Ашимбетова Р. Д. Журналистің тіл мәдениеті Оқу құралы 050504 «Журналистика» мамандығының студенттеріне арналған Павлодар



жүктеу 1.61 Mb.
бет9/9
Дата02.05.2016
өлшемі1.61 Mb.
түріОқулық
1   2   3   4   5   6   7   8   9
: fulltext -> buuk
buuk -> М ж. КӨпеев шығармаларындағы кірме сөздер тарихы оқУ ҚҰралы
buuk -> Іскери – КӘсіби қазақ тілі
buuk -> Қазақ тілі пәнінен практикалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқау Павлодар Кереку 2009 (07) ббк 81. 2 каз- 9 Қ 17 С. Торайғыров атындағы пму-дың қазақ тілі кафедрасының оқу-әдістемелік кеңесі басуға ұсынған Рецензент
buuk -> ДӘСТҮР – ДӘріс қазақ тілі пәнінен студенттерге арналған оқу құралы Павлодар Кереку 2010 Т. Х. Сматаев ДӘСТҮР – ДӘріс
buuk -> М. Аллаберген тарих тудырған тұлғалар
buuk -> МӘШҺҮр-жүсіп шығармалары тілінің морфологиялық ерекшеліктері
buuk -> Мамандыққа кіріспе «Музыкалық білім»
buuk -> Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
buuk -> Қылмыстық ҚҰҚЫҚ (Жалпы бөлімі)
buuk -> МӘШҺҮР – ЖҮсіптің лингвистикалық КӨЗҚарастары оқу құралы Павлодар Кереку

11- жаттығу. Төмендегі жағдайлардың әрқайсысына бірнеше сөйлем құраңдар:

Туған күн

Баласы - әкесіне, шешесіне

Ағасы – інісіне

Ата-аналары - балаларына

Ұстаз – шәкіртіне



Көңіл көтеру лебізі

Спортшы – жаттықтырушыға

Ғылыми жетекші - шәкіртіне

Студент - оқытушысына


Мерейтой

Қонақтар – той иесіне

Той иесі - қонақтарына



Мекеменің ашылуы

Ректор – қызметкерлеріне, әріптестеріне

Басқа мекеме өкілі – басшыға, директорға




11 жаттығу: жаңылтпаштарды жаттап, оқып айтыңдар.


Абысындар адыраңдасысып айғайласқанша, ағайындыларды араздастыртқанша, асқа шақырыспас па, сыйласып араласпас па, абысындаспас па.


Ақ таяғым ақ па?
Қара таяғым ақ па?

Ақ шар бар,

Көк шар бар.

Көп шар бар,

Төрт шар бар.



Ала бүйрек ақ бөқсе баспақ.

Бар, май шайқа,

Байқа, жай шайқа.



Бос сөзден без, бос сөз-өнбес еш сөз.

Бұл, бұл - піл,

Бұл бір ірі піл.



Бұл  бір жылтыр  шылбыр екен,

Кіл қылдан ескен қылшылбыр екен.



Бірқатар қада қада,

Қадаларды қатар-қатар қада.



Бір қыз кесте тікті,

Кестесін түсте тікті,



Кеште тікті.

Даланы қар жабар,

Қарға балалар аққала қалар.


Дөң жатыр,

Дөнде тон-тоң көн, жатыр




Доп теп,     

Тек,


Дөптен кеп теп.

Екеуінін жасы шамалас,

Бірінің шашы - қарашаш, 

Бірінің  шашы - ақ шаш аралас.


Елеусіздік елеуіші елегіш емес,

Елеместің елеуіші елегіш.



Ерді ел елер,                 

Ер елге еркелер.



Есет атам ет асатар,
Ет асатса бес асатар.

Ескермес те,

Естемес те,

Есіл сөздерді ескермес пе?


Есім есі кетіп есінеп отыр екен.

Ол несіне есі кетіп отыр екен.



Етігімнің басы қайқаяр, қайқаймас.

Жағажай,

Жағажайда - Қамажай.

Жағажайда жағалай,

Жүгіреді Қамажай.



Жапалақтап қаптап ақ қар жауды,

Алқапты аппақ ақ қар жапты.



Жат жұрт жалт-жұлт еткен

жақсыларын жарнамаламайды,

жасығын жарнамалайды.


Жесен же, жемесен жеме


Жоғалды бес шыбыш,

Жоқ әлі еш сыбыс,

Жоқ әлі еш сыбыс

Жоғалды бес шыбыш.



Кекілік-ау, кекілік,

Кетіп қалма секіріп.

Көк көйлек, көк көйлек,

Тек өзіме дөп көйлек.



Киген тоны -

Онды тон,

Өнді тон.


Класта ақ бор бар,

Көк бор бар,

Көп бор бар.


Көктемде шөп өнер жер

Мал келер, мал ерер жер.



Көпке бекер өкпелеме,

Өкпе етпе,

Тектен - текке өкпелетпе.


Күз, Кез, Күз, Күш,

Кеш, Көш, Кір, Кер,

Көр, Күл, Кел, Көл,

Кілең қысқа сөз,

Кім оқиды тез?


Кеткен көк,

Көптен көп,

Қайтқан тек кек жоқ.


Қайрат қайрақ қайрап отыр,

Дайрақпен балта қайрап отыр.



Қанағаттандырылмағандықтарыңыздан


Қанар қаптарды қаптап артар,

Шанақ арбаны аттар тартар.



Қанат қанағаттанарлық баға алды,

Қанағат канағаттанарлықсыз баға алды.



Қапыда ит қапты,

Қатты қапты,

Қапты қатты.


Кок чайнекте ак калпак,
Ак чайнекте кок калпак.

Құнан қайды мал қайтарар болар ма?

Құрақ құрап көрпе көктеді,

Қырық құрақ көрпе көктеді.

Қызым жүзім же,

Жүзім үзіп же.



Қызыл ара бұрау, қырда қарау.

Қырық құлып,

Қырық құрық.

Құлып та қырық,

Құрық та қырық.



Қырсық қисық-ты,

Қисық қырсықты.

Қырсық құр қырсықты.

Кекілік ау кекілік


Кетіп қалма секіріп.

Қыста құлағым үсіп кетті,

Үсіп, ісіп кетті.

Омартаға балалар барар,

Балаларды аралар талар.



Немеремен емен егем
немеремен неге егем мен.

Оқуда Ораз өзар ма екен,
Ажар өзар ма екен.

Ол аралда да марал,
Бұл аралда да марал.
От екен маралға арал,
Отбасын аралда марал.

Ошақта от жоқ,

Шоқ тап, от жақ.



Пышағы кесті, жайышты,

Шанышқысы шанышты.



Саттар сотқар соттар соттағандықтан

сорлаңқырамады, сотта

Саттар сотқар сотқа

соқтығыңқырағандықтан сорлаңқырады.



Тайғанақта қай тай тайды,

Тағалатпаған тай тайды.



Судан Сүкеңе сүлік ілікті,

іліккен сүлікті Сүкең сілікті.



Тақпақ жатта,
Жатқа жатта,
Жаттамай жатта.

Талғат балға тап,

Оншақты жаңғақ шақ,

Шақсаң, сақ шақ.


Тары ақта,

Тары ақтап,

Қапқа қапта.


Таяқ жон,

Жонсаң жөн жон.



Тері шалбар бар,

Тері шалбар киетін шалдар бар



Тоқаң Қоқаңа қоқаңдаңқырады
Боқаң Тоқаңды қолдаңқырады.
Қоқаң, Тоқаң мен Боқаңды боқтаңқырады,
Боқтаңқырағандықтан ба,

Боқаң мен Тоқаң тоқтаңқырады.



Торта қойдым,
Орта қойдым,
Орта қойдым,
Жорта қойдым.

Түрің түрленіп, кідірмей оқы,

Тілің күрмеліп, мүдірмей оқы.



Тұз - мұздай,

Мұз - тұздай.



Тұрыс бұрышқа тұр,

Бұрышта дұрыс ұрыспай тұр



Үйген жүгерілері,

Түгел ірі жүгері.



Үйде неше шал отыр?

Көсе шал отыр.

Тақиясы шошайып


Үш кіші ішік піштім,
Бес кіші ішік піштім,
Неше кіші ішік піштім?

Шалабай шыли Шалағай,
Шақша басы шарадай
Шаладай шала Шалабай.

Шаншар шаршап жатыр,

Қайсар жайша жатыр.



Шауғымдегі
Шай қайнады ма?
Шай қайнады деп
Шешем айқалады ма?

Шеше, шеше,
Неше кесе сынды кеше?

Шешей отты көсеумен көседі

Көсеумен кесек-кесек тезек төседі.



Шоқша сақалды шақша бас шал отыр.

Шын еңбекшіл - өрмекші,

Өрмекші - шын өрнекші.



Ізшілер іздесті,

Түз кезді, із кесті.







12-жаттығу: 1. Мақал-мәтелдерді жаттап алыңдар.

2. Мақал-мәтелдерге тән отрақты табыңдар.

3. Жинақтап негізгі ойды айтыңдар.
Адам көңілінен азады, тілінен жазады.

Аз сөйлеп, көп тыңда.

Ағаны көріп іні өсер, апаны көріп сінлі өсер.

Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі.

Ата байтерек, бала жапырак.
Ата-ананнын акылы саркылмайтын колмен тен.
Ана жақсылығын ауырсаң білесін.
Ашуың келсе – қолың тарт, айтпас жерде – тілің тарт.

Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ.

Баска пәле тілден.

Басыңа ис түссе жақсы көмек етеді, жаман күліп өтеді.

Білмесең – үндеме, білгенді күндеме.
Ең тәтті де – тіл,
Ең ашты да – тіл,
Ең жұмсак та – тіл,
Ең катты да – тіл.

Кесірлі ауыздан, кесапатты сөз шығар.

Көз жетпеген жерге сөз жетеді.

Көлді жел қозғайды, ойды сөз қозғайды.

Көп сөйлеген – көптен айырылар

Көп сөйлеген білімді емес, дөп сөйлеген білімді.

Кітап-ғылым - тілсіз мұғалім.

Мақал – сөздің атасы, уәде – ердің опасы.

Ми ойлағанды тіл тындырады.

Оқу алды - қызыл тіл,


бірден соңғы мергеншіл.

Көп сөз – күміс, аз сөз – алтын.

Қылышынан қан тамған батырды,
Тілінен бал тамған акын алады.

Өнер алды - кызыл тіл.

Су сағасы – бұлақ. Сөз сағасы – құлақ.

Сөз атасы – құлақ, жол атасы – тұяқ, су атасы – бұлақ.

Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді.

Сөз тапқанға қолқа жоқ.

Тіл тас жарады,
Тас жармаса,
Бас жарады.

Тоқсан ауыз сөздің, тобықтай түйіні бар.

Тіліңмен жүгірме, біліммен жүгір.

Шебердің золы ортақ, шешеннің тілі ортақ.

Шешннің сөзі – мерген, шебердің көзі – мерген.
Тұрақты сөз тіркестері

1. Үріп ауызға салғандай, жүзіктің көзінен өткендей, хор қызындай - әдемі, сұлу

2. Тіліңді жұтарсың, аузынан дәмі кетпейді, саусағыңды жалайсың – дәмді, тәтті.

3. Елең-алаңнан, таң сәріден, ала көлеңкеде – ерте.

4. Ит арқасы қиянда, ит өлген жерде – алыс.

5. Жыланның аяғын санаған – қу, тақыс.

6. Қой аузынан шөп алмас – момын.

7. Оқтау жұтқан, түйе үстінен сирақ ұйыту.

8. Өкпесін қолға алып жүгіру, аяқ-қолы жерге тимеу, жан ұшыру – қатты, тез жүгіру.

9. Жерден алып жерге салу – қатты ұрысу.

10. Жерге кіріп кете жаздау, бетінен оты шығу – қатты ұялу.

11. Кеңірдегі жыртылғанша, даусы қарлыққанша, бар даусымен – қатты айқайлау.

12. Көзге түртсе көргісіз – қараңғы.

13. Төбесі көкке жеткендей, жоғалғаны табылғандай, өлгені тірілгендей - қатты қуану.

14. Өлген адамды күлдіреді – қу тіл, күлдіргі.

15. Зәресі зәр түбіне кету, көзі шарасынан шығу, зәре-құты қалмау – қатты қорқу.

16. Жаны мұрнының ұшына келу, жай таппау – қатты сасу.

17. Екі аяғын бір етікке тығу – асығу.

18. Терісіне сыймау, жын қаққандай аласұру – қатты ашулану.

19. Аузы-аузына жұқпау – тез сөйлеу.

20. Қолы-қолына жұқпау – тез істеу.

21. Өгіз аяңмен – жай, ақырын.

22. Мұрнынан шаншылып жүру, сүрініп жығылу – қатты шаршау.

23. Өрт жалағандай – тақыр.

24. Ит байласа тұрғысыз – көңілсіз.

25. Ұшарға қанаты жоқ – тез жетуге асығу.

26.Түйенің құйрығы жерге, ешкінің құйрығы көкке жеткенде – ешқашан орындалмайтын іс, ой.

27.Опық жеу, бармағын тістеу – қатты өкіну.

28. Салт атты, сабау қамшылы – отбасынсыз, жалғыз басты адам.

29.Сақтықта қорлық жоқ, жаман айтпай жақсы жоқ – қауіп-қатерден ойлап сақтандыру.



30. Шаш етектен бату – молшылыққа кездесіп, мол олжаға ие болу.
Пайдаланғат әдебиеттер тізімі:


  1. М. Балақаев. «Тіл мәдениет және қазақ тілін оқыту». - А., 1989.

  2. М.Балақаев. Қазақ тілінің мәдениеті. - А., 1971.

  3. Т.Қордабаев. Қазақ тіл білімінің мәселелері. - А., 1991.

  4. С.Құрманғалиева. Қазақ тілінің мәселелері. - А., 1965.

  5. Р.Сыздықова. Сөз құдіреті. - А., 1997.

  6. Р.Сыздықова. Сөздер сөйлейді. - А., 1980.

  7. С.Жендырбаева. Мәнерлеп оку. - А., 1992.

  8. «Орыс сөздігіндегі ымдар мен қимылдыр» А.А. Акишинованың, Х.Кано, Т.Е.Акишининованың редакциясынан. М. 1991ж.




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет