялық жағдайлар, жарықтандыру тәртiбi /ұзын және қысқа өсiмдiгi/, жылу тәртiбi, жасы, топырақ құнарлығы және ылғалдану тәртiптерi. Фрикенiң тәжiрибесi. Жарықтың ағаш өнiмдiлiгiне, гүлдеуiне және жемiстенуiне әсерi.

Орман және жылу. Жылу экологиялық фактор. Ағаштардың жылуға қатынасы. Ағаштар ареалдары жылу шекарасы. Вегетациялық кезең. Ағаш тұқымдастары жiктеуiнiң жылуға қатынасы. Орманға төменгi температура, физиологиялық, механикалық әсерлер, өскiндердiң сығылуы, радиациялық, адвективтiк, ерте күздiк және кеш көктемдiк үсiктер. Аяздың түсуi.

Орманға жоғары температура әсерi. Өскiннiң солып қалуы, қабықтың күрi, ыстық жел. Орманды және жазық жердегi температураның тәулiктiк ауытқуы. Орманды және жазық жердегi топырақ тоңдануы мен жiбуi.

Орман және жел. Орман тiршiлiгiндегi жел маңызы: гүл тозаңдануы, ұрық шашылуы, ауа құрамын реттеушi. Жел – физиологиялық, фактор. Желдiң ағаш дiңi құрылысы мен ұшар басына әсерi. Н.С.Нестеров тәжiрибесi. Жазықты қорғаушы жолақтар мен жол бойы қорғаныс екпе ағаштар. Орман және ауа құрамы. Атмосфера құрамы. Көмiрқышқыл газы концентрациясы. Орманның әртүрлi қабатындағы өсiмдiктер фотосинтез жиiлiгiне көмiрқышқыл газының толысу көздерi. Булану әсерi туралы түсiнiк. Атмосферадағы көмiрқышқыл газы концентрациясының ұлғарына байланысты климаттың жылынуы. Оттегi, оның орман тiршiлiгiнде ролi.

Атмосферадағы оттегi құрамы. Өнеркәсiп қажетiне жұмсалатын оттегiнiң көберi. Оттегiнiң жаңаша тепе-теңдiгi және өзгеруi. Орман оттегiнiң негiзгi өндiргiшi. Озон. Атмосфералық азот. Өсiмдiктер қорегiндегi оның маңызы. Өндiрiстiк кәсiпорындардың зиянды заттар бөлуi, ағаштардың ауадағы газдар мен шаң-тозаң сiңiруге қатынасы. Фитонцидтер. Орман ауа тазалаушы және сауықтырушы.

Орман және ылғал. Ылғал – негiзгi экологиялық фактор. Судың физиологиялық маңызы. Жауын – шашын түрлерi: жаңбыр, шық, қар, мұздақ. Жауын–шашынның орманшылық ролi: жер асты суы және топырақ ылғалдылығы /шектен тыс көп немесе жеткiлiксiз/. Ауа ылғалдануы және өнiмдiлiгi. Топырақтағы ылғал мен ағаштардың ареалы арасындағы байланыс. Г.Н.Высоцский мен Н.С.Нестеровтың ылғал тепе–теңдiгi. Орман шымылдығында жауын – шашын /қатты және сұйық/ таралуы. Жауын – шашынның таралуы толымдылық құрамына, су қорғау және су реттеудегi ролi. Орман төсенiшi – гидрологиялық фактор болып табылады. Орман өсiрудiң топтамалық және жолақ жазықтық түрлерi. Г.Н.Высоцкий тезисi: „Орман даланы құрғатады, тауды суландырады”.

Орман iшiндегi және орман сыртындағы ауаның ылғалдануы. Орман – ылғал сақтаушы және тазалаушы. Орманның гидрологиялық ролi.

Орман және топырақ. Аналық таулы жыныс және орман. Топырақ. Топырақ құнарлығы. Құнарлылық факторлары. Топырақ қалыңдығы, қалыңдық қабаты тежегiштерi, топырақ қалыңдығы бойынша бөлiнуi. Топырақтың қалыңдық қабаты маңызы. Тамыр жiктелуi. Ағаштардың тамыр жүйелерi. Топырақтың тамыр жүйелерi құрылысына әсерi. Топырақтың күлдiк элементтерi. Топырақ гумусы. Орман гумусы түрлерi және олардың құрылу жағдайлары. Ағаш тұқымдастарының, шалғын шөптерiнiң және дәндi дақылдарының қоректену элементтерiн қажет етуi. Ағаш тұқымдастарының қоректену элементтерiн қажет етуi және олардың топырақта болуын талап етуi. Орманның топыраққа әсерi. Ормандағы топырақ құнарлығын жолдары. Ағаш тұқымдастары микротрофтылығы.

Орман және фауна /жануарлар дүниесi/. Орман жануарлардың өмiр сүретiн ортасы. Орман сипатына байланысты фауна құрамындағы айырмашылық. Азықтық база динамикасына байланысты фауна құрамындағы циклдық өзгерiстер. Трофикалық жалғасулар. Жануарлар миграциясы. Сүткореқтiлердiң орманшылық және шаруашылық маңызы. Орман және құстар. Әртүрлi құстарды әркелкi орман түрлерi мен өсiмдiктердi қабаттарына үйрету.

Құстар орман санитарлары. Жыртқыш құстардың пайдасы. Құстар аңшылық обúектiсi. Құстарға келтiрiлетiн зиян. Орман және жәндiктер. Жәндiктер орман компонентi. Пайдалы жәндiктер: тозаңдандырғыштар, санитарлар, жыртқыштар және паразиттер. Жәндiктер орман зиянкестерi. Орман зиянкестерiнiң жаппай көберiнен орманға келтiрiлген шығын. Зиянды жәндiктермен химиялық және биологиялық күрес тәсiлдерi.

Алдын алу шаралар. Орманның патологиялық қызметi және оның маңызы. Орман топырағы фаунасы және оның маңызы. Орман жаңаруы. Ағаш тұқымдастарының гүлдеуi. Гүлдеу мезгiлдерi: ерте және кеш гүлдейтiн ағаш тұқымдастары. Пiсiп жетiлген шақ және оның тұқымдастарынан, климаттан, өсу жағдайынан, сүректiң толымдылығынан және басқаларынан тәуiлдiлiгi. Бiрұялы және екiұялы тұқымдастар. Екi жынысты және әртүрлi жынысты гүлдер. Ағаш гүлдеуiне ауа–райының әсер етуi.

Тозаңдану. Тозаңдануға ықпал жасайтын және кедергi жасайтын факторлар. Бүршiктiң пайда болуы. Ағаштардың жемiс беруi. Тұқым пiсу мезгiлдерi. Жемiстенудiң кезеңдiлiгi. Жемiстену кезеңдiлiгiнiң өсу жағдайына, климатқа тәуелдiлiгi. Тұқым шығымдылығын есептеудiң: О.Г.Каппер, Н.С.Нестеров, В.Д.Огиевский, М.М.Орлов әдiстерi. Тұқым таралуы /жел, су, құстар, жануарлар арқылы/. Орманның вегативтiк жаңаруы. Вегативтiк жаңару туралы түсiнiк. Вегативтiк жаңару тәсiлдерi: өскiн, тамыр атпасы арқылы, сабақтан өнген, қалемшемен, ұластыру арқылы және басқалары. Тұқымдық немесе вегативтiк жаңаруда берiлетiн тұқым қуалаушылық белгiлерi. Н.П. Кренкенiң өсiмдiктер жасаруы және кезеңдiк қартары жайлы теориясы. Ағаштардың тұқымдық және вегативтiк салыстырмалы бағасы. Жоғары дiңдi, төменгi дiңдi және орташа орман. Вегативтiк жануардың биологиялық және шаруашылық маңызы. Орман жаңаруын бағалау әдiстерi. Бағалау мақсаты. Жаңару жағдайының сандық бағалануы: көзбен өлшеу, сынақ алаңшаларындағы өскiндердi жаппай санау, есептеу алаңшалары әдiсi. Жануардың сапалық бағалануы /тiршiлiкке икемдiлердi бағалау/.

Тiршiлiкке икемдiлердi бағалау шкаласы. Осы бағалау әдiстерiнiң жағымды жақтары мен кемшiлiктерi. Эталондық әдiс.Әдiстердi өңдеу кезектiлiгi. Тiршiлiкке икемдi өскiндердiң жастық топтары. Ағаш тұқымдастарының алмасуы. Алмасу туралы түсiнiк. Г.Ф.Морозов пен В.Н.Сукачев бойынша ағаш тұқымдастары алмасу жiктеуi. Алмасу үрдiсi – орман өсiру жағдайы мен ағаштардың орманшылық қасиеттерiмен байланысу әсерi жиынтығы. Шыршаның жұмсақ жапырақтылармен алмасуы, қарағайдың шыршамен алмасуы, еменнiң шыршамен алмасуы, қарағайдың көктерек және аққайыңмен алмасуы, еменнiң жұмсақ жапырақтыларымен алмасуы, қарағайдың еменмен алмасуы және басқа да алмасу түрлерi.

Қазақстанның әртүрлi табиғи аймақтарында алмасудың орманшылық және шаруашылық маңызы. Орман типологиясының бастауы. Морозов кезеңiне дейiнгi бiрiншi типологтар – Рудский, Генко, Густорович. Морозов мектебi типологтары: Кррденер, Алексеев. П.С.Погребняк, В.Н.Сукачев, Б.П.Колесников және И.С.Мелехев типологиясы. Орман түрлерiнiң орманшылық және шаруашылық маңызы. Орман типологиясының жаңаша жағдайы. Қазақстанның орман түрлерi.


Орманшылық


Орманды күтiп – баптау мақсатында кесу. Түсiнiк. Орманды күту үшiн кесудiң шығу тарихы. Орман күту үшiн кесудiң биологиялық негiздерi және мақсаты.

Күту үшiн кесу жүргiзу техникасы. Күту үшiн кесу түрлерi: жарықтандыру, тазартпалы, сиретпелi, өтпелi кесулер. Күту үшiн кесу әдiстерi. Күту үшiн кесу жүргiзу барысында ағаш таңдау. Күту үшiн кесу жұмыстарын ұйымдастыру. Жарықтандыру, тазартпалы, сиретпелi, өтпелi кесу жұмыстарын ұйымдастыру. Орман күтiп – баптау мақсатында кесудiң ерекше түрлерi. Санитарлық кесу, кеңейтiп кесу, бұтақ кесу. Жарық түсiру үшiн кесу.

Басты мақсатқа пайдалану үшiн кесу. Жаппай кеспеағаш кесу. Жаппай кеспеағаш кесу, ерiксiз – таңдамалы. Осы кесулердiң жағымды және жағымсыз жақтары. Жаппай кеспеағаш кесу. Жаппай кеспеағаш кесу ұйымдастыру ерекшелiктерi: ағаш кесетiн жер енi, кесу бағыты, ағаштың кесуге жақындаған мерзiмi, жанасу тәсiлi, тұқымдық ағаштар қалдыру жағдайы, кеспеағашты ағаш қалдықтарынан тазарту. Шоғырлап кесу. Шоғырлап кесудiң даму тарихы. Кеспеағаш жiктелуi, ағаш тасымалдау сипаты, кеспеағаш пiшiнi. Шоғырлап кесуден кейiнгi тұқымдық ағаш тиiмдiлiгi. Шоғырлап кесуден кейiнгi тұқымдық ағаш тиiмдiлiгi. Шоғырлап кесу жүргiзiлген жердi жаңартуға бағытталған iс–шаралар.

Бiртiндеп кесу: тұқымдық-кеспеағаш, топты-таңдамалы, ұзақ-бiртiндеп, жиектi-кеспеағаш кесулер. Олардың жағымды жақтары мен кемшiн тұстары.

Ағаштың орманшылық қасиеттерiн кесу тәсiлдерiн таңдау тәуелдiгi. Шыршалы, қарағайлы, майқарағайлы, шамшатты ормандарды кесу. Орманның табиғи жаңаруына ықпал ететiн әдiстер. Түсiнiк. Мақсаты. Тәсiлдерi. Құнарсыз топырақтарда орманның табиғи жаңаруына ықпал ететiн тәсiлдер. Жұмыс ұйымдастыру. Орманның қосымша пайдалану. Түсiнiк. Мақсаты. Тәсiлдерi. құнарсыз топырақтарда орманның табиғи жаңаруына ықпал ететiн тәсiлдер. Жұмыс ұйымдастыру.

Орманды қосымша пайдалану. Түсiнiк. Қосымша пайдалану түрлерi, олардың әр алуандылығы. мал жар, олардың маңызы мен реттiлiгi. Шөп шабу. Қосымша пайдаланудың экономикалық маңызы. Қосымша пайдалануды орман шаруашылығы шаруашылық iс-әрекетiнiң негiзгi түрiне айналдыру мүмкiндiгi. Орманды қосымша пайдалануды ұйымдастыру. Елiмiздiң азық-түлiк бағдарламасы және қосымша пайдалану.

Орман қорғау шешiмдерi. Орман шаруашылығы кәсiпорындарында орман қорғау ұйымдастыру. Орман қорғау сақшылыары құқығы мен мiндеттерi. Орман өртi келтiретiнi зиян. Орман өртi таралуына ауа-райы әсерi. Орман өртi аумағын анықтау. Өрт қауiптiлiгiнiң кешендiк көрсеткiшi және оны есептеу техникасы. өрт қауiптiлiгiнiң шкаласы. Ормандағы өртке қарсы ескерту шаралары. Орман кәсiпорындары өртке қарсы қызмет ұйымдастыру. Шолғыншы-қарауылдық өрт қызметi: өрт метео қызметi, жер және орман авиақадағалау, өрт мұнарасы мен байланыс қызметi. өрт мұнарасында тұрып, өрт шыққан тұсты анықтау техникасы.

Төменгi және жоғарғы өрттi /аралық жолақтар орналастыру, қарсы от қор, өртеу/, жер асты өртiн /шымтезек және гумустық/ сөндiру. өртенген жердi қарауылдау.



Ұсынылатын әдебиеттер тізімі

1 Белов С.В. Лесоводство. -М., 1983.

2 Мелехов И.С. Лесоведение. -М.,1980.

3 Мелехов И.С. Лесоводство. -М., 1989.

4 Луганский Н.А., Залесов С.В. и др. Лесоводство - Екатеринбург, 2001

5 Атрохин В.Г., Иевинь И.К. Рубки ухода и промежуточное пользование. -М., 1985.

6 Байзаков С.Б., Гурский А.А., Аманбаев А.К., Токтасынов Ж.Н. Леса и лесное хозяйство Казахстана. –Алматы, 1996.

7 Гудочкин М.В., Чабан П.С. Леса Казахстана. –Алма-Ата, 1958.

8 Морозов Г.Ф. Учение о лесе. Изд.5. -М.,Л., 1949.

9 Наставление по рубкам ухода в лесах Республики Казахстан. КазНИИЛХА, 2004.


ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҒЫН ҚҰРУ

Орман шаруашылығының келешекте даму және ұйымдастыру негiздерiн айқындаушы экономикасы. Орман мемлекеттiк және жеке меншiкте. ҚР заң актiлерi, орман шаруашылығына байланысты ҚР заң актiлерi және қоршаған ортаны қорғау туралы үкiмет қаулылары. Орман шаруашылығын жүргiзудiң дамуы мен жалпы экономикалық жағдайлары. Мемлекеттiк орман қоры. Орман шикiзатының ресурсы. Қазiргi кездегi сүректi және рекреациялық пайдалану. Сүректi кешендi пайдалану. Сүректi пайдалану, сұрыптау жүйесi. Орман шикiзат ресурстары мен орман пайдалануды қажеттiлiгiне орналастыру. Сүректердiң пайдалану, үздiксiз және есептеу сипаты мен орман орналастырудың әдiсi, орман потенциалы мен орман пайдалану тепе-теңдiгi.

Орман шаруашылығының пiшiндерi.Орман шаруашылығы пiшiндерiнiң классификациясы. Орман алқаптарының шығу тегi бойынша пiшiнi: биiк дiңдi, аласа дiндi және орташа шаруашылық. Тауарлық пiшiнi бойынша: iрi тауарлы және ұсақ тауарлы шаруашылық. Кесу тәсiлi бойынша пiшiнi: жаппай кеспе ағаш, тұқымдық кеспе ағаш, таңдамалы шаруашылық кесулер. Ормандарды әр түрлi мақсатқа тағайындалған дифференциалдық шаруашылық пiшiнi. Қазақстан ормандарының орман шаруашылығындағы басым көпшiлiк пiшiнi.

Орманның пiсiп жетiлуi. Орманның пiсiп -жетiлуi туралы жалпы мағлұмат. Орманның қайта түлеуiнiң және табиғи пiсiп – жетiлiу жасы. Қайта және табиғи түлеудiң жасы. Сандық түлеуi. Сапалық түлеуi. Техникалық түлеуi. Басқада түлеу түрлерi. Орманның пiсiп- жетiлуi туралы бастапқы анықтаушы ақпараттар мен әдiстерi және техникалық қуралдары. Өсу барысының және сортименттер мен тауарлық кестелерi негiзiнде сандық және техникалық пiсiп- жетiлуiн анықтау. Орманды түгендеу мәлiметтермен пiсiп- жетiлуiн анықтау. Техникалық пiсiп- жетiлуiн зауыт – фабрикалардың өнiмдерi арқылы аңықтау. Орман шаруашылығында орманның теориялық пiсiп-жетiлуiнiң дамуы.

Кесу айналымы, кесу жасы, шаруашылық айналымы.Кесу айналымы туралы түсiнiк. Кесу айналымының үлгiсi. Орман шаруашылығындағы кесу айналымының маңызы. Кесу айналымын анықтауы. Түлеп өсу кезеңiн есепке алу. Кесу айналымы мен жас құрылымы арасындағы байланысы. Орман шаруашылығын ұйымдастырудың негiзi болып орманның кесу жасы болып табылады. ҚР орман балық және аң шаруашылығы комитетi бекiткен оптималды кесу жасы. Шаруашылық айналымы туралы түсiнiк.

Орман шаруашылығын құру обúектiсi оның әкiмшiлiк- шаруашылыққа бөлiнуi. Ауданның табиғи – тарихи жағдайын зерттеп бiлу. Жағрафиялық жағдайы, ауа-райы, топырағы, рельефi. Гидрологиялық жағдайы. Орман өсiру аймағы. Орманның жағдайы және түлеп өсу биiктiгiн зерттеу. Ормандарды картаға түсiру. Обúектiнi кварталдарға бөлу. Ормандарды түгендеу. Далалық және камералық өңдеу жұмыстары. Орман түгендеу корытындысы бойынша жинақталған мәлiметтер. Орман шаруашылығының экономикалық жағдайын зерттеу. Әкiмшiлiк – шаруашылық және экономикалық аудандастыруға бөлу. Орман қорының көлемi. Басты халық шаруашылығының саласы. Аудан халқының тығыздығы мен еңбек ресурстары. Аудан халқының отынға қажеттiлiгi, қанағаттанарлық дәрежесi мен қайнар көзi. Сүрекдiңнiң орман таксалары. Орман шаруашылығы өнiмдерiнiң аудан экономикасындағы маңызы. Орман орналастыру объектiсi орман (шикiзат базасы болып келетiн) өнеркәсiп мекемелерiнiң шикiзат базасы болып табылуы. Оның бұрынғы және қазiргi кездегi жағдайларының сипаттамасы. Талдау жасау кезеңiндегi орман қорындағы өзгерiстер. Орман шаруашылық iс шараларының талдауы және орман шаруасының дамуына тигiзетiн әсер. Жұмысшы және ИТК қамтылуы.

Ағаш тасымалдау түрiне және орналастырып жатқан обúектi территориясын дайындау. Шаруашылық бөлiмдердi бөлу. Басты тұқымдаспен жолшымалы тұқымдастарды тағайындау. Кесу тәсiлiмен орманды орнына келтiрудi шешу. Шаруашылық секция тағайындау. Кесу жасын тағайындау.

Орманды пайдалану. Орман пайдалану түрлерi, олардың классификациялануы, ролi. Орманды басты пайдалану. Басты пайдаланудың теориясымен тәсiлдерi. Қалыпты кеспе ағаш, жасына байланысты кесу, интегралдық кеспеағаш, өсiм бойынша кеспеағаш, жағдайы бойынша кеспеағаш. Басқа кесу тәсiлдерi. Есептелген кеспеағаш, тағайындау. Оны тағайындайтын критериi. Кеспеағаш ретiн бекiту. Ағаш пайдалануды сұрыптаумен есептеуге ЭВМ бағдарламаларын пайдалану. Басты пайдалану, оның есебiмен көлемi. Аралы пайдалану. Орман күту, кесу шешiмiн есептеу және жобалау.


Кесулердi жайғастыру. Орманды кесу жоспары. Кесу жоспарының мазмұны. Бастапқы құжаттар. Орман кесу жоспарына қойылатын талаптар: орман өсiрушiлiк, табиғатты қорғау, орманды пайдалану және пайдаға асыру.

Белгiлi бiр обúектен ағаш тасымалдау кезiнде пайдаланатын механикалық жабдықтарының техникалық-экономикалық талдауы. Орман өсiру ережелерi және кесу норативтерi: кесу бағыты, кеспеағаш енi, кеспеағаштардың жинасу әдiстерi, ормандағы кесiлiмдер саны. Орман жағдайының есебi.

Орманды қосымша пайдалану. орманды қосымша пайдалануды iске асыру ретi. Орманды қосымша пайдаланудың негiзгi түрлерi. Орманды мәдени-сауықтыру мақсатында пайдалану. Орманды аңшылық шаруашылығы қажетiне пайдалану. Бекiтiлiп берiлген министрлiктiң мекемелерiмен ведомтсваларының, қорықтағы ормандардың пайдалану ерекшелiктерi. Қазақстан Республикасының азық-түлiк бағдарламасы.

Орман шаруашылық iс шараларын жобалау. Орман басқармасын ұйымдастыру. Орманды өрттен қорғау жобасы. Ескерту шаралары. Орман өрттерiн табу және сөндiру шаралары. Аймақты өртке қарсы орналастыру. Орман заңдарын бузудан қорғау. Орманды қорғау шаралары көлемiн негiздеу. Орман өсiру және қайта қалпына келтiрудiң жобалау шаралары. Екпе орман қоры. Орман екпелерi көлемi мен әдiсi. Жумыстарды механикаландыру. Тұқым шаруашылығы мен тұқым бағы қажеттiлiгi. Еңбек және ақшалай шығындар есебi. Орманды күтiп баптау, орман қурамының сапалығын және өнiмдiлiгiн көтеру жолы болып табылады. Ағаштарды күтiп-баптау кесулерiне тағайындалған алаңы. Кесу учаскесi, телiмi, жылдық және 5 жылдық реттiлiгi бойынша кесу түрлерiн орналастыру. Орманды жаңалау. Жұмыс көлемi, амалы және шығындары. Көрсеткiш учаскелерi. Жұмыс көлемiн негiздеу. Орман басқармасын ұйымдастыру. Орман күзетiнiң және ИТР саны. Жол және үй шаруашылығы құрылысы.

Орман шаруашылығын ұйымдастыру мен дамуы және жобаның көрсеткiш негiздерiнiң мазмұны. Жобаның негiзгi көрсеткiштер: орман орналастыру директивтерiнiң орындалуы, орман қорын пайдалану, орман қорындағы тексеру соңындағы өзгерiстер. Орман өнiмдiлiгiн көтерудiң болжамдары. 1- га орман алаңына бағытталған кiрiс пен шығыс.

Кейбір орман категорияларындағы орман шаруашлығын құру ерекшеліктері. Шөлейттi ормандар, жасыл аймақ ормандары, су қорғау, таулы ормандарды орналастыру ерекшелiгi, топырақ-типологиялық негiзiнде орналастыру. Орман шаруашылығын қайта құру. Оның негiзгi көздегенi және ерекшелiктерi. Орманды болжау , оның тәсiлдерi.

Орман шаруашылығын құру жұмыстарын ұйымдастыру. Орман шаруашылығын құру құрылымы: ҚР орман және бақ шаруашылығы Комитетi, орман шаруашылығын орналастыру кәсiпорны, экспедициялары, орман шаруашылығын құру партиялары. Жұмыстың жылдық даму жоспары. Орман шаруашылығын құруға дайындық жұмыстары. Орман шаруашылығын құру жиналысы. Жоспарлы тапсырма. Орман шаруашылығын құру жұмыстарының толықтығы мен қиындығы. Негiздi жұмыстарды iстеу мөлшерi, жұмысты бақылау және өткiзу уақыты. Орман шаруашылығын құру жұмыстарының әдiстерi. Орман кеспе ағаштарын (қарапайым және күрделi) бөлу әдiсi, кезендi әдiстер, қалыпты қорының әдiсi, өтпелi өсiмiн бақылау әдiсi.

Орман шаруашылығын құру құжаттары. Жоспарлы-картографиялық құжаттары: планшеттер, орман жоспары, типографиялық сүлбi, ормандар картасы. Аэро және ғарыштық суреттерi, Кестелiк құжаттар: геодезиялық журналдар, таксациялық журнал, сынау алаңдары модельдерiнiң ведомосi, класс жасы кестесi, бонитетi, толымдылық, запас кварталдар бойынша қорытындысы, басты мақсатта пайдалану мен аралы пайдалану ведомосi. Ормандарды пiшiнi бойынша есептеу. Бiрiншi және екiншi техникалық кеңеске қолжазба құжаттар. Орман құру инструкциясында көрсетiлген басқада құжаттар.

Орман қорындағы ағымды өзгерiстердiң есебi. Орман шаруашылығын құрудың қайталануы, орман орналастыру материалдарының ескiруi. Орман шаруашылығын құру мәлiметтерiнiң жаңалану әдiстерi. Орман қорындағы ағымды кезеңiндегi өзгерiстердi анықтайтын формулалар, ЭВМ қолдану. Әрбiр 5 жыл сайын iске асырылатын мемлекеттiк орман қоры есебi. Орман қоры актуализациялау негiзiнде орманды кесу айналымын пайдалану өлшемiн болжау.

Ұсынылатын әдебиеттер тізімі


  1. Лесной кодекс РК,2003г. Астана

  2. Мурахтанов Е.С., Моисеев Н.А., и др. Лесоустройство. М., Лесная промышленность, 1983, 342.

  3. Анучин Н.П. Лесоустройство. М., 1992.


ОРМАН ТАУАРЛАРЫН ТАНУ

Өсiп тұрған ағаш бөлiмдерi: тамырлары, дiңi, желегi және олардың салыстырмалы көлемi. Дiңнiң негiзгi кескiндерi. Дiңнiң бөлiмдерi: өзегi, сүрегi, қабығы. Ағаш биомассасын өнеркәсiпте қолдану.

Сүректiң макроскопиялы құрылысы: шелқабық, ядро, пiскен сүрек, жылдық қабаттар, олардың ерте және кеш аймақтары, өзек сәулелерi, түтiкшелер. шайыр жолдары. Дендроклиматология және дендрохронология туралы түсiнiк. Қылқан жапырақты, жалпақ жапырақты сақина түтiкшелi және шашыраңқы түтiкшелi ағаш түрлерiнiң макроскопиялық және микроскопиялық айырмашылықтары. Қазiргi заманға сай сүрек жасуша қабырғалары құрылысы туралы түсiнiк. Қабық құрылысы.

Сүрек пен қабықтың химиялық құрамы. Негiзгi органикалық заттар сипаттамасы және құрамы. Целлрлоза. Гемицеллрлозалар, пентозандар мен гексозандар. Лигнин. Суберин. Экстрабелсендi заттар: таннидтер, камедтер, бояйтын заттар, шайырлар, алколоидтар.

Целлюлозаны алу жолдары. Сүректiң гидролизi. Сүрек пен қабықтың термиялық ыдырауы. Сүрек пен қабықтың жану жылулығы. Сүрек пен қабықтан экстрабелсендi заттар өндiрiп алу . Ағаштың жасыл бөлiгiнен алынатын биологиялық белсендi заттар (витаминдер, фитонцидтер және т.б.). Сүректiң түсi, жылтыры, текстурасы. Байланысқан (гигроскопиялық) және еркiн (капиллярлық) ылғал. Ылғалдың сандық сипаттамасы. Жасуша қабырғаларының қанығу шегi және гигроскопиялық шегi. Ылғалдылықты анықтау тәсiлдерi. Қабық ылғалдылығы. Өсiп тұрған ағаш дiңiнде ылғалдылықтың орналасуы, ылғалдылықтың мерзiмдiк ауытқулары, тәжiрибеде айқындалатын ылғал дәрежелерi.

Сүректiң тепе-теңдiк ылғалдылығы. Сүректiң құрғауы. Сүректiң кебуi. Iшкi кернеу туралы түсiнiк және оларды өлшеу тәсiлдерi. Сүректiң майысуы және шытынауы. Сүректiң ылғалды сiңiруi және iсiнуi. Сүректiң суды сiңiруi. Сүрек заттарының тығыздығы. Абсолрттi құрғақ және ылғалды сүректiң тығыздығы. Сүректiң шартты тығыздығы. Сүректiң поралылығы. Қабықтың тығыздығы. Сүрек пен қабықтың тығыздығын анықтау тәсiлдерi.

Сүректен сұйықтықтардың және газдардың өтiмдiлiгi. Сүректiң жылық, электрлiк және дыбыстық қасиеттерi. Электромагниттiк сәулелермен әсер еткенде байқалатын қасиеттер. Сүректiң механикалық қасиеттерiн жiктеу. Сүректiң кернеуi мен деформациясы туралы түсiнiк.

Талшық бойымен сығу, талшық бойымен және талшыққа көлденең созу, көлденең кесу кезiнде сүректiң берiктiлiк көрсеткiштерi мен сынау тәсiлдерi.

Қысқа уақытқа жүк түсiргенде сүректiң деформациялануы. Сүректiң ұзақ уақыт қарсыласуы және қалжырауы. Сүректiң есептiк қарсыласуы. Сүректiң технологиялық және эксплуатациялық қасиеттерi(майыстырғандағы екпiндi жабысқақтығы,сүректiң бекiткiштердi ұстап тұру қабiлеттiлiгi, майысу және жарылу қабiлеттiлiгi). Сүректiң механикалық қасиеттерiнiң салыстырмалы сипаттамасы.

Сүрек қасиеттерiнiң жеке ағашта (радиусы және дiң биiктiгi бойынша) және ағаш түрлерiнiң iшiнде (ағаш жасының, ормандағы ағаштың орналасуының, өсу ортасы жағдайының , географиялық жағдайының, кесу мерзiмiнiң, өсiп тұрған ағаштың қабығының аршылуы және шайыр алудың әсерлерi) сүрек қасиеттерiнiң өзгергiштiгi.

Сүрек қасиеттерiнiң өзара байланысы. Сүректiң берiктiлiгiн бұзбай анықтайтын тәсiлдер. Физикалық және химиялық факторлар әсерiнен сүрек қасиеттерiнiң өзгеруi. Сүрек қасиеттерiн бағыттай отырып (модификация) өзгеруi. Сүрек кемiстiктерi. Сүрек кемiстiктерiн жiктеу. Қолданылып жүрген стандарттар бойынша кемiстiктердi топтарға бөлу. Топтар бойынша кемiстiктердi сипаттау, себептерi және пайда болуы, сүрек сапасына әсерi: бұтақтар, жарылулар, дiң пiшiнiнiң кемiстiктерi, химиялық боялулар, саңырауқұлақтармен зақымдалуы (саңырауқұлақтар, олардың дамуы, олардан болатын кемiстiктер). Сүректiң жәндiктермен жарақаттануы, жат тектi қосылыстар, дефектiлер, деформациялар.

Сүректiң берiктiгi. Сүрек берiктiгiне әсер ететiн факторлар. Әртүрлi ағаш түрлерi сүрегiнiң шiруге қарсы салыстырмалы берiктiгi.

Сүректi физикалық және химиялық қорғау тәсiлдерi туралы түсiнiк. Антисептиктер мен антипирендер: оларды сүрекке енгiзу тәсiлдерi. Табиғи берiктiгiне және қорғалу деңгейiне байланысты сүректiң қызмет ету мерзiмдерi.Орман тауарларын жiктеу және стандартизациялау. Орман тауарларын жiктеу. "Орман тауарлары" туралы түсiнiк. Механикалық, механикалық-химиялық және химиялық тәсiлдермен дiңнен, тамырдан, ағаш желегiнен алынатын тауар топтары: орман материалдары; орман-химиялық өндiрiске арналған шикiзат; композициялық ағаш материалдары; модификациялық сүрек; целрлоза, қағаз, картон; гидролиздiк және ашытқы өндiрiсiнiң өнiмдерi; орман- химиялық өндiрiс өнiмдерi, Орман материалдарының кластары мен сортименттерi.

Стандартизация туралы жалпы мәлiметтер. "Стандартизация" түсiнiгiн анықтау. Стандарттар категориялары: мемлекеттiк стандарттар; салалық стандарттар; кәсiпорын стандарттары. Стандарттың түрлерi. Өнiм сапасын басқаруда квалиметрия негiздерi мен стандартизация ролi. Орман материалдарының стандартизациясы. Орман тауарлары стандартизациясы дамуының қысқаша тарихы. Орман материалдарының стандартизациялау мiндеттерi мен ерекшелiктерi. Орман материалдары стандарттарының мазмұны мен құрылымы. Ағаш түрiн таңдау, мөлшерлердi белгiлеу, шектер мен әдiптер. Стандарттарда сүрек сапасын нормалау. Орман материалдарының спецификациясы.



Дөңгелек орман материалдары. Дөңгелек орман материалдары туралы жалпы мәлiметтер. Тағайындалуы бойынша дөңгелек орман материалдарын жiктеу.Дөңгелек орман материалдарының (бөренелер, дөңбектер, баланстар) түрлерi Дөңгелек орман материалдарының жуандығы (диаметрi) мен ұзындығы бойынша мөлшерлерi. Жуандығы мен ұзындығы бойынша градациялар. Орман материалдарының сорттары мен кемiстiктерiн шектейтiн нормалар.

Тағайындалуына байланысты бөрене материалдарының ерекшелiктерi.Тiлуге, аршуға, целрлоза мен ағаш массасын өңдеуге, дөңгелек түрiнде қолдануға арналған орман материалдары. Төмен сапалы отындық сүрек. Пролизге арналған отын (құрғақ қайта айдау және ағаш көмiрiн алу), жағуға арналған және технологияға қажет отындық сүрек. Дөңгелек орман материалдарын сақтаудың дымқыл және құрғақ тәсiлдерi.Дөңгелек орман материалдарын белгiлеу, өлшеу және есептеу. Орман материалдарын белгiлеу жүйесi.Орман матеиалдарын сорттау. Жеке даралап өлшеу және және сортименттердi тығыз түрiнде есептеу. Орман материалдар партияларының көлемiн анықтау. Қысқа iс сортименттерi мен отынды өлшеу және есептеу ерекшелiктерi. Текшеге, пакетке, отын үйiндiсiне, вагонға жиналған дөңгелек орман материалдарының көлемiн "геометриялық тәсiлмен" анықтау. Дөңгелек орман материалдарын қабылдау.



Кесiлген орман материалдары. Кесiлген материалдары. Пiшiнi және мөлшерi бойынша кесiлген материалдардың түрлерi. Қылқанды және жалпақ жапырақты ағаштардан алынатын кесiлген орман материалдардың мөлшерлерi. Кебу және мөлшерден ауытқу шектерi. Кесiлген материалдардың сорттары. Негiзгi сорттарды құрайтын кемiстiктер мен олардың нормалары. Авиациялық кесiлген материалдар. Кесiлген материалдардың сапасын тексеру, белгiлеу, есептеу және тасымалдау ережесi. Орман материалдары топтарының ылғалдылығын анықтау. Кесiлген ағаш тетiктерi. Кең және тар табанды темiр жолдарға арналған шпалдар мен брусьялар; қар тоқтататын қалқандарға арналған планкалар; ауыл шаруашылық машиналарының тетiктерi.

Сүргiленген, аршылған, жарылған және ұнтақталған орман материалдары. Сүргiленген орман материалдары: сүргiленген шпон, кереге жаңыршағы, үй төбесiн жабатын жаңқалар, буып- түйiлген жаңқалар.

Аршылған орман материалдары: деталь дайындауға және әсемдеу үшiн қолданылатын аршылған шпон, аккумуляторлық шпон.

Жарылған орман материалдары: жарылған баланстар, бөшке клепкалары.

Ұнтақталған орман материалдары: технологиялық жаңқалар, гидролизге арналған ұнтақтар, сүргiленген жаңқалар, ағаш ұнына арналған үгiндiлер.



Орман-химиялық өндiрiстерге арналған шикiзаттар. Терi илейтiн заттар. Илiк экстрактарды өңдеуге арналған ағаш шикiзаты. Шайыр. Арнаулы ағаш көмiрiн алуға арналған шикiзат. Ағаш ұны.
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі


  1. Уголев Б.Н. Древесиноведение с основами лесного товароведения – М., 1975.

  2. Осипенко Ю.Ф., Рябчук В.П. Лесное товароведение. - Львов, 1979.

  3. Соколов Д.В., Синькевич А.Л., Емельянова Л.А. Древесиноведение. Учебное пособие к проведению лабораторных занятий. Л., ЛТА, 1974.


: attachments
attachments -> Лекции 30 часов Семинарские занятия -15 часов срс 60 часов срсп 30 часов КарагандЫ 2010 Форма 2 Силлабус составлен к э. н., доцентом Абеуовой С. Т., на основании госо рк, типовой программой дисциплины «Международные организации»
attachments -> «атф полис» Сақтандыру Қазақстан Республикасының компаниясы» АҚ акционерінің қаржы нарығы мен Шешімімен бекітілген қаржылық ұйымдарды реттеу
attachments -> «атф и ее роль в клетке. Ферменты» Карагулян Олеся Владимировна
attachments -> Программа дисциплины «Западноевропейское искусство и дизайн (XX-XXI век)»
attachments -> Тәуелсіз эксперттердің филиалдар, өкілдіктер тізімі
attachments -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы хаттама


Достарыңызбен бөлісу:


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет