Љаза›стан Республикасы Білім жЩне ылым министрлігі



бет1/3
Дата17.04.2016
өлшемі491.41 Kb.
  1   2   3
љаза›стан Республикасы

Білім жЩне “ылым министрлігі

«Сырдария » университеті
“ Математика жЩне экономика” факультеті
“Жо“ары математика жЩне физика” кафедрасы

“Физиканы о›ыту Щдістемелері” пЩні бойынша

Жетісай ЁC 2009 ж.

ОБСиЖ №1


Та›ырыбы: Физикалы› шамалар жЩне олардыЈ йлшем бірліктері

Жоспары:


1. БірліктердіЈ халы›аралы› жЇйесі

2. Есеп шы“ару тЩсілдеріне методикалы› н±с›аулар.


БірліктердіЈ халы›аралы› жЇйесі. Физикада“ы Щр тЇрлі йлшем бірліктерініЈ. жЇйесі негізгі бірліктер ретінде физикалы› шамалардыЈ ›андай йлшем бірліктерін кабылдау“а байланысты аны›талады. Біз б±л пайдалан“ан йлшем бірліктер жЇйесі ЎЄ БірліктердіЈ халы›аралы› жЇйесі (БХЖ) деп аталады.

БХЖ-ніЈ негізгі бірліктері 1-таблицада, ал ›осымша бірліктері 2-таблицада кйрсетілген.

І-таблица
Физикалы› шамаларилшем бірлігіАтауыБелгіленуі°зынды›метрММассакилограммКГУакытсекундсЭл тогынын кЇшіамперАТермодинамикалы› температураКельвинКЖары› кЇшіканделакдЗат мйлшерімольмоль
2-таблица
Физикалы› шамаилшем бірлігіАтауыБелгіленуіЖазы› б±рыш Кеністік бЇрышрадиан

стерадианрад

ср

2. Есеп шы“ару тЩсілдеріне методикалы› н±с›аулар. Есептерді шы“ару кезінде тймендегі шарттарды ескерген жйн:



1.ЕсептіЈ шартын толы› тЇсініп, есептіЈ физикалы› ма“ынасына сай мЇмкін бол“ан жа“дайда сызбасын салу.

2. Берілген физикалы› шамаларды стандарт бойынша белгі деп, олардыЈ йлшемдерін БХЖ ар›ылы йрнектеу.

3. Есеп шартына сай берілген процестердіа ›андай заЈдар“а ба“ынатыньш аны›тап, ол заЈдарды сипаттайтын формулаларды жазу.

4. Есептіц толы› жауабын жалпы формула тЇрінде ›орытып шы“арып, шешуіне жалпы анализ жасау.

5. ФормуланыЈ дЇрысты“ын физикалы› шамалардыЈ йлшем бірліктері аркылы тексеру (теЈдіктін оЈ жа“ында“ы шамалар мен сол жа“ында“ы шаманыЈ йлшем бірліктері йзара сЩйкес келмесе, онда формула д±рыс ›±рылма“ан).

6.љорытып алын“ан жалпы формулада“ы физикалы› шамалардыЈ санды› мЩндерін ›ойып, математикалы› есептеулер жЇргізу. Жуы›тап .есептеу Щдістерін пайдалана білу .

7. Физикалык шаманыЈ алын“ан санды› мЩнініЈ д±рыс екенін ба“алай білу. Кйп жа“дайда санды› мЩнніЈ шамасы есептіЈ, д±рыс шы›па“анды“ын аны›тау“а мЇмкіндік береді. Мысалы жылу машинасыныЈ п. Щ. к. ѓШ>1, кез келген дене жылдамды“ы ѓе>с (с ЎЄ жары› жылдамды“ы), м±здыЈ еру температурасы t„j0°С болуы мЇмкін емес.

Есептер шы“ару таби“ат заЈдарыныЈ физикалы› ма“ынасын д±рыс тЇсінуге, формулаларды Щр›ашан есте са›тау“а жЩне теориялы› білімді практикада ›олдану“а баулиды. Есеп шы“арып Їйрену жЇйелі жатты“уды, жан-жа›ты білімді жЩне физикалы› процестерді жете тЇсінуді талап стеді. Есептерді талдаудан б±рын, Щрбір парагорафта“ы ›ыс›аша теориялы› материалды толы› тЇсініп, заЈдарды есте ±ста“ан жйн.


ОБСиЖ №2

Та›ырыбы: Механикалы› ›оз“алыс.

Жоспары:

2. ТЇзу сызы›ты бір›алыпты ›оз“алыс.

3. Бір›алыпты ›оз“алыс.

Кинематика - коз“алысты, оны тудырушы ›±былыстарды ›арастырмай, зертейтін механиканыЈ бйлімі.

1. Механикалы› ›оз“алыс. ТЇзу сызы›ты бір›алыпты коз“алыс. љарастырылма›шы денелер жиынын механикалы› жЇйе деп атаймыз. Осы жЇйедегі кез-келген дененіЈ кеЈістіктегі орны бас›а бір денелсрмен салыстыр“анда йзгеріп отырса, б±л йзгерісті дененіЈ механикалы› ›оз“алысы деп атайды. ДененіЈ ›оз“алысы кеЈістікте йтуімен ›атар, уа›ыт бойынша да болып отырады. Дене ›озалысын зерттеу Їшін, есеп шартына сай оны материялы› нЇкте ретінде ›арастыру“а болады. Бас›а денелермен салыстыр“анда олшемін ескермеуге болатын денені материялы› нЇкте деп атайды. Материялы› нЇктеніЈ ›оз“алыс кезіндегі кеЈістіктегі орындарынын жиыны ›айсыбір сызы› болады. Б±л сызы› траектория деп аталады. ТраекториясыныЈ тЇріне ›арай ›оз“алыс тЇзу сызы›ты жЩне ›исы› сызь›ты ›оз“алыстар“а бйлінеді. Дене ›оз“алысы сана› жЇйесіне ›атысты аны›талады. љоординаттар жЇйесі, оныЈ бас нЇктесінде орналас›ан дене жЩне бір-бірімен синхронды са“аттар сана› жЇйесін ›±райды. ДененіЈ, ›оз“алыс траекториясынын, кез-келген екі нЇктесін ›осатын кесінді дененіЈ орын ауыстыруы, ал траектория бойымен йлшенген ара ›ашы›ты› дененіЈ жЇрген жолы деп аталады. Орын ауыстыру ЎЄ векторлы› шама. Ол санды› мЩнімен жЩне ба“ытымен аны›талады.

3 Бір›алыпты ›оз“алыс деп уа›ыттыЈ, кез-келген йзара теЈ аралы›тарында бірдей орын ауыстырулар жасайтын ›оз“алысты айтады. Траекториясы тЇзу сызы› болып келген ›оз“алысты тЇзу сызы›ты ›оз“алыс деп атайды. Бір›алыпты тЇзу сызы›ты ›оз“алыста“ы дененіЈ жылдамды“ы ЎЄ орын ауыстыру мен сол орын ауыстыру“а кеткен уа›ыт аралы“ыныЈ ›атынасына теЈ векторлы› шама: µ §

Жылдамды›тыЈ йлшем бірлігі ЎЄ [м/с].

Векторлы› тЇрде жазыл“ан формулалар бойынша есептеулер жЇргізуге болмайды, векторлардыЈ осьтегі проекцияларына “ана математикалы› амалдар ›олданылады.


Тузу сызы›ты ›оз“алыс кезінде координаттар осін траектория бойымен ба“ытта“ан жйн, себебі орын ауыстыру мен жылдамды› векторлары ось бойында жатады. ВектордыЈ санды› мЩні оныЈ осьтегі проекциясыныЈ шамасына теЈ болады, сонды›тан вектордан оныЈ проекциясына кйшу есептеуді жеЈілдетеді. 1-ші суретте бір›алыпты тузу сызы›ты ›оз“алыс графигі кйрсетілген.

ДененіЈ кез келген t уакыт мезеті кезіндегі орьн ауыстыруын немесе оныЈ проекциясын аны›тау Їшін µ § немесе х= хо+vt формулаларын пайдаланады. љоз“алыс графигінен дененіЈ жылдамды“ы µ § екенін ескерсек, а1 >a2 бол“анда v1>v2 болатынын кйреміз. 2-суреттегі жылдамды› графигінен штрихтал“ан тік тйртб±рыштыц ауданы дененіЈ, орын ауыстыруыныЈ сан мЩніне теЈ.

1 ДененіЈ орны мен ›оз“алысы салыстырмалы шамалар бол“анды›тан, оныЈ орын ауыстыруы мен жылдамды“ы да салыстырмалы шама болады: µ § жЩне µ § м±нда“ы µ § мен µ § ›оз“алыста“ы сана› жЇйесінід ›оз“алмайтын сана› жЇйесіне ›атысты орын ауыстыруы мен жылдамды“ы, ал µ § жЩне µ § дененіЈ ›оз“алыста“ы сана› жЇйесіне ›атысты орын ауыстыруы мен жылдамды“ы.

Б±л жылдамды›тарды ›осу формуласы былай айтылады: дененіЈ ›оз“алмайтын координаталар жЇйесіндегі V жылдамды“ы, оныЈ ›оз“алыста“ы координаттар жЇйесіндегі µ § жылдамды“ы мен ›оз“алыста“ы жЇйеніЈ, ›оз“алмайтын жЇйеге ›атысты µ § жылдамды“ыныЈ векторлы› косындысына теЈ. ЖылдамдыктыЈ абсолют шамасы мына формуламен аны›талады:

µ §


м±нда“ы а-µ § мен µ § жылдамды›тарыныЈ арасында“ы б±рыш.

1. 1. Жылды› ›оз“алысы ксзінде Жерді материялы› нЇкте ретінде ›арастыру“а бола ма?

Ш е ш у і. Жер бір жылда КЇнді бір рет айналып шы“ады. ЖердіЈ КЇнді айналу орбитасы 2ѓаR Жер радиусы Rж-“а ›ара“анда ана“±рльм Їлкен, 2ѓаR >>Rж, бол“анды›тан Жер радиусын елемеуге болады, демек б±л ›оз“алыс кезінде Жер ЎЄ материялы› нЇкте.

1. 2. ТЩуліктік ›оз“алысы кезінде Жерді материялы› нЇкте ретінде ›арастыруга бола ма?

Ш е ш у і. Б±л есепте Жер радиусын елемеуте болмайды, сонды›тан бЇл жа“дайда Жерді материялы› нЇкте ретінде ›арастыра алмаймыз.

I. 3. 3-ші жЩне 4-ші суреттерден траекторияны, орын ауыстыруды жЩне жолды табу керек?

Шешуі. Траектория, орын ауыстыру жЩне жолдыЈ аны›тамаларьша сЩйкес 3-суреттегі 1-орын ауыстыру, 2-траектория. ЖЇрілген жол А-дан Б-“а дейінгі траектория сызы“ынын. ±зынды“ына теЈ. љоз“алыс ›исы› сызы›ты болады. 4-суретте тЇзу сызы›ты ›оз“алыс келтірілген, себебі оныЈ траекториясы тЇзу сызы›. М±ндай ›оз“алыс кезінде жЇрілген жол мен орын ауыстырудыЈ, санды› мЩндері йзара теЈ.

ОБСиЖ№3


Та›ырыбы: љоз“алыстыЈ салыстырмалы“ы

Жоспары:

1. ДененіЈ орны мен ›оз“алысы.

2. ОлардыЈ салыстырмалы“ы.

1. 4. 5-суреттен сана› жЇйесін, орын ауыстыруды жЩне жолды кйрсету керек.

Ш е ш у і. Сана› жЇйесі: 1) ЎЄX, У осьтерімен сипатталатын жазы›ты›та“ы координаттар жЇйесі, 2) ЎЄ координаттар жЇйесініЈ О ЎЄ бас нЇктесінде орналас›ан сана› денесі ЎЄ а“аш. Орын ауыстыруЎЄµ § векторы; s=r2ЎЄr1. Орын ауыстырудьщ санды› мЩні µ § формуласымен аны›талады.

Жол s-r1 мен г2 = радиус векторлары керіп т±р“ан до“аныЈ Їзынды“ына тен,.

5. љеЈістікте тек бір йзі орналас›ан дененіЈ ›оз“алысын сипаттау“а бола ма?

Ш е ш у і. Болмайды. Дене ›озгалысын сипаттайтын сана› жЇйесін тагайындай алмаймыз, себебі сана› денесі жо›. 1.6. Дене алдымен µ §, ба“ытында, содан кейінµ § µ § багытында ›оз“алады. µ § менµ § векторлары арасындагы б±рыш а = 60°,|µ §|=3 м, µ §=4 м деп есептеп, дененіЈ ›орыт›ы орын ауыстыруып табьщыздар. Ш е ш у і. љорыт›ы орын ауыстыру векторын аны›тау Їшін параллелограмм

Щдісін пайдаланамыз (6-сурет). љорыт›ы орын ауыстырудьщ санды› мЩнін косинустар теоремасы бойынша есептейміз:

µ §

1. 7. Моторлы ›айы› т±ра›ты жылдамды›пен йзен а“ысына ›арсы µ § = 45 мин жЇрген жолын, а“ыс ба“ытыме µ §= 25 мин жЇреді. љайы›тыЈ жылдамды“ы а“ыс жылдамды“ынан неше есе арты›?



Ш е ш у і. љайы›тыЈ а“ыс›а ›арсы жылдамдыгы µ § болса, жЇрген жолыµ §. љайы›тыЈ а“ыс ба“ытымен жЇргендегі жылдамды“ы µ § болса, жЇрген жолы µ §. Б±л теЈдеулерден µ §›атынасын тапса›, µ §µ §. Демек, ›айы› жылдамды“ы а“ыс жылдамды“ынан 3,5 есе артык.

1.8. 100 м ›ашы›тык›а екі спортшыныЈ біреуі сйреге 10 с уа›ытта келгенде, екіншісі одан 3 м ›ал“ан. СпортшылардыЈ жылдамды›тары ›андай жЩне екінші спортшы ›анша уа›ытта келеді?

Ш е ш у і. X осін спортшылардыЈ жЇгіру ба“ытында алса› µ §µ § Бірінші спортшы Їшін орын ауыстыру µ § немесе µ § болады; оныЈ жылдамды“ы

µ §.


Екінші спортшы Їшін орын ауыстыру µ §; оныЈ жылдамды“ы µ §.

Екінші спортшыныЈ сйреге келетін уа›ыты

µ §.
ОБСиЖ№4

Та›ырыбы: Физика есептерін шешу Щдістері.

Жоспары:

1. Аналитикалы› Щдіс

2. Графиктік Щдіс

3.Синтетикалы› Щдіс.


1.9. изінен s = 90 м ›ашы›ты›та“ы µ § = 10 м/с жылдамды›пен ›аш›ан ›ас›ырды µ § =15 м/с жылдамды›пен ›у“ан аЈшы ›ас›ыр“а ›анша уа›ытта жетеді? ОлардыЈ Щр›айсысы ›анша жер жЇреді?

Ш е ш у і. а) Аналитикалы› Щдіс (7-сурст). љоординаттар жЇйесініЈ АЎЄбас иЇктесін аЈшыныЈ бастап›ы орны деп алайы›. X осі горизонталь ба“ыттал“ан. љоз“алыс теЈдсулері былай жазылады: µ §. М±нда“ы µ § жЩне µ § аЈшы мен ›ас›ырдыЈ бастап›ы координаттары, ал µ § жЩне х2 олардыЈ t уа›ыт нтксндегі коордпнаттары. Ж нЇктесінде аЈшы мен ›ас›ырдыЈ координаттары теЈ µ § = х2, ал µ § болса, онда µ §. БЇл теЈдеуден аЈшыныЈ ›ас›ырды ›уып жетуіне ›ажет уа›ытты табамыз:

µ §.

АЈшы мен ›аскырдыЈ орын ауыстырулары: µ §µ § µ §µ §.



б) Графиктік Щдіс (8-сурет). Абсциссалар осіні› бойына уа›ыт мЩндерін, ал ординаталар осіне орын ауыстыру шамаларын салайы›. АЈшы мен ›ас›ырды› ›оз“алыс теЈдеулері: µ § аЎЄкас›ыр ›оз“алысы Їшін б ЎЄ аЈшы ›оз“алысы Їшін, координаттыЈ уа›ыт›а тЩуелділігі 8-суретте кйрсетілген. Екі тЇзудіЈ ›иылысу нЇктесі-ніЈ координаттары х = 270 м, t=18с.

1.10. Бір автобус Алматы-дан са“ат 9-да, ал скіншісі Шелектен 9 са“ат 30 минутта ›арама-›арсы шы›ты. Бірінші автобустыЈ жылдамды“ы µ § = 40 км/са“, ал екіншісінікі µ § = 60 км/са“. Алматыдап Шелекке дейінгі ара›ашы›ты› s =120 км. Автобустар ›ай уа›ытта жЩне Алматыдан ›андай ›ашы›ты›та кездеседі?

III е ш у і. а) Аналитикалы› Щдіс (9-сурет). ЕсептіЈ шартына сЩйкес, кинематика заЈдарын пайдаланып, екі теЈдеу ›±рамыз. µ §. М±нда“ы t- автобустар кездескен уа›ыты, ал µ § жЩне t2ЎЄ олардыц бастап›ы уа›ыттары. Бірінші жЩне екінші автобустардыЈ кездесу мезетіне дейін жЇрген жолдары µ § мен s2 бол“анды›тан, s=µ §+ s2 ,сонда s =µ §, б±дан кездескен уа›ыт

µ §=10 са“ 30 мин.


Автобустар Алматыдан µ § = 40 * (10,5ЎЄ9) =60 км жерде кездеседі.

б) Графиктік Щдіс (10-сурет). Координаттар жЇйесініц бас нЇктесі ретінде Алматы ›аласын алайы› та, X осін Алматыдан Шелекке ›арай ба“ыттайык. Автобустардыц ›оз“алыс теЈдеулері мына формулалармен йрнектеледі: х=v1(t-tt), s-x= v2(t-t2)

Осы теЈдеулерге сЩйкес автобустардыЈ ›оз“алыс графиктерін т±р“ызайы›, м±нда IЎЄАлматыдан шыккан автобустыЈ ›оз“алыс графигі, 2ЎЄ Шелектен шы›кан автобустыЈ ›оз“алыс графигі. Екі графиктіЈ ›иылысу нуктесініЈ координаттары - х = 60 км автобустардыЈ ›алалардан ›ашы›ты“ын жЩне t= 10,5 са“. ОлардыЈ кездесу уа›ытын керсетеді.

1. 11. «Нива» комбайны v1= 1,8 км/са“ жылдамды›пен егін орып келеді. КомбайнныЈ орталы› транспортері кері ба“ытта v2=1,4 м/с жылдамды›пен ›оз“алса, онда“ы бидай дЩндерініЈ жермен салыстыр“анда“ы жылдамды“ы ›андай?

Ш е ш у і. Жылдамды› •ЎЄ салыстырмалы шама. Комбайн ›оз“алысы жер бетімен, ал транспортер жылдамды“ы комбайнмен салыстырылып алын“ан. Комбайн мен онын транспортері жылдамдыктарыныЈ ба“ыттарын табайык. Комбайн жылдамды“ын оЈ ба“ытта десек, транспортер кері коз“ал“анды›тан, оныЈ жылдамды“ыныЈ ба“ыты теріс. Жылдамды›тарды ›осу

формуласынан µ §, µ § Б±дан бидай мен транспортер жылдамды›тары йзара теЈ бол“анды›тан, µ § = 0,5-1,4 = -0,9 м/с. Бидай комбайн ба“ытына кері ѓе = ЎЄ0,9 м/с жылдамды›пен коз“алады.


ОБСиЖ№5

Та›ырыбы Бір›алыпты Їдемелі (кемімелі) ›оз“алыстар

Жоспары:

1. Бір›алыпты Їдемелі (кемімелі) ›оз“алыс

2. Орташа жылдамды›.

3. Лездік жылдамды›

Бір›алыпты Їдемелі жЩне бір›алыпты кемімелі ›оз“алыстар. Кез келген йзара тсн уа›ыт аралы›тарында жылдамды“ы бірдей шама“а йсетін (кемитін) ›оз“алысты бір›алыпты удемелі (кемімелі) ›оз“алыс деп атайды. Бір›алыпты Їдемелі (кемімелі) ›оз“ал“ан дененіЈ удеуі деп дене жылдамды“ыныЈ йзгеруі мен сол йзгеріс бол“ан уа›ыт аралы“ыныЈ ›атынасына тен, векторлы› шаманы айтады.

Бір›алыпты Їдемелі (кемімелі) ›оз“алыстыЈ Їдеуі:

м±нда“ы µ §ЎЄбастап›ы, µ § - t -уа›ыт мезеті кезіндегі жылдамдык, ал а ЎЄ Їдеу. БХЖ бойынша йлшем бірлігі [м/с].

Орташа. жылдамдык, деп дененіЈ траектория бойынша жЇргсн жолынын, сол жолды жЇруге кетксн уа›ыт›а ›атынасына теЈ шамамы айтады:

µ § ор=µ § ТраекторияныЈ белгілі бір нЇктесінде дене ›о“алысыныЈ берілген уа›ыт мезетіндегі жылдамды“ын лездік жылдамды› деп атайды:

µ § Лездік жылдамды› векторлы› шама. Бір›алыпты Їдемелі ›оз“алыс Їшін а>0, ал бір›алыпты кемімелі ›оз“алыс Їшін а<0. 11-суретте тЇзу сызы›ты бір›алыпты Їдемелі жЩне кемімелі ›оз“алыстардыц жылдамды› графиктері кйрсетілген.

ТЇзу сызыкты ›оз“алыста“ы дененіЈ кез келген уа›ыт мезетіндегі жылдамды“ын µ § немесе µ §, ал орып ауыстыруын µ § немесе µ § формулаларымен есептейді. Еркін тЇскен немесе тік жо“ары ла›тырыл“ан денелер Їшін µ § я“ни бЇл ›оз“алыстар Їшін ЇдеудіЈ абсолют шамасы еркін тЇсу Їдеуіне теЈ екенін, ескерген жйн. ТЇзу сызы›ты бір›алыпты ›оз“ал“ан дененіЈ Їдеуі барлы› инерциялы› сана› жЇйесінде т±ра›ты шама. ТЇзу сызы›ты бір›алыпты Їдемелі ›оз“алыс Їшін орташа жылдамды› бастап›ы жЩне соЈ“ы жылдамды›тардыЈ арифметикалы› орта шамасына теЈ:

12-суретте кйрсетілгендей, бір›алыпты Їдемелі ›оз“алыс Їшін жылдамды› графигімен Їдеуді тапса›, µ §, ал орып ыстыру АВСО трапециясыньЈ ауданымен аны›талады. 13-суретте келтірілген орын ауыстыру графигіндс: t1 уа›ыт мезетіндегі жылдамды› жанаманыЈ t осіне келбеулік а б±рышыныЈ тангенсіне теЈ: V=tga.

1. 25. S = 50 м капы›ты›та“ы аЈ“а шЇйілген бЇркіттіЈ жылдамды“ы v = 20 м/с-ке йссе, ›ыр“идыЈ жылдамды“ы v2=15м/с ке йседі. БЇркіт пен кыр“идыЈ ›айсысы ±ш›ыр?

Ш е ш у і. љ±стардыЈ коз“алыс ба“ытын X осімен сЩйкес деп алайы›. КоординаттардыЈ бас нЇктесі к±стардыЈ бастап›ы орны болсын. БЇркіт Їшін ›оз“алыс пен жылдамды› тендеулері - µ § жЩне µ § ал ›ыр“и ЇшінЎЄ µ § жЩне µ § теЈдеулерден t айнымалысын шы“арьш тастаса›, µ § жЩне µ § болады. Б±дан олардыЈ Їдеулері: µ § жЩне µ §, я“ни µ § жЩне µ §бол“анды›тан, бЇркіт ›ыр“и“а ›ара“анда ±ш›ыр.


ОБСиЖ№6

Та›ырыбы : љисы› сызы›ты ›оз“алыс

Жоспары:

1. Горизонталь ла›тырыл“ан дене ›оз“алысы.

2. ШеЈбер бойымен бір›алыпты айнымалы ›оз“алыс.

љисы› сызы›ты ›оз“алыстар. Траекториясы ›исы› сызы› болып келетін ›оз“алыстарды ›исы› сызы›ты ›оз“алыстар деп атайды. љисы› сызы›ты ›оз“алыс кезінде дененіЈ екі (х, у) немесе Їш (х, у, г) координаттары жЩне жылдамды› ба“ыты йзгереді. ДененіЈ ›исык, сызы›ты траекториясыныЈ кез келген нЇктесінде жылдамды› ба“ыты сол нЇктеге жЇргізілген жанама бойымен ба“ытталады. љисы› сызы›ты ›оз“алыстарды жіктеп, оларды зерттеуді оЈайлату“а болады.

љисы› сызы›ты ›оз“алыстыЈ ›арапайым тЇрлері.

а). Горизонталь ла›тырыл“ан дене ›оз“алысы. Горизонталь ла›тырыл“ан дене парабола бойымен ›оз“аладьг. Егер координаттар осьтерін, Х- ті горизонталь, ал У = ті вертикаль, ба“ыттаса›, онда дене Х осі бойымен тЇзу сызы›ты бір›альшты ›оз“алып, У осі ба“ытында еркін тймен тЇседі. Сонда дененіЈ ›оз“алыс теЈдеуі былай жазылады: х = х0 + v0t жЩне у=y0 +µ §ТраекторияныЈ кез келген нЇктесінде жылдамды› µ § фор-муласымен аны›талады.

б). ШеЈбер бойымен бір›алыпты айнымалы ›оз“алыс. Дене радиусы R= ге теЈ шеЈбер бойымен айналып А нЇктесінен В нЇктесіне дейін S орын ауыстырсын (18-сурет). М±нда“ы ѓЪ- б±рылу бЇрышы, ѓе ЎЄ нЇктеніЈ сызы›ты› жылдамдыгы, ѓґѓе- жылдамды›тыЈ йсімшесі, µ § ЎЄ АВ до“асыныЈ ±зынды“ы; онда радиустьщ б±ралу б±рышы µ § формуласымен аны›талады.

Б±л формуладан егер l=R болса, ц=1рад екекін кйреміз. Я“ни б±рыштыц 1 рад йлшемі деп ±зынды“ы радиус ±зынды“ына теЈ до“аны керіп т±р“ан екі радиус арасында“ы б±рышты айтады: 1 рад = = 57°8'. Вурышты› жылдамды›, деп дененіЈ б±ралу б±рышыныЈ, сол б±рылу“а кеткен уа›ыт›а ›атынасына теЈ шаманы айтады: µ § б±рышты› жылдамды› оныЈ йлшем бірлігі [рад/с].

Сызы›ты› жЩне б±рышты› жылдамды›тар арасында“ы байланыс µ § формуласымен йрнектеледі. Айналмалы коз“алыстыЈ центрге тарт›ыш Їдеуі µ § теЈдігімен йрнектеледі жЩне ол шеЈбер центріне ›исы›ты› радиусы бойымен ба“ыттал“ан.
ОБСиЖ № 7

Та›ырыбы :Динамика

Жоспары:

1. љоз“алыс заЈдары.

2. Таби“атта“ы кЇштер
љоз“алыстыЈ туу себептерін жЩне йзгерісін зерттейтін механика бйлімін динамика деп атайды.

1. љоз“алыс заЈдары. Таби“атта“ы кЇштер. ДененіЈ Щр тЇрлі ›оз“алыста немесе тынышты› кЇйде болу шарттарын НьютонныЈ Їш заЈы толы› аны›тай алады.

НьютонныЈ 1-ш і заЈы. Бас›а денелер Щсер етіп дененіЈ кЇйін йзгертпесе, ол тынышты› кЇйін немесе бір›алыпты тЇзу сызы›ты ›оз“алысын са›тайды.

НыотонныЈ І-ші заЈы орындалатын сана› жЇйесін инерцияль› жЇйе деп атайды. Кез келген дене кЇйін йзгертуші Щсерлерге ›арсы Щсерлейді. ОныЈ б±л ›асиетін инерттігі дейміз.Дене инерттілігін сипаттаушы шама ЎЄ масса.

Нью т о н н ы Ј 2-ш і з а Ј ы. Дене массасыныЈ оныЈ Їдеуіне кйбейтіндісі сол денеге Щсер етуші кЇшке теЈ: ’'=ma. МЇнда µ §-денеге Щсер етуші барлы› кЇш векторларыпыц ›осындысы.

НьютонныЈ 3-ші заЈы. Кез келген денелердіЈ Щсерлері йзара Щсер тЇрінде йтеді. ДенелердіЈ йзара Щсерлесуші кЇштерініЈ шамалары теЈ жЩне ба“ыттары ›арама-›арсы болады:

Дене Щсерін сипаттаушы шама ЎЄ кЇш. Таби“атта“ы мынадай механикалы› кЇштерді ›арастырайы›.

1. Ауырлы› кЇші: Р ЎЄ тg.

2. Ілінген аспа“а немесе тіреугс Щсср етуші салма› кЇші:

’ = тµ §.

3. Айналмалы ›оз“алыс кезінде пайда болатын центрден тепкіш кЇш: µ §, м±нда“ы ацЎЄцентрге тарт›ыш Їдеу, µ §-б±рышты› жылдамды›, R ЎЄ айналу радиусы.

4. ®йкеліс кЇші: µ §, м±нда“ы µ §-›оз“алыс›а нормаль ба“ытта Щсер етуші ›ысым кЇші, k ЎЄ Їйкеліс коэффициенті. Кедергі кЇшініЈ ба“ыты Щр›ашан да ›оз“алыс ба“ытына ›арама-›арсы.

5.Серпімділік кЇші (Гук заЈы): ’Г = ЎЄкх, м±ндагы к ЎЄ серпімділік коэффициенті, х ЎЄ ы“ысу шамасы.

6. Гравитациялы› йзара ЩсердіЈ кйрінісі ЎЄ БЇкіл Щлемдік тартылысы кЇші: µ §, м±нда“ы G-гравитациялы› т±ра›ты, сан жа“ынан ара ›ашы›ты“ы 1м, массалары 1 кг екі дененіЈ Щсерлесу кЇшіне теЈ шама.

1. 60. Кйлемдері бірдей темір жЩне а“аш шардыЈ ›айсысын орнынан ›оз“алту немесе олар бірдей жылдамды›пен ›оз“алып бара жатса то›тату ›иыныра›.

Ш е ш у і. НыотонныЈ 1-ші заЈы бойынша кубтардыЈ Щр›айсысы йзініЈ тынышты› кЇйін немесе бір›алыпты ›оз“алысын са›тау“а тырысады. Олай болса, тТ>тА бол“анды›тан темір шарды ›оз“алту немесе то›тату ›иынырак.

1. 61. Жол ережесінде жеЈіл машина жолаушыларына ›ауіпсіздік белбеуін пайдалану керек деп айтыл“ан, ал ауыр машиналарда ЎЄ керегі жо›. Себебі не?

Ш с ш у і. ЖеЈіл машина массасы ауыр машиналар массасына ›ара“анда Щлде›айда кем, Щрі ауыр машинаныЈ инерттігі басым. Ауыр машина орнынан баяу коз“алып, баяу то›тады. ЖеЈіл машина тежегенде кілт то›тайтынды›тан, кабинада“ы жолаушы инерция заЈына сЩйкес, ал“а ±шып кетуі мЇмкін. љауіпсіздік белбеуі м±ндай кездерде жолаушыныЈ ±стап ›алады.


ОБСиЖ № 8

Та›ырыбы: ДененіЈ бірнеше кЇштер Щсеріндегі ›оз“алысы.

Жоспары:

Денеге бірнеше кЇштер Щсер еткендегі Їйкеліс коэффициенті, орын ауыстыру, уа›ыт

Массасы m=5 т, бастап›ы жылдамды“ы µ § машина а=0,4 м/с2 Їдеумен бір›алыпты кемімелі ›оз“ал“ан. Машинаны тежеуші кЇшті , оныЈ орын ауыстыруын жЩне толы› то›та“ан“а дейінгі уа›ытты табу керек? ®йкеліс коэффициенті ›аЈдай?

Шешуі : Машина“а Щсер етуші кЇштер :

1) Ауырлы› кЇші µ §

2) Нормаль ›ысыь кЇші µ §

3) Кедергі кЇші µ §µ §. Координаттар остері Х=ті ›оз“алыс ба“ытында, ал У=ті о“ан перпендикуляр ба“ытта алайы› . Х осіне ›арсы ба“ытта Щсер еткен Їйкеліс кЇші НьютонныЈ 2йші заЈы былай жазылады : µ § Уосі ба“ытында Щсер етуші ›орыт›ы кЇш рольге теЈ бол“анды›тан µ §,сонда µ §. Б±л теЈдеулерден Їйкеліс кЇші µ §=5*103 *(-0.4)=2*103 н, ал Їйкеліс коофициенті

µ §


Орын ауыстыру векторы шамасы мен толы› то›тау“а кеткен уа›ыт:

µ § м , µ § с.


ОБСиЖ № 9

Та›ырыбы: љарапайым механизмдердегі кЇштер

Жоспары:

1. Блокта“ы кЇштер, серіпеніЈ ›оз“алысы кезіндегі ±заруы.

2. љия жазы›ты›та“ы денелер ›оз“алысы
Блоктан асырылып тастал“ан жіптіЈ бір ±шына массасы 50г жЇк, екінші ±шына жеЈіл серіппе ар›ылы массасы 80г жЇк ілінген

СеріппеніЈ бастап›ы ±зынды“ы 10 см ,ал о“ан ’=0,1н жЇк ілінгенде ол х=0,02 м ±зарса серіппеніЈ ›оз“алыс кезіндегі ±зынды“ы неге теЈ ?

Шешуі: Шрбір жЇк Їшін НьютонныЈ екінші заЈын жазайы› :

Т1-Р1=m1a , P2-T2=m2a Жіп салма›сыз бол“анды›тан mж=0 сонда Т1= T2=Т3 , Р1=m1g

Р21=m2g екеніЈ ескерсек, б±л теЈдеулерді былай жазамыз:

Т--=m1g=m1a m2g - Т=m2a . Б±дан серіппені созатын кЇш

µ §

Гук заЈы бойынша ’=-кµ §м±нда“ы µ § серіппеніЈ серпімділік коофициенті. Б±дан µ §,сонда серіппеніЈ ›оз“алыс кезіндегі ±зынды“ы



µ §

ОБСиЖ № 10

Та›ырыбы: Дене импульсі

Жоспары:

1. Импульс.

ИмпульстыЈ са›талу заЈы.

Дене импульсы. ИмпульстыЈ са›талу заЈы. НьютонныЈ 2-ші заЈын тЇрлендіріп µ § тЇрінде жазса›, онда м±нда“ы µ §- дене импульсы ал , µ § ЎЄ куш импульсы деп аталады. Денелер жЇйесі Їшін µ §. М±нда µ §µ §ЎЄмассасы µ § = ге теЈ дене импульсы, µ §ЎЄсол денеге Щсер етуші сырт›ы кЇш импульсы. Егер жЇйеге Щсер етуші сырт›ы кЇш импульсы жо› болса, онда б±л жЇйе Їшін импульстыЈ са›талу заЈы орындалады. М±ндай жЇйені т±йы› жЇйе деп атайды: µ § немесе µ §

М±нда µ § ЎЄ Щсерлесуші денелердіЈ массасы, µ §-ЎЄоныЈ жылдамды“ы, ал п ЎЄ Щсерлесуші дене саны. изара Щсерлесуші екі дене Їшін абсолют серпімді йзара Щсер кезінде импульстыЈ са›талу заЈы µ § тЇрінде, ал абсолют серпімсіз йзара Щсер кезінде тЇрінде жазылады. М±нда µ § мен µ §ЎЄденелердіЈ Щсерлесуге дейінгі, ал µ §жЩне и ЎЄ Щсерлесуден кейінгі жылдамды›тары.

1. 82. Массасы т= 5 кг бронь тескіш снаряд вертикаль осьпен 30" б±рыш жасай платформа“а тигенде (28-сурет), массасы М=5т платформа ›андай жылдамды›пен ›оз“алады? СнарядтыЈ бастап›ы жылдамды“ы µ § = 800 м/с жЩне ол платформамен бірге ›оз“алады деп есептейміз.Ш е ш у і. М±нда Щсерлесуші екі деке ЎЄ платформа мен снаряд. Система т±йы›. ИмпульстыЈ са›талу заЈын векторлы› тЇрде жазайы›. µ §, ягни µ §

ПлатформаныЈ бастап›ы жылдамды“ы µ § = 0, снаряд пен платформа бірге ›оз“ал“анды›тан µ § екенін ескерсек, гори-зонталь ба“ытта импульстердіЈ проекциясы mvSinб=(т + М)и; б±дан µ §

1. 83. М±з айдынында т±р“ан конькиші жа“а“а ›арай массасы 0,5 кг шананы итергенде шана 2 с уа›ытта 20 м-ге жылжиды. Массасы 60 кг конькиші ›андай жылдамды›пен ›оз“алады? ®йкеліс ескерілмейді.

Ш е ш у і. Конькиші мен шана арасында“ы Щсерлесу кезіндегі импульстыЈ са›талу заЈын жазайы›: m1v1+ m2v2= m1u+ m2vµ § шана мен конькишініЈ бастап›ы жылдамды›тары v1=v2= 0 бол“анды›тан m1u= - m2v, мунда и ЎЄ шананыЈ, ал v ЎЄ конькишініЈ жылдамды›тары. Шана Щсерлесуден соЈ бір›а-лыпты тЇзу сызы›ты ›оз“ал“анды›тан, оныЈ жылдамды“ы µ § формуласымен йрнектеледі. Сонда µ § б±дан µ §

Б±л теЈдіктегі «минус» таЈбасы шана мен конькиші ›оз“алысы карама-›арсы ба“ытта екенін кйрсетеді.

ОБСиЖ № 11

Та›ырыбы: Импульс кезіндегі орташа кЇш, жылдамды›, кЇш импульсі


Каталог: CDO -> OBSOJ
OBSOJ -> Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> 1 обсөж тақырып: Әдеби тілдің жалпыхалықтық тілмен арақатынасы
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi “Ñûðäàðèÿ” óíèâåðñèòåòi
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
OBSOJ -> «Мәдениеттану» пәнінен СӨЖ сабақтарының
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет