Акманова галия рахметолиновна



жүктеу 0.49 Mb.
бет2/3
Дата01.04.2016
өлшемі0.49 Mb.
түріДиссертация
1   2   3
: docs
docs -> Стандартные требования на бесшовные трубы из среднеуглеродистой стали для котлов и пароперегревателей 1
docs -> Техническая характеристика ао «нак «Казатомпром»
docs -> Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2009 жылғы 24 қарашадағы №764 бұйрығы «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы»
docs -> Бұрын белгісіз болған оқиға жөніндегі кез келген мәлімет аталады

«Шәкәрім шығармаларының орта мектептің пән бағдарламасында берілуі» деген тараушада ақын шығармаларының мектеп бағдарламасынан алатын орны, мектеп бағдарламасына әр жылдары кіру тарихы зерделенген. 1990 жылдан бастап Білім және ғылым министрлігі жалпы білім беретін мектептің әдебиет пәні бағдарламасына Шәкәрім шығармаларын оқытуды міндеттеді. 1991 жылдан бастап ғылыми-зерттеу жұмыстары болашақ мектептің оқу-әдістемелік негіздерін қалауға бағытталып, өзінің тілі, ұлттық рәміздері бар егеменді ел болуымызға байланысты ұлттық рухани қазынамызға оралу, жаңаша ойлау тұрғысынан пәннің бүкіл оқу-әдістемелік жүйесін түбірлі жаңарту мәселесі қолға алынды. Халқымызға қайта оралған көптеген асыл қазыналарымыз, соның ішінде М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердіұлы, Ж.Аймауытов, М.Дулатов шығармалары толықтай қарастырылып, оларды әдеби білім мазмұнына іріктеп алу ісі жүзеге асырылды.

1991-1992 оқу жылына арналған әдебиет пәнінің өтпелі бағдарламасына Ш.Құдайбердіұлының шығармашылығы алғаш рет енгізілді. Әдеби білім мазмұны жаңаша қайта қаралып жатқан кезең болғанымен бағдарлама авторлары Шәкәрімнің әр сыныпқа лайықтап, көркемдік қуаты жоғары, оқушының жас ерекшілігіне сай келетін лирикалық шығармаларын саралай отырып, таңдап ала білген. Осы бағдарламада Ш.Құдайбердіұлының ҮІ сыныпта «Адамдық борышың» өлеңі берілсе, ҮІІІ сыныпта «Жолама қулар маңайға», «Жасымнан жетік білдім» өлеңдерін оқытуға екі сағат бөлінген. Х сыныпта «Жастарға», «Дүние мен өмір», «Ашу мен ынсап», «Бай мен кедей», «Бостандық туы жарқырап», «Ажалсыз әскер», «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жапанда жалғыз жатып елден безіп» және «Еңлік-Кебек» поэмасын оқытуға барлығы сегіз сағат бөлінген. Ш.Құдайбердіұлының шығармаларын жанрлық алуан түрлілігі, тақырыптық ауқымның кеңдігі, идеялық мазмұнының байлығы, көркемдік әсерлігі қарастырыла отырып, «Қалқаман-Мамыр» поэмасы, «Жастарға», «Анық пен танық», «Бай мен қонақ», «Бостандық таңы атты», «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» өлеңдері және А.С.Пушкиннен Шәкәрімнің аудармасы «Дубровский», «Бәйшешек бақшасы», «Шын бақыттың айнасы» қара сөздері берілген.

ҮІІ сыныпта ақынның айтайын деген өзекті ойы байлық, бақ еңбекте, қанағатта, риясыз адал болуда екендігін оқушыға саналы түрде меңгерту болса, қосымша оқуға «Епті тышқан» өлеңін оқыта отырып, адамның жағымсыз жат қылықтарынан аулақ болуына оқушылардың бой алдырмауына жол сілтейді. Оқушылардың орта буын сыныптарында алған әдеби білімі жоғарғы сыныптарда күрделене түседі. Мұны Х сыныпта арналған «Қазақ әдебиеті» оқулығындағы Шәкәрім Құдайбердіұлына арналған тараудан көруге болады. «Тумақ, өлмек – тағдырдың қазасы», «Мен адамның таппаймын өнерлігін», «Біреудің мінін кешірсең», «Ей көп халық, көп халық», «Жасымнан жетік білдім», «Елге көнсем, ақ жолдан адасамын», «Анадан алғаш туғанымда», «Жуандар», «Бай мен қонақ», «Өмір», «Бостандық таңы атты», «Насихат», «Патшалар сансыз шығын қылды» өлеңдері және «Еңлік-Кебек», «Ләйлі- Мәжнүн» поэмалары оқытуға бөлінген жеті сағатты қамтиды. Мектептегі жоғарғы буын – әдеби білім берудегі шешуші кезең. Оқушыларға қаншама уақыт халқынан қол үзіп қалған Шәкәрім шығармаларын кеңінен оқытуға байланысты Т.Ақшолақов, Ә.Дайырова, С.Қалиев, Ә. Қанафиндердің құрастыруымен 1992 жылы «Қазақ әдебиеті хрестоматиясы» жарық көрді. Бұл оқу құралы Х-ХІ сыныптарға арналған қазақ әдебиеті хрестоматияларын толықтыру ретінде ұсынылды. Біздің нысан Шәкәрім шығармаларын оқыту болғандықтан, Шәкәрімге қатысты тұстарын ғана қарастырамыз. «Жастарға», «Ашу мен ынсап», «Шын сырым», «Бай мен кедей», «Бостандық таңы атты», «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Ажалсыз әскер», «Сен ғылымға», «Ақындарға», «Жасымнан жетік білдім», «Қазақтың жаманы болмас», «Мал жимақ», «Қалқаман-Мамыр», «Ләйлі-Мәжнүн» шығармалары енгізілген. Шәкәрім шығармалары негізінде оқушыға әдеби білім беру тұрғысынан ақын өлеңдерінің енгізілгендігі әдебиет оқулықтарының сапалық деңгейінің қаншалықты екендігіне тікелей қатысты. Оқушының Шәкәрім шығармаларын мектеп оқулығы көлемінде ғана танылып білу, ақынның суреткерлік құпияларын мәнді де мағыналы, терең меңгеру үшін «Қазақ әдебиеті хрестоматиясына» енген еңбектерінің құндылығы ерекше.

«Ақын шығармаларын орта мектепте оқытудың педагогикалық-психологиялық негіздері» атты тараушада Шәкәрім шығармашылығын орта мектепте оқытудың педагогикалық-психологиялық негіздері талданған.

Шәкәрім еңбектеріне бойлаған сайын бүгінгі ұрпақ ұлы ойшылдың білімге шақырған ұранды үнін ғана емес, оның адамзатты тәрбиелеу саласындағы даналық ақылын терең меңгеріп, нұсқаған тағылымдарындағы теориялық ой-пікірлерге қаныға түседі. Оның педагогика ғылымының дидактика саласына қатысты пікірлері де ұшан-теңіз екендігіне көзіңіз жетіп, өнеге алар тұстары баршылық. Шәкәрім шығармаларының ішкі сырларын терең де, жан-жақты білу үшін жалпылама айтумен ғана шектелмей, ол ұсынған ойларды педагогикалық-психологиялық тұрғыдан өте байыпты да байсалды аңғара білу қажет. Өйткені, Шәкәрім дидактиканың басты принциптері мен ғылымды меңгеру тәсілдерін және оны игерудің амалдарын даналықпен дәл нұсқап, педагогикалық-психологиялық негіздерін терең аша білген.

Қазақ әдебиеті сабақтарында оқушының ойлау мен тілін дамыту, қабылдау, ес, қиялды жетілдіру сынды психологиялық үдерістер Шәкәрім шығармаларын меңгерту барысында қалыптастырылатыны еңбекте нақты мысалдармен көрсетілді. Білім алу үдерісінде оқушының саналы түрде ойлай білу дағдысы дамып отырады. ҮІ сыныпта берілген «Адамдық борышың» өлеңі ой-санасы енді-енді толыққанды жетіліп келе жатқан жасөпірім оқушыға зор ықпалын тигізері анық. Қазіргі біздің қоғамымыз үшін ақын шығармасында берілген «Адам» деген ұғымды биік ұстап, «Азамат» болып қалыптасу идеясы жеке тұлғаның жан-жақты өсіп, қалыптасуында нағыз тәрбие құралы болып табылады. Шәкәрім санамалап, атап көрсеткен «халқына еңбек ету», «ақ жолдан айнымау», «ар сақтау», «білім мен өнерді үйрену», «мансаптың тағы үшін мақтанға салынбау», «келешек қамы үшін жол көрсету», т.б. ұлағатқа, өнегеге толы адамға тән қасиеттерді оқып отырған жас жеткіншек әр ұғым-қасиетті ойлана отыра, меңгеріп, оның байыбына жетуге тырысары анық. Үйде де, мектепте де осындай тәрбие алған бала болашақта елінің бетке ұстар, халқына қамқор азаматы болып қалыптасатынына шек келтіруге болмайды.

Адамдар арасындағы бір-біріне деген шынайы қарым-қатынас негізі оны сол ортада дұрыс ұстап жүріп-тұруына ықпал ететін мінезге байланысты болады. Мінез де – психологиялық процес. «Мінез» қасиеттерін таным әрекеті арқылы қарастыру теориясы Шәкәрімнің бірнеше өлеңдерінде көрініс тапқан. Оқыту - баланың ой-санасын ғана дамытып қоймайды, оның ішкі сезімдерін, ерік-жігерін, мінез-құлқын қалыптастырады. Соған қарағанда, Шәкәрім шығармаларының дені – адам бойындағы адамгершілік қасиеттерді қалыптастырудың басты құралы.

Егер сезіну барысында адам танылуы тиіс нысанның белгілі бір қасиеттері туралы дерек алатын болса, қабылдау сол тұлғаның немесе обьектінің тұтас бейнесін жасайды. Өйткені, қабылдау дегеніміз – адамның сезім мүшелеріне тікелей әсер ету барысында обьектінің түрлі жеке-жеке қасиеттерінің бір жинақталғанын танытатын психикалық процесс [11, 32 б.]. Қабылдау өзіне тән тұтастық, константтық, құрылымдық, түйсіктілік және талғампаздық қасиеттерге ие. Шәкәрімнің өлеңдерін оқушыларға меңгерту кезінде кез келген шығармасын олардың қабылдап, өлең мазмұнын нақты оймен жеткізе білуі, идеясы мен тақырыбын дұрыс айқындай алуы, өлеңдегі не поэмаларындағы кейіпкер бейнесін толық сомдап шығуы аса маңызды. Ақын шығармаларын қабылдау негізінде оқушылардың танымдық ой-өрісі, адам бойындағы жағымды, жағымсыз қылықтарды түйсіне білуі, кез келген іске салыстырмалы түрде қарау, сараптап, таразылау қасиеттері артады.

Қабылдау жүзеге асуы үшін қажет қасиеттердің бірі – зейін. Зейіннің барлық табиғаты оның талғампаздығында, берілген мәліметті игеруде саналы не санасыз түрде әрекет ету. Зейін – сананың жеке тұлғаның белгілі бір нысанға назар аударған уақыттағы бағыт-бағдары, назар аударуы. Оқушының зейінін дамыту үшін сабақта басынан аяғына дейін Шәкәрім шығармаларына қатысты деректер, түрлі тапсырмалар арқылы ұстап отыру керек. Сабақта ақын өмірбаянына, шығармашылығына қатысты тың, жаңа мәліметтер айтылса, соғұрлым балалардың сабаққа деген қызығушылығы арта түседі. Әрі зейіндері жетіліп, дамып отырады. Мәселен, «Адамдық борышың» өлеңіне ассоциация құру туралы тапсырма берілгенде оқушылардың ерекше бір ынтамен орындағаны байқалады. Нәтижесінде оқушының логикалық ойлауы қалыптасады, зейіні тұрақтайды, сезімі оянады, арманын ұштайды, өзін-өзі тануға жол ашады. Сөйтіп, оқушы бойында психологиялақ сана қалыптасып, өзіндік тұжырым жасауға дағдыланады. Ассоциация құру арқылы оқушы қабылдаған білім нәтижесі төмендегі кестедегідей қорытындыланды.

1-кесте



«Жалпы білім беретін орта мектепте Ш. Құдайбердіұлының шығармаларын оқытудың әдістемелік жүйесі» атты 2-тараудың «Қазақ әдебиетіндегі ақын шығармаларын жаңа технология арқылы оқытудың әдістемесі» деген тараушасы қазіргі заман талаптарына сай Шәкәрім шығармаларын оқытудың жаңа инновациялық технологияларын танытуға арналған. Соңғы кездерде педагогикалық технологияға ғалымдар тарапынан қызығушылық арта түсіп, жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерді оқу үрдісіне пайдалануға байланысты көптеген зерттеу еңбектері жүзеге аса бастады. Білім мазмұнын жаңарту қажеттігіне сай ең озық технологияларды жүйелі түрде қолдану – өркениетті елдер қатарына енудің бірден-бір жолы болмақ. Ресейлік және қазақстандық ғалымдар ғылым мен тәжірибені ұштастыра зерттеп, жаңа педогогикалық технология үлгілерін тиімді қолданудың жолдарын барынша нақты түрде көрсетті. Әсіресе, мектептерде оқытудың әр түрлі жаңа технологиялары пайдаланылып, сабақ үрдісінде қолданылудың ерекшеліктерін В.Беспалько, В.К.Дьяченко, В.В.Гузеев, М.В.Кларин, Д.Хогрид, В.М.Монахов, Г.К.Селевко, М.А.Чошанов, Г.Нұрғалиева, С.М.Құсайынов, Ж.Қараев, Н.Нұрахметов, М.Жанпейісова, Г.Д.Әуелбекова, З.Бейсембаева, С.К.Исламгулова еңбектері әр қырынан нақтылайды. Орыс әдіскер-ғалымдары А.М.Берг, В.П.Беспалько, М.В.Кларин, Н.Р.Талызиналардың бағдарламалы оқытуы, Л.В.Занков, А.С.Выготскийдің дамыта оқытуы, В.Р.Шаталовтың тірек сигналдары, Р.Штейнердің еркін таңдау идеясы, С.Н. Лысенкованың оза оқытуы, Ш.А.Амоношвили, Е.Б.Бондаревскаяның жеке бағдарлы оқытуы, В.М.Монаховтың модульдік оқытуы, В.Дьяченко, К.Я.Вазиналардың ұжымдық оқытуы, М.И.Махмудов, М.Н.Скаткиндердің проблемалық оқыту технологиялары кеңінен қолданылуда. Сонымен қатар, бүгінгі таңда ұстаздар қауымының жас ұрпақты біліммен, іскерлікпен, дағдымен қаруландырып қана қоймай, олардың танымдық, шығармашылық, ізденімпаздық қабілетін дамыту барысында қазақ әдіскерлері Т.Ақшолақов, Қ.Тасболатовтың «Проблемалық оқытуы», М.М.Жанпейісованың «Модульдік оқыту технологиясы», Ж.Қараевтың «Білім беру жүйесінің ақпараттандыру технологиясы», «СОРОС-Қазақстан қайырымдылық қорының оқу және жазу арқылы сыни ойлауды дамыту технологиясы», Қазақстанда білім берудің өзіндік ұлттық үлгісін қалыптастыру, тұлғасын дамыту бағытында тағы басқа озық оқыту технологиялары қарқындап келуде. Егеменді еліміздің дамушы елу мемлекет қатарында болудың негізгі бір талабы – мектептегі білім беру жүйесінің алдына оқыту үрдісін жаңа технология элементтерін сабақта қолдануды талап етіп отыр. Қазіргі жаһандану заманында жаңа технологияның басты мүддесі – оқушыны жай білімнен шығармашылыққа дейін көтермелеу. Қазіргі заманда жаңа технологиямен қаруланған ұстаздардың жеке тұлғаны қалыптастыруда көп ұтары сөзсіз.

Шәкәрім шығармаларын оқытуда жаңа технология элементтерін тиімді қолданудың негізгі мақсаты – оқушыға берілетін білімнің ғылыми жүйелілігі және білімді белсенділікпен саналы меңгере отырып, білімнің тиянақтылығына ерекше мән беру.

Шәкәрімнің ақындық жолының бір арнасы – поэмалары. Жалпы білім беретін орта мектептің әдебиет пәнін оқыту бағдарламасына енген Шәкәрім өлеңдерін оқыту барысында байқалатын басты ерекшелік, ақынның, ең алдымен, сыршылдығы, өсиетшілдігі, қатал сыншылдығы, өлең тақырыптарын уақыт талабы, заман көшіне қарай асқақтата жырлай отырып, соның бәрінде де мәңгілік жолдарын негізгі нысана ету белгілері болса, ал поэмаларында осы жанрдың негізгі қасиеттері – мазмұны мен көркемдіктің бірлігін, оқиғамен өрілген образдылық пен идеяның ұштасатынын оқушының тануына және де әр поэманың мазмұндық желісі, көркемдік шешімі, образдар әрекеті сол оқиға болған тұстың шындығымен жырланатынына көңіл аударылуы қажеттігі зерттеу жұмысында талдап көрсетілген.

Поэманы талдау барысында оқытушы: «Поэмадағы қазақ ауылының шынайы келбеті қандай?» т.б. ізденгіш тапсырмалар беру кезеңінде оқушының көз алдына ауыл өмірі жанды сипатымен елес берері сөзсіз.

Поэмадағы үлкен ерекшелік – тұрмыстық, әдет-ғұрыптық көріністердің тапқыр суреттелуін яғни, ескі қазақ ауылының бүкіл тіршілік дүниесін реалистік тұрғыда суреттегенін оқушы танып қана қоймай, ақынның ауыл өмірінің шындығын бейнелеуде қажет детальдарды орынды қолданғанын байқату. Мысалы, «Қалқаман-Мамыр» поэмасында байдың «еркек-шора» қызы Мамырдың балалық, жастық өмірі, Қалқаманмен жылқыда жүріп кездесуі, жұмбақ айтыстары, «Бастаңғы» ойыны, тағы сол сияқты ұсақ көріністердің қай-қайсысы да ауыл өмірінің шындығын бейнелеуде көмегін тигізетін қажет детальдар екендігін оқушыларға поэманы талдау барысында айқындап танытудың маңызы ерекше. Өйткені, ақын поэма желісінің басталу, байланысу, шиеленісу, шарықтау кезеңдеріне жанды динамикалық сипат берген. Поэманың сюжеттік, композициялық жинақтылығы, құрылымы оқырманды өзіне баурап, тартымдылығымен қызықтырады.

«Қалқаман- Мамыр» поэмасын топтық жарыс сабағы және деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту сабақтың құндылығын арттырады.

І топ. Тапсырма. 1. Шәкәрім қай жылы, қай жерде дүниеге келген? Шәкәрім кім? ассоцация құрастыр.

2. Абайдың Шәкәрімге қандай туыстық, қамқорлық, тәрбиелік әсері болғаны туралы не айтар едің?

ІІ топ. Тапсырма. 1. Шәкәрімнің әр тілді меңгеруіне кімдердің ықпалы болды?

2. Шәкәрім қандай шығыс классиктерінің шығармаларын оқып, танысты? Ассоциация құрастыр.

ІІІ топ. Тапсырма. 1. Поэмадағы басты кейіпкерлер бейнелерін мәтіннен мысалдар оқи отырып талдау.

2. Қалқаман мен Мамырдың аталары кім? Туыстық тегін таратыңыз.

Әр топ оқушыларының орындаған тапсырмаларын талдай және толықтыра отыра, оқушылармен әрі қарай деңгейлік тапсырмалар арқылы жұмыс жүргізіледі.

1-деңгей.

1. «Қалқаман-Мамыр» поэмасы қашан жазылып, жарық көрген?

2. «Қалқаман-Мамыр» поэмасында қандай оқиға суреттелген?

3. Жырдағы басты кейіпкерлер кімдер?

2-деңгей.

1. Жырдағы басты кейіпкерлерге мінездеме бер, ақынның кейіпкерлерді таныстыруын мәтіннен тауып оқы.

2. Екі жасты қатаң жазалануындағы негізгі себеп қандай? Өзіндік ой-тұжырымың?

3. Әнет баба алғашқы бітімінен неге ауытқыды?

3-деңгей.

1. Қалқаман мен Мамыр арман-мұратына жетті ме, жетпесе кім кінәлі?

2. Қалқаман-Мамыр тағдыры қандай тағдыр деп ойлайсың? Сенің өзіндік көзқарасың қандай?

3. Мәмбет сопы, Кішіктің шешесі бір,

Қатаған Тұрсын ханның ханшасы, - деген өлең жолдарын ақын қай шығармасында талдап көрсеткен?

4-деңгей.

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мақсатында «Егер мен Қалқаман болсам» тақырыбында ой-толғау жазу тапсырылады.



Деңгейлік тапсырмалардың тиімділігі: әр деңгей бойынша оқушылар өз білім дәрежесіне, қабілетіне қарай тапсырмаларды орындайды. Бұл тапсырмалар оларды поэманың мазмұнын игеріп қана қоймай, өз бетімен ізденуге, дүниетанымдық көзқарастарын қалыптастыруға, шығармашылық қабілеттерін шыңдауға, өзіндік ой қорыту, тұжырым жасауға дағдыландырады.

Әрі қарай мәтін бойынша түсініксіз сөздермен жұмыс жүргізіледі (еркек-шора, бастаңғы, оғат, халал, асық, шаһит болу).



Сабақтың ұтымдылығы: оқушылар мұндай сабақтарда Шәкәрім еңбектерінің әрқайсысын өз бетінше талдауға үйренеді. Шәкәрім шығармаларындағы ізгілік, шапағат, мейірімділік, т.б. қасиеттерді бойына сіңіре отырып, қатігездік, заманның ескі ойларынан шыға алмайтын мінездерден, қайырымсыздық қасиеттерінен өздерін аулақ ұстау жөнінде тағлым алады. Әр түрлі әдістер қолдану негізінде оқушылардың сабаққа деген ынтасы оянып, қызығушылығы артады. Шәкәрім шығармаларын дамыта оқыту технологиясымен игерту барысында жұмыста төмендегідей жаттығу-тапсырмалары берілді:

1-жаттығу. «Қалқаман-Мамыр» мен «Еңлік-Кебек» поэмаларындағы Әнет баба мен Кеңгірбай бейнелерінде ұқсастық бар ма?

Мақсаты: оқушылардың шығарма мазмұнын жүйелі меңгеріп, оны талдай алу қабілетін дамыту.

Ұтымдылығы: поэманың желісін жетік білуі, шығарманың өн бойынан басты кейіпкерлерді тани білуі, кейіпкерлердің бейнесін сомдауға ұмтылуы, жағымды, жағымсыз қасиеттерді ажырата отырып, өзіндік көзқарасын дәлелдей білуге баулу.

2-жаттығу. Шәкәрім неліктен «талап пен ақыл» ұғымдарына ерекше мән береді? Бұл ұғымдар қай өлеңінде кездеседі?

Мақсаты: оқушыны өлеңді мәнерлеп оқудан соның ішіндегі тәрбиелік мәні бар сөздерді талдау деңгейіне жеткізу.

Ұтымдылығы: әр баланың ойлау, байқампаздық қабілеттері жетіледі. Ашық пікірін білдіруге талпынады. Мәтін мазмұнындағы басты ойды түсінуге тырысады. Өзін-өзі бағалай білуде өзіндік пікір қалыптастырады.

Білім алу – адам өмірінің ең басты қажеттілігі және шығармашылық, эстетикалық дүниетанымын дамытуға, рухани келбетін қалыптастыратын ең бағалы байлық. Демек, жүйелі түрде тиянақты тапсырмалар беру арқылы оқушы зейінін, назарын, ойлауын белгілі бір шығармашылық бағытқа баулу – оқушыларды ғылыми негізде ойлауға, өмірді танып-білуге, өзін-өзі дамытуға үйретеді. Әдеби көркем шығарманы қабылдаудың жоғарғы деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік болатынына нақтылы тәжірибелік зерттеу қорытындысы арқылы байқадық. Яғни, алдын-ала берілген проблемалық сұрау-тапсырмалары арқылы жүргізілген дайындық кезеңі оқушылардың психологиялық жағынан өзін-өзі дайындауына, оқуға қызығушылығын арттырып, тиянақты білім алуына жетелейді. Оқушы өзіндік ой-пікірін тұжырымдап, негізгі идеяны көркем мәтіннен таба білуге дағдыланатынын тәжірибе көрсетті.

Дәстүрден тыс сабақ түрінің қай-қайсысы болса да оқушының ой-өрісін, дүниетанымын, шығармашылық, ізденушілік қабілетін дамытуға өзіндік көзқарасын тұжырымдауға негізделгендігін көреміз. Дәстүрден тыс сабақ түрлері оқушының тілін дамытып, ойын ұштап, өзі талдап дәлелдеу арқылы өз пікірін ашып айтуға дағдыланады. Осы арқылы өз еңбегінің жемісін басқалармен бөлісіп, алған білімін жетілдіре, дамыта түседі.

«Шәкәрім шығармаларын сыныптан тыс жұмыстар арқылы меңгерту» деген тараушада жаңа әдістемелік технологиялар арқылы оқытудың сыныптан тыс үлгілері көрсетілген.

1991-1992 жылдан бастап республика мектептері өтпелі бағдарламамен жұмыс істегені белгілі. Бұл бағдарламада оқырмандық мәдениетті көтеруге ықпал жасау жағына баса назар аударылып, қосымша оқу, сыныптан тыс оқу тапсырмалары оқушылардың жас ерекшеліктеріне, біліміне, ой-өрісіне орай берілу ұсынылған болатын. Өтпелі бағдарламада, әсіресе, оқырмандық мәдениетті нағайтуға баса көңіл бөлініп, қосымша оқу, сыныптан тыс оқу, факультативтік оқу жұмыстары оқушылардың жас ерекшеліктеріне, ой-өрісіне білім-біліктіліге сай берілу жағы қарастырылған болатын. Бағдарламада V-ХІ сынып оқушыларының сыныптан тыс міндетті оқитын шығармаларының тізімі беріліп: «бірақ, оқушыларды онымен шектеп қоймай тәрбиелік, білімділік мәні зор жаңа туындыларды сұрыптап ұсынуға мұғалімнің еркі бар», - делінген [12].

Жалпы, әдебиетті сыныпта оқытуды міндеттейтін шектеулі сағат мөлшері қазақ халқының аса бай әдебиетін толықтай оқытып-үйретуге мүмкіндік бере бермейді. Осы негізде әдебиеттегі аса ірі құбылыс болып танылған, туған халқының әдебиетіне терең із қалдырған алаш арыстарының шығармаларын оқыту жүйесі сыныпта оқытумен ғана шектелмей, сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар арқылы да жалғастырылса, оқушылардың танымдық, қызығушылық қабілеттері арта түсері сөзсіз.

Сыныптан тыс оқу – сыныпта оқытылатын сабақтардың заңды жалғасы. Демек, белгілі бір ақын-жазушының өмірі мен шығармашылығын өту барысында жоғарыда аталған қағиданы басшылыққа ала отырып, сыныптан тыс жұмыс түрлерін ұтымды ұйымдастыру – оқушының әдебиетке, өмірге деген көзқарасының дұрыс қалыптасуына септігін тиізеді. Әдебиет бойынша сыныптан тыс жұмыстарды әдістемелік тұрғыдан зерттеп-зерделеген ғалым Т.Қонысбайқызы: «Сыныптан тыс оқу – танымдық қабілеттерді дамытудың, баланың ой өрісін кеңейтудің, өздігінен оқуға тәрбиелеудің кітапты пайдалана білуге үйретудің қуатты құралы болып саналады. Ең бастысы, оқуға деген құштарлықты оятып, қызығушылығын арттырады. Әдебиетке байланысты жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстардың қандай түрі болмасын оқушылардың ой–өрісін дамытып, білімдерін тереңдетіп, әдебиеттің ғылыми–теориялық жағын жете түсініп, оны өмірімен байлансытыруға ынталандырады. Сыныптан тыс жұмыстарды үнемі толықтырып өткізу, ұйымдастыру жолдары түрлендіріліп отырылады, оған белгілі бір шек қоюға болмайды, мұғалім ізденісіне сай үнемі дамуда болатыны белгілі» [13], – деп атап көрсеткендей, кез-келген сыныптан тыс жұмыстың мақсаты – оқушылардың алған білімін ары қарай дамытып, түсінігін арттырып, күнделікті іс-тәжірибеде қолдана білуі және халықтың салтын, мәдениетін, өнерін үйрену. Өз халқының әдет-ғұрып, салт-санасымен сусындаған бала сөз мағынасын терең ұғынып, сауатты жазуға дағдыланады әрі бос уақыттарын ұтымды пайдаланып, оқу-тәрбие жұмысының жандануына жәрдемдеседі.

Шәкәрім шығармаларын насихаттауда жүргізілетін сыныптан тыс жұмыс түрлері: сыныптан тыс оқу, драмалық үйірмелер, мәнерлеп оқу үйірмесі, әдеби-көркем кештер, экскурсиялар, туған өлке бойынша жорыққа шығу, мың бір мақал, жүз бір жұмбақ сайысы, қазақ тілі мен әдебиет апталығы (әдебиет газеті және қолжазба журналдар, әдебиеттік ойындар әдеби турнир), кинотеатрларға бару т.б.

Мәнерлеп оқу - оқушылардың тілін дамытып, аса шешен сөйлеуге, үйретуде тәрбиелік маңызы ерекше. Оқылатын көркем шығарманың мазмұнын, идеясын бір-бірімен егіз өрімдей бірлікте қарастыра отырып, оның оқылуына ерекше мән беру қажет. Шәкәрім шығармашылығына байланысты сыныптан тыс мәнерлеп оқу үйірмесінің жұмыс түрлерін әр сынып деңгейіне қарай топтап жүргізу тиімділігі ескеріледі.

Жалпы білім беретін орта мектептерде Шәкәрім шығармалары бастауыш сыныптан бастап оқытыла бастайды. 2-сыныптың ана тілінде «Сен ғылымға», 3-сыныпта «Бостандық таңы атты», «Бір кесе меруерт» әңгімесі, 4-сыныпта «Жас келер», 5-сыныпта «Еріншек», 6- «Жолама қулар маңайға», «Адамдық борышың» өлеңдері оқытылады. Осы оқытылатын өлеңдерді негізге ала отырып, осы сынып оқушылары арасында мәнерлеп оқу үйірмесін ұйымдастырған өте оңды әрі пайдалы. Себебі, сәтті шығарма, сәтті оқылса, тыңдаушысының жүрегінен жол тауып, санасына ой салады. Оқушы шығармадан ләззат алады.

Халқына қоғамдық әлеуметтік, рухани мол мұра қалдырған, демократтық-ағартушылық ұғымдарды уағыздаған ақынның өмірі мен шығармашылық еңбектерін оқу бағдарламасында берілген материалдарды оқыту және сыныптан тыс оқу жұмыстарында кеңінен насихаттай отырып, оқушылардың танымдық қабілетін арттыруда оқушылар арасында ұйымдастырылған әдеби кештің рөлі ерекше. Халқына қоғамдық-әлеуметтік, рухани мол мұра қалдырған, демократтық-ағартушылық ұғымдарды уағыздаған ақынның өмірі мен шығармашылық еңбектерін, оқу бағдарламасында берілген материалдарды сыныптан тыс оқу жұмыстарында кеңінен насихаттай отырып, оқушылардың танымдық қабілетін арттыруда оқушылар арасында ұйымдастырылатын әдеби кеш өте маңызды.

Сыныптан тыс жұмыстардың тағы бір түрі – үйірме. Тәуелсіз елдің болашақ ұрпағының интеллектуалдық ой-өрісін дамытуда үйірме жұмысы да көп көмегін тигізеді. Шәкәрім шығармаларының жеке тұлғаның ұлттық сана сезімі мен мінез құлқын қалыптастыруда да ықпалы мол болғандықтан, оны үйірме жоспарына енгізіп, оқушыларға танытудың маңызы өте зор.

Үйірме жұмысы педагогтар мен оның жұмысын ұйымдастырушылардан талмай ізденуді, тың серпінді күш-қайратты талап етеді. Сондықтан да Шәкәрім шығармаларына қатысты сыныптан тыс жұмыстың бірі – үйірмені ұйымдастырғанда, ең алдымен, оның мақсат, міндеттері белгіленді.

Үйірме жұмысының мақсаты: оқушыларды Шәкәрім шығармаларымен сусындата отырып, сол шығармалар мазмұнындағы ұлтжандылық, халқына деген құрмет, адами қасиеттерді қалыптастыру.

Үйірменің міндеттері:


  • Ш.Құдайбердіұлы мұрасын танып білуге тәрбиелеу, мәдени байлықты игерту;

  • ұлы ақын шығармаларындағы жалпы адам қоғамы жинақтаған адамгершілік мораль нормаларын, қарым қатынас мәдениетін, тәрбиелілікті меңгерту;

  • Шәкәрім өлеңдеріндегі жақсылық қасиеттерді өмірлік ұстаным ретінде басшылыққа ала отырып, адал ғұмыр кешуге, дұрыс тәлім-тәрбие алуға оқушыларды баулу.

Үйірменің отырыстарында Шәкәрімнің қысқа және көлемді шығармаларымен таныса отырып, соның негізінде пьесалар, шағын драмалық қойылымдар әзірленіп, мектеп ұжымына ұсынылып отырылды. Шәкәрімнің өз өмір тарихынан болсын, «Қалқаман Мамыр», «Крез патша», «Дубровский әңгімесі», т.б. туындылары болсын шағын қойылымдар қойылды.

Шәкәрім шығармаларын таныту мақсатындағы сыныптан тыс жұмыстардың бірі – саяхат (экскурсия). Әсіресе, Семей өңірі үшін мұндай саяхаттардың берер тағлымы орасан зор. Абай шығармаларын өткенде, Абай ауданы Қарауыл елді мекенінің жанындағы Жидебай аулына саяхат жасалса, енді бірде Семей қаласындағы орталық мұражайға барып, Абай жөнінде көп мәліметтер алып қайтты.

Шәкәрім шығармашылығын, өмір жолын танытуда Шыңғыстау бөктеріндегі саятқораға, одан кейін Жидебайдағы Шәкәрім мазарына саяхат ұйымдастырылды. Оқушылар мен екі-үш мұғалім барған жерлерінде Шәкәрімге қатысты мол деректерге қанықты. Халық қалаулысының елден безіп, тау ішінен пана тауып, саятқорада жасырын өмір сүруі, оның шығармаларының көпшілігі осы жерде дүниеге келгендігін оқушылар өте қызығушылықпен ынта қойып, тыңдады. Тіпті Шәкәрім өлеңдерін жазып жүрген дәптер мен жекелей парақтарын Күйкентас тауының әр жеріне жасырып қойғанын да, оны кейін Шұбартау ауданының Нәстілек деген азаматы тауып алып, ғалым Қайым Мұхаметхановқа бергенін естіген оқушылар таң-тамаша қалысты. Тауға шықты, Шәкәрім жүрген жерлермен жүрді. Балалардың бойына шабыт бітіп, ерекше әсерге ие болды.

Қорыта келгенде, оқушыларға Шәкәрім шығармаларын сыныптан тыс меңгерту жүйесі оларға бүкіл адамзаттық құндылықтарды, патриоттық, азаматтық сезімді тұлға бойына кешенді негіздеуге, орнықтырып оқытуға бағытталады. Балаларды интеллектуалдық, эстетикалық, коммуникативтік сезім-санасы мен мәдениетіне баулиды. Оқушылардың жеке тұлғасын Шәкәрім шығармаларын игерту негізінде қалыптастыруда мұндай сыныптан тыс жұмыстар жүргізу – бүгінгі заман талабы. Олар оқушы дүниетанымын байытып, өмірге деген көзқарастарын одан әрі ұштай түсері хақ.




1   2   3


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет