Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ministry of education and science of republic of kazakhstan



жүктеу 2.08 Mb.
бет1/14
Дата16.04.2016
өлшемі2.08 Mb.
түріТезисы
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
: repository -> repository2012
repository2012 -> Шындалиева Меңдігүл Бұрханқызы бақ-тағы жарнама технологиясы
repository2012 -> Әож 811. 512. 122 3: 82. 091 Қолжазба құқығында тапанова сәуле есембекқызы қазақ романдарындағы ғашықтық сарын
repository2012 -> Махсат Алпысбес
repository2012 -> Білім саласындағы жаңа ақпараттық технологиялар
repository2012 -> Қаржаубай Сартқожаұлы, тарих ғылымының кандидаты, доцент, түрколог байырғы түркі «Ж» фонемі қАҚында
repository2012 -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министірлігі
repository2012 -> Қ. Т. Қозыбаев, М. Н. Иманқұл Wimax технологиясы
repository2012 -> Экономика сериясы Серия экономическая Жылына 4 рет шығады Выходит 4 раза в год Бас редактор: Б. А. Алибекова экономика ғылымдарының кандидаты, доцент Радакция алқасы


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

MINISTRY OF EDUCATION AND SCIENCE OF REPUBLIC OF KAZAKHSTAN

Л.Н.ГУМИЛЕВ АТЫНДАҒЫ ЕУРАЗИЯ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

«ТҮРК ӘЛЕМІ: ТАРИХ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ЗАМАН»

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТҮРКТАНУ СИМПОЗИУМЫНЫҢ

ТЕЗИСТЕРІ
TÜRK DÜNYASI: GEÇMİŞİ VE BUGÜNÜ”

ULUSLARARASI TÜRKOLOJİ SEMPOZYUMU

BİLDİRİ ÖZETLERİ

ТЕЗИСЫ

Международного тюркологического симпозиума

«Тюркский мир: история и современность»

RESUME

OF THE INTERNATIONAL TURKOLOGICAL SIMPOSIUM

«TURKIC WORLD: HISTORY AND THE PRESENT TIME»

Қазақстан Республикасы

Астана, 2011

УДК 94.0


ББК 63,3 (0)

Т 90
Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Ғылыми-әдістемелік кеңесі ұсынған

Редакция алқасы:
М.Жолдасбеков, Д.Қамзабекұлы, Қ.Сартқожа, С.Сыздықов, Н.Шаймердинова,

А. Досымбаева
Т 90 Түрк әлемі: тарих және қазіргі заман/ Тюркский мир: история и современность. Халықаралық түрктану симпозиумы тезистері. Тезисы международного тюркологического симпозиума. – Астана: ЕҰУ баспасы, 2011.-113 б.

ISBN 978-601-7252-96-0


Жинақта Халықаралық түрктану симпозиумына қатысушылар баяндамаларының тезистері ұсынылған. Еңбекті даярлаған Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті түрктану кафедрасы. Барлық материалдарда авторлық жазу қалпы сақталды.

В сборнике представлены тезисы докладов и статей участников симпозиума. Структура сборника идентична Программе симпозиума. Сборник подготовлен на кафедре тюркологии Евразийского национального университета им. Л.Н. Гумилева. Все публикации даются в авторской редакции.

УДК 94.0

ББК 63,3 (0)

ISBN 978-601-7252-96-0
© Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2011

МАЗМҰНЫ



  1. Пленарлық мәжіліс / Пленарное заседание....................................................................4

  2. Түрк әлемінің өзекті мәселелері / Актуальные проблемы тюркского мира............... 9

  3. Түрк халықтарының тілі мен әдебиеті / Язык и литература тюркских народов…...29

- тіл секциясы / подсекция языка………………………………………………...........29

- әдебиет секциясы / подсекция литературы…………………..………………...........60



  1. Тарихи-этнографиялық зерттеулер / Историко-этнографические исследования....................................................................................................................80

  2. Түрк жазба ескерткіштері / Тюркские письменные памятники……………........…..96


ПЛЕНАРЛЫҚ МӘЖІЛІС

ПЛЕНАРНОЕ ЗАСЕДАНИЕ

Мырзатай Жолдасбеков

Астана/Қазақстан



БҮГІНГІ ТҮРКОЛОГИЯНЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Ардақты ағайын!
Біз бүгін жалпы түрк дүниесі, оның тарихы, тілі, мәдениеті мен руханияты жайында келелі пікірлерді ортаға салып, қазіргі таңдағы түркологияның өзекті мәселелерін талқылау үшін жиналып отырмыз. Бүгінгі жиынға көрнекті мемлекет қайраткерлері, еліміздің, алыс-жақын шет елдердің ғалымдары, барша келген зиялы қауым қатысып отыр.

Ұлы даланы еркін жайлаған көне түрктер мемлекеттіліктің өзіндік үлгісін қалыптастырған. Қазақстан аумағында пайда болып, ірге көтерген байырғы түрк мемлекеттерінде отырықшы егіншілердің мәдениетімен ұштасқан көшпелі өркениетке тән ерекше саяси билік жүйесі орнықты, сан алуан дәстүрлер мен менталитетті тоғыстырған өзіндік, бірегей мәдениет қалыптасты.

Мәңгілік ел орнатамыз деп шарқ ұрған, заманының ұлы империясы – түрік қағанатын құрып, келешекке осыншама байтақ жерді, сарқылмайтын, таусылмайтын байлықты, тозбайтын дәстүрді қалдырып кеткен Бумын, Істемі, Құтлығ, Білге қағандар да, абыз Тоныкөк те, айбынды Күлтегін де – бәрі де бабаларымыз. Байырғы түрік даналары иелік еткен жер де, дәулет те, қалыптасқан дәстүр де, ой-сана да ең алдымен қазаққа мирас. Түрік қағанатының, исі түрік әлемінің алтын қазығы да, ата-жұрты да, тарихи тұрағы да, этникалық тұрғыдан да, географиялық тұрғыдан да, қазақ жері, ай ұйытқысы, мәйегі бүгінгі қазақ халқын құраған ру-тайпалар.

Қазақ жеріндегі тарихи мәнді нысандардың бәрі қазақтардың ежелгі заманнан-ақ біртұтас ұлт екендігінің қасиетті символдары, халықты ұйыстырушы қасиетті орындар болып табылады. Осы бір қасиетті жерлерді ұлықтау мен насихаттау арқылы біз мемлекеттігіміздің тарихын мыңдаған жылдарға тереңдете аламыз. Бұл нышандар болашақ ұрпақтың өз тарихын танып-білуінің басты тармағы болуы керек.

Жылдар жылжып, уақыт өткен сайын Тәуелсіздігіміздің мәні жарқырай ашылып, маңызы арта түсуде. Қол жеткен табыстар мен жеткен жетістіктер де баршылық. Олардың қатарында еліміздің рухани әлемінің дамуындағы бірден-бір үлес болып табылатын, ұлттық мәні зор «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының алатын орны ерекше. ЮНЕСКО тарапынан да, бұл – дүниеде сирек кездесетін жоба, басқа елдерге де өнеге болатын құжат деп белгіленді.

Бүгінгі таңда «Мәдени мұра» бағдарламасы біздің республикамыздың мәдени-тарихи қазынасына өзінің орасан зор үлесін қосып отыр. Бағдарлама аясында соңғы жылдары түркология саласына ерекше көңіл бөлініп, бірқатар игі істер атқарылды.

Бізді қуантатыны – кешегі түрік бабаларымыздың табаны тиген, ізі қалған, ерлігі мен өнегесі қалған Қазақстан бүгінде түркологияның орталығына айнала бастады.

Ежелгі заманнан бастап ұлан-ғайыр қазақ жері бүкіл еуразиялық кеңістіктің мәдени бесігі және рухани қазығы болып келді. Сондықтан да бүгін баршаңыз қатысып отырған түркологиялық симпозиумның Қазақстанда өткізілуі кездейсоқтық емес. Бүгінгі түркологиялық симпозиумның өзектілігіне келер болсақ:

– ғасырлар тоғысындағы түрк мәселесіне деген қызығушылықтың барған сайын арта түсуінде, өткен ғасырларда жинақталған бай тарихи дереккөздер мен археологиялық жәдігерлерге қарамастан Түрк кезеңіне қатысты тарихтың көптеген мәселелері әлі де терең зерттеуді қажет етеді әрі дүниежүзі ғалымдарының арасындағы көптеген пікірталастар әлі күнге шешімін тапқан жоқ;

– қазіргі адамзат өмірінің аса маңызды салаларындағы жаһандану мен интеграциялану үдерістері ұлттар мен халықтардың өзін өзі таныту, мәдениетін, тілін, тарихын сақтау мен дамыту мәселелері өткір тұр.

Бүгінгі жиынның негізгі өзегі бұл – Түрк әлемінің жалпы түрк мемлекеттерінің ішкі және сыртқы саясаты, экономикалық және әскери-стратегиялық экспансия арасындағы, түрк халықтарының тілдік және рулық-тайпалық бірлігі арасындағы үйлесімді тепе-теңдіктің бірегей үлгісі екендігі.

Симпозиум Түрк әлемі мен Қазақстан жеріндегі түрк халықтарының мемлекеттілігінің қалыптасуы мен дамуы барысын қайта қарау арқылы, дүниежүзі тарихында, сондай-ақ Еуразия халықтарының тарихымен өзара байланысы аясында Түрк халықтарының археологиялық, этнографиялық және архитектуралық ескерткіштері мен мәдени мұраларын теориялық және тәжірибелік тұрғыда қайта қалпына келтіруге бағытталған мәселелерді шешуде ғалымдар, түрлі мемлекеттердің жетекші мамандары арасында диалог орнату мен жаңа идеяларын іске асыруға мүмкіндік береді деп сенемін.



Закиев М.З.

Казань/Татарстан


ДРЕВНИЕ ПЛЕМЕНА САК/САКА, САКАДЫ/СЪКЫДЫ
Мощные этнические корни тюрков во II-I тысячелетиях до н.э. скрыты в истории племен сак/сака, сакады/съкыды (рус.скиф), которая европоцентристской исторической наукой признана как часть индоевропейской истории, в частности, истории индоиранцев.

Интердентальный [д-th] в слове сакады/скыды ‘племена с саками’ в старорусском заменялся звуком [ф]: скыфы/скифе/скиф. Этому способствовало и то, что интердентальный звук [д-th] в греческом языке обозначался буквой Theta – θ.

Сведения о скифах можно почерпнуть из разнообразных источников. Самым полным и надежным источником является четвертая книга «Истории» Геродота, написанная им в се­редине V в. до н.э. на греческом языке.

По первой легенде, приведенной Геродотом по вопросу о происхождении скифов, считается, что их прародителем был Таргитай, у него было трое сыновей: Липоксай, Арпоксай и самый младший — Колаксай. Все племена, происшедшие от этих братьев, называются сколотами, т.е. царскими. Эллины же зовут их скыды [Геродот, История. – Л., 1972, кн. 7, абзац 6]. Далее Геродот сообщает, что «персы ведь всех скифов зовут саками... Саки носили на головах высокие островерхие тюрбаны, плотные, так что стояли прямо» [там же, кн. 7, абзац 64].

По другим греческим источникам, в III в. до н.э. и до IV в. н.э. место скифов занимают сарматы, которые происходят, по-видимому, от савроматов, являвшихся еще в VIII в. до н.э. близкоязычными соседями скифов. По словам Геродота, тогда «савроматы говорили по-скифски, но исстари неправильно» [там же, кн. 4, абзац 117].

В персидских (иранских) источниках скифов действительно называли саками. Основной персидский источник — это документальные надписи иранского царя Дария I (VI—V вв. до н.э.), высеченные на скалах в ущельях Накши-Рустем и Бехистун на древнеперсидском языке. По этой надписи, а также и по другим персидским источникам можно различить следующих саков: саков тиграхауда (с островерхими тюрбанами), саков хаумаварга (по-видимому, амюргийских скифов Геродота), са­ков тиай-пара-дарая (заморских), саков тиай-пара-сугда (расположенных за Согдианой).

В персидском источнике, посвященном царю Ксерксу (V в. до н.э.), даются сведения о саках хаумаварга, саках тиграхауда и о скудра (встречаются формы Ичкудра, Чкудра). По­след­ние соответствовали сакам заморским, расположенным севернее Черного моря.
Кляшторный С.Г.

Санкт-Петербург/Россия


ДРЕВНЕТЮРКСКИЕ РУНИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ И ИХ АВТОРЫ
Одним из важнейших компонентов духовной культуры любого народа является его историческая память. Овладение письменной культурой как правило влечет за собой письменную фиксацию различных проявлений исторической памяти. С известными оговорками, касающимися неполноты письменного выражения собственной истории в любом архаическом социуме, зафиксированная историческая память определяет временную глубину самой культурной традиции. Вместе с тем, именно в исторической памяти социума таятся в какой-то степени стертые и мифологизированные стереотипы, определяющие пути поиска истоков культурного наследия. Наиболее важными памятниками древнетюркской культуры являются тюркские рунические памятники Монголии, Южной Сибири и Восточного Туркестана, памятники, обладающие двумя существенными для историка и неоспоримыми достоинствами — автохтонностъю и аутентичностью. Были четко определены три основные группы эпиграфических текстов, достаточно насыщенных историографической информацией. Это, прежде всего, собственно тюркские памятники Северной Монголии (орхонские памятники), затем немногочисленные, тогда, в начале XX в., памятники уйгурской эпохи, найденные там же, где и тюркские, и, наконец, историографически наименее информативные из-за трудностей датирования, енисейские памятники древних кыргызов. Начавшиеся в 60—70-е гг. прошлого века дискуссии о жанре памятников и их ценности как исторических источников так и не смогли поколебать уже сложившуюся высокую историографическую оценку рунических текстов. Более того, новые открытия древнетюркских памятников, связанные главным образом с полевыми исследованиями Советско-Монгольской историко-культурной экспедиции (1969—1990 гг.), принесли неожиданные результаты, касающиеся письменной фиксации исторической памяти у тюркских народов древности. Успехи изучения древнетюркской письменности к шестидесятым годам XX  в. создали ощущение известной завершенности историографической обработки этой сравнительно небольшой группы текстов. Между тем именно сенсационные результаты начального периода выявили такие труднейшие аспекты историко-культурной оценки памятников, решение которых оказалось надолго отложенным. К ним относятся, в частности, рассмотренные в докладе вопросы о времени появления письменных появления у тюрков, их функциональность, их распространение и их авторство.

Кызласов И.Л.

Москва/Россия


ГДЕ ИСКАТЬ ТЮРКСКУЮ ПРАРОДИНУ? СЛЕДЫ ДРЕВНЕЙШИХ МИГРАЦИЙ ТЮРКОЯЗЫЧНЫХ НАРОДОВ
Косвенные данные, вполне ощутимые для археолога в атавизмах раннесредневековых культур Южной Сибири, указывают на два древних этапа истории их носителей, пройденные сначала в Западной, а затем в Центральной Азии (применяю понятие российской географической, а не западной историко-культурной традиции).

Государственность центральноазиатских гуннов во II-I вв. до н.э. вытеснила или, скорее, пересилила на север, на Саяно-Алтайское нагорье первые известные науке достоверно тюркоязычные народы. К свидетельствам их предшествующего пребывания отнесу пришлые, дальневосточные особенности археологических культур Саяно-Алтая и

Монголии, восходящие к доханьской и раннеханьской (как и раннегуннской) эпохам: таштыкский и шурмакский стиль гравировки, «кыргызские» и уйгурские круговые вазы (у позднее пришедшего к Великой стене народа тюрк их нет), чешуйчатый доспех из куртки и брюк, горизонтальные цитры (типа хакасского чатхана), погребальные миниатюрные предметы (стремена, уздечки, зонты) и малые скульптуры людей и животных и т.п.

Однако центральноазиатский этап ранней истории тюркских народов видится не первым, а, по крайней мере, вторым звеном в их культурном развитии и не указывает на былую прародину. Судя по известным данным, вторичный этап культурогенеза был свойственен только восточнотюркским народам древности, пришедшим с первоначальной прародины позднее исхода оттуда прахазаро-булгар. Важно понять: весь второй этап пратюркского культурогенеза пришелся не во времена, а уже ко времени гуннской экспансии.

Культурные черты, принесенные в Сибирь тюркоязычными гяньгунями (кыргызами) во II-I вв. до н.э., указывают на их древнюю тесную связь с индоевропейским миром. Показательны три особенности: сжигание умерших (характерное как для древних хеттов, так и для греков, германцев, славян, прочих индоевропейцев), поклонение корове и возведение своего первопредка к браку бога и коровы, а также счет возраста по 20-тилетним отрезкам (не 12 годам животного цикла или семитского отсчета). Надежно устанавливается культурная связь с индоевропейским миром и для ашина. Само их имя гипотетически возводится к восточноиранским языкам («небесный, синий»). Среди 5 преданий о происхождении ашина, записанных в VI-VIII вв., есть легенда о трех братьях, приведенных на Алтай коровой. Указания на сжигание мертвых долго смущали историков
и археологов, т.к. те знают только один обряд тюрков – погребение человека с конем. В источниках же речь идет о сожжении умерших каганов – правящий род в VI-VII вв. сохранял исконный обычай, в то время как население хоронило по-своему.

Трупосожжение кыргызов, ашина и новых жителей Тувы II-IV вв. выявляет общий признак культуры тюркоязычных народов, пришедших в Южную Сибирь с юга. Вопреки китайским описаниям, этимология исконной лексики рунических надписей рисует м ир пратюрков не кочевым, а оседлым: армия была пехотой вооруженной копьями, хозяйство ирригационным, жилища глинобитными и круглыми. Науке предстоит найти корни такой культуры. Заметные ныне общие черты ранних тюркских культур направляют поиск их начал не в Центральную, а в Западную Азию.

Дополню названные признаки западноазиатским (семитским) происхождением и архаичным (слоговым) алфавитным строем рунического письма – общего предка енисейского и орхонского алфавитов, а также обликом письменных документов, изначально связанных с азиатскими рунами. Черновики резчиков енисейских эпитафий оказались архаичнейшими наборами деревянных стержней и планок, а составление и

чтение текста – движением от нижней строки к верхней. Палеографическая систематика делит степные рунические письмена на два самобытных класса – евроазиатский и азиатский, – никак не связанных друг с другом корнями. Значит, и стоящие за ними тюркские народы издревле разделялись на две различные по истокам большие культурные группы, сложившиеся в неведомую по древности эпоху восприятия и формирования названных письменных систем. Мы видим, что евроазиатская часть (кубанский, донской и ачикташский алфавиты) принадлежит булгаро-хазарскому ареалу, а азиатская группа (енисейский и орхонский) – восточнотюркским народам: разделение на западных и восточных произошло у тюркских народов рано. Его отмечают и хорошо известные языковые различия: чуваши, булгары, хазары – с одной стороны, и все прочие народы – с другой. Сохранение языковой и палеографической архаики позволяет думать, что хазаро-булгарский компонент протуберанцем отделился от прототюркского ядра и долго пребывал вне контактов с прочими тюркскими народами. Восточнотюркский мир, продвигаясь на запад, поглотил некогда отселившихся старообрядцев – уцелели только чуваши.



Очевидно, западноазиатский этап ранней культурной истории тюркоязычных народов, при современных возможностях заглянуть в древность воспринимаемый нами как начальный, следует отнести, археологически говоря, к бронзовому и раннему железному векам.

Д.Цэвээндорж

Улан-баатар/Монголия
ПЕТРОГЛИФЫ МОНГОЛИИ
Из современных материалов исследований видно, что на территории Монголии человек живет уже около 700 000 лет. За столь долгий помежуток времени он прошел такие исторические периоды как старый, средний и новый каменный, бронзовый и ранний железный века, эпоху первых государств. О постоянном проживании человека на протяжении многих тысячелетий в местах с благоприятными природными и климатическими условиями свидетельствуют поселения каменного века с несколькими культурными слоями или с большими, в несколько десятков тысяч орудий, россыпями каменный изделии. К таким местностям относятся Цагаан агуй, Цахиуртын хундий, Орхон - 7, Мойлтын ам, Рашаан хад, Булган - 5, Тамсагбулаг, Баянзаг, Зоог-Зуух. Кроме того, на территории Монголии обнаружени сотни временных стоянок, свидетельствующие также о кочевом образе жизни людей каменного века (1).

Древние племена, на протяжении многих тысячелетий занимавшиеся охотой и собирательством, в эпоху мезолита начали приручать диких животных, что явилось началом развития животноводства, и Монголия, таким образом, стала одним из немногих крупных очагов зарождения и становления этого вида хозяйства в самостоятелную отрасль (2). Становление классического вида кочевого животноводства произошло при бронзовом веке и до сих пор является одной из ведущих отраслей хозяйства жителей Монголии.



В ходе внутреннего развития производительных сил древние жители Монголии научились добывать, плавить и использовать для своих нужд медь, в результате чего произошел переход от неолита к энеолиту и железному веку (3). С созданием в III веке до н.э. первого центральноазиатского кочевого государства Хунну завершается древний, первобытно - общинный этап Монгольской истории.

ТҮРК ӘЛЕМІНІҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ

АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЮРКСКОГО МИРА

Maurizio Pistoso

Bologna University/Italy


AN ITALIAN WITNESS ON TURKISH CIVILIZATION: THE “OTTOMAN REPORTS” OF LUIGI FERDINAND MARSIGLI (1679-1730).
Luigi Ferdinando Marsigli (1658 – 1730), has been a versatile personality of scholar, actually a sort of combination of military man/scientist/diplomat/traveller and writer.

The story of is life is a too rich one to be sketched here; born in Bologna as a member of a noble but not really wealthy family, he first went to Istanbul in 1679. In 1683 he was captured by the Ottomans in what is presently Hungary; as a prisoner he witnessed the siege of Vienna (1684) and the defeat of the Turkish army. Two years later, having found his way to freedom, he took part with the Austrian army to the military campaign that ended with the liberation of Buda; in the following years he acted as a diplomat in charge to discuss with the Ottoman authorities the

conditions of peace treatises. He visited Istanbul again in 1689. Despite some unlucky events he became quite famous owing to his cleverness in diplomatic negotiations, as well as his scientific works. His contribution to oriental history - that is Ottoman history - is mostly recognized for a well-known work namely Stato Militare dell’Império Ottomanno “The Military Organization of the Ottoman Empire” published in 1732 in Amsterdam two years after his death.

It is worthwhile to mention here that this text is actually a kind of “reworked” translation coming from a Turkish ottoman original source written by Hussein Efendi “Hezarfenn”, (the well known ottoman erudite) via a dragoman (i.e. “translator”) - whose identity is not sure - who helped Marsigli in his far from easy task. It interesting to mention here that a Russian translation of this work (by V. Trediakovskij) appeared in Sankt-Petersburg already in 1737. Besides some knowledge of Ottoman Turkish, Marsigli had a deep and genuine interest in the Ottoman and even “Turkic” world as a whole: not only in its military or political aspects, but even in its literature, art, and even in the metrical rules of Turkish poetry. There is ample documented proof of this in his works in this field, which are presently housed in the Bologna University Library: many of them are in manuscript form. They contain notes, comments and reflections on numerous aspects of Turkish culture of which he had been a direct witness as well as an acute observer. The aim of the present contribution is an exhaustive description of his writings dealing with ottoman history, mostly focusing on the unpublished documents of his rich literary heritage. As an addiction, some specimens of iconographic materials taken from his writings are also provided.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет