Љаза›стан Республикасы Білім жЩне ылым министрлігі



жүктеу 491.41 Kb.
бет2/3
Дата17.04.2016
өлшемі491.41 Kb.
1   2   3

Жоспары:


Импуьс кезіндегі орташа кЇш

Импулс кезіндегі жылдамды›

Импульс кезіндегі кЇш импульсі

1.84 Автоматтан минутына n=300 о› ат›ан жауынгердіЈ иы“ына Щсер етуші орташа кЇштіЈ шамасы ›аЈдай? О›тыЈ массасы m=10 г жЩне жылдамды“ы v=300 м/с

Шешуі: О›тардыЈ импульстары жауынгердіЈ иы“ына Щсер етуші орташа кЇштіЈ импульсына теЈ µ §. О›тыЈ ±шып шы“у жиілігі µ § екенін ескерсек, µ §. Б±дан импульстары жауынгердіЈ иы“ына Щсер етуші орташа кЇшті табамыз: µ §н.

v1=6 м/с жылдамды›пен жЇгіріп келе жат›ан массасы m1=60кг адам, v2=3 м/с жылдамды›пен жЇгіріп бара жат›ан массасы m2=40 кг арбаны ›±ып жетіп, о“ан секіріп мінеді. АрбаныЈ адам мінгеннен кейінгі жылдамды“ы ›аЈдай ?


Шешуі: Адам арба“а секіріп мінген соЈ, олар бірдей u жылдамды›пен ›оз“ала бастайды.

Координаттар жЇйесініЈ Х осін арба ›оз“алысымен ба“ыттайы›. ИмпульстіЈ са›талу заЈы бойынша, адам арба“а мінгенге дейінгі импульстар мен мінгеннен кейінгі импульстар теЈ болуы керек. СоЈды›тан µ §. Осыдан µ §

ОБСиЖ № 12

Та›ырыбы: ЭнергияныЈ са›талу заЈы

Жоспары:

1.Энергия жЩне оныЈ тЇрлері

2.ЭнергияныЈ са›талу заЈдары
ЭнергияныЈ са›талу заЈы. Т±ра›ты кЇштіЈ жЇмысы кЇш пен орын ауыстырудыЈ абсолют мЩндерініЈ жЩне сол екі шама векторларыныЈ арасында“ы б±рыштыЈ косинусыныЈ кйбейтіндісіне теЈ: А=’Sсоsа. Механикалы› ж±мыс ЎЄ скаляр шама, Егер ’ кЇшініЈ ба“ыты S орын ауыстырумен ба“ыттас болса, онда а=0 жЩне соsа=1. Сонда А=’S екені шы“ады. Егер а б±рышы до“ал болса, онда соsа теріс мЩн ›абылдайды. Б±л кЇштіЈ ж±мысы теріс шама. Мысалы, а=180° болса, онда соsб =-1; A= -’S. Дене коз“алысына перпендикуляр Щсер етуші кЇштертіЈ ж±мысы А = 0. Егер ›оз“алыста“ы денеге кЇш Щсер етсе, онда б±л кЇштердіЈ Щр›айсысы ж±мыс істейді. КЇштердіЈ жалпы істеген ж±мысы жеке кЇштер істеген ж±мыстардыЈ алгебралык жиындысына теЈ: А = А1+А2+...+Аn. ДененіЈ коз“алыс энергиясын кинетикалы› энергия деп атайды:

µ §


Денеге тЇсірілген кЇштердіЈ ›орыткы кЇшінін, ж±мысы дененіЈ кинетикалык, энергиясыныЈ йзгерісіне теЈ:

µ §


Ауырлы› кЇшініЈ ж±мысы дененіЈ ›оз“алыс траекториясына тЩуелсіз жЩне ауырлы› кЇшініЈ модулі мен дененіЈ орын ауыстыру биіктіктері йзгерісініЈ кйбейтіндісіне теЈ шама: µ §. М±нда µ § йрнегі » биіктікте денеге ауырлы› кЇші Щсер еткенде потенциялы› энергия деп аталады: Еп =µ §. Олай болса, ауырлык кЇшініЈ ж±мысы кері таЈбамен алын“ан потенциялы› энергия йзгерісіне теЈ µ §. Серпімділік кЇшініЈ потенциялы› энергиясы Ek2 +En2=Ek1 +En1 я“ни йрнегімен аны›талады. М±нда

k- серпімділік коэффициенті, ал х ЎЄ ы“ысу шамасы. Серпімділік кЇшініЈ істеген ж±мысы мына формуламен йрнектеледі:µ §. Т±йы› жЇйе ›±райтын жЩне бір-бірімен ауырлы› кЇші немесе серпімділік кЇші ар›ылы Щсерлесетін денелер жЇйесі Їшін олардыЈ кинетикалы› жЩне потенциялы› энергияларынын, ›осындысы т±ра›ты шама:

µ §, я“ни µ § немесе

µ §.


МашинаныЈ немесе механизмніЈ ›уаты деп уа›ыт бірлігі ішінде істелген жЇмыс›а тен шаманы айтады: µ §. МашинаныЈ жылдамды“ы двигатель ›уаты ар›ылы аны›талады: µ §. Ж±мыс джоульмен |Дж], уа›ыт секундпен [с] йлшенгенде куаттьЈ БХЖ-да“ы бірлігі ЎЄµ §, м±ндай бірліктіЈ ватт [Вт] деген айры›ша аты бар: 1Вт=1µ §. МашинаныЈ немесе двигательдіЈ пайдалы Щсер коэффициенті пайдалы ж±мыстыЈ толы› жЇмыс›а процентпен алын“ан ›атынасына теЈ: µ §.
ОБСиЖ №13

Та›ырыбы: Энергия, ж±мыс жЩне ›уат

Жоспары:

1. Энергия жЩне ж±мыс

2.Энергия, ж±мыс, ›уат кЇш
1. 97. Жалтыр м±з бетіндегі конькиші бала шананы итеріп жібергенде, шана µ §= 4 м/с бастап›ы жылдамды›пен ›оз“алса, ол ›андай ж±мыс істеген? БаланыЈ массасы m= 4О кг, ал шананыЈ массасы m = 4 кг.

Шешуі. Бала шананы итергенде істеген ж±мыс, йзініЈ жЩне шананыЈ кинетикалы› энергиясына айналып отыр: µ §. Балалы› жылдамды“ын табу Їшш импульстыЈ са›талу заЈын пайдаланамыз: тµ § = т0u. Б±дан и=µ § екенін ескеріп, оны ж±мыс теЈдеуіне ›онса›,

µ §

1. 98. Белгілі µ § жылдамды›пен ±ш›ан о› ›апта“ы ›±м“а l1=15 см кірген. О›тыЈ жылдамдыгы екі есе Їлкен бол“анда, ол ›алыЈды“ы ›андай к±м сал“ан ›апты тесіп йте алады? О› пен к±м арасында“ы Їйкеліс кЇші о› жылдамды“ынан тЩуелсіз деп есептейік.



Ш е ш у і. О›тыЈ кинетикалы› энергиясы ›±м“а тигенде Їйкеліс кЇшіне ›арсы ж±мыс істеуге ж±мсалады. Бірінші жа“дайда µ § болса, о› жылдамды“ы µ §2 бол“анда µ §. Бірінші теЈдеуді екіншісіне бйлсек,

µ §


жылдамды› пен ›±м ›алыЈды“ы арасында“ы тЩуелділік шы“ады. Б±дан ›±м салын“ан ›аптыЈ ›алыЈды“ьн табамыз:

µ §4*15= 60 см.


ОБСиЖ № 14

Та›ырыбы: Статика

Жоспары:

1. ДененіЈ тепе ЁCтеЈдік шарты

2. КЇш моменті, теЈ Щсерлі кЇші
Статика бйлімі денеге кЇштер Щсер еткенде, оныЈ тепе-теЈдігін зерттейді. ДененіЈ тепе-теЈдігі деп, оныЈ тынышты› кЇйін немесе бір›алыпты тЇзу сызы›ты ›оз“алысын айтады. Тепе-теЈдіктіЈ мынадай тЇрлері бар: орны›ты, орны›сыз жЩне тал“аусыз. Дене тепе-теЈдікте болуы Їшін, о“ан Щсер ететін кЇштердіЈ векторлы› ›осындысы нйлге теЈ болуы керек: µ §=0.

Егер кЇштерді осьтегі проекциялары ар›ылы жазса›, онда тепе-теЈдік шарты бойынша былай т±жырымдалады:

µ § µ § µ §.

ДененіЈ тепе-теЈдігі кЇштердіЈ модулі мен ба“ытына “ана емес, олардыЈ тЇсу нЇктесіне де тЩуелді. Шсер етуші кЇш пен оныЈ иінініЈ кйбейтіндісін айналдырушы кЇш моменті деп атайды: М = ’l, м±нда“ы l ЎЄ кЇш иіні, я“ни кЇштіЈ Щсер ету сызы“ынан, оныЈ айналу осіне дейінгі еЈ кіші ›ашы›ты›. ДененіЈ, тепе-теЈдікте болуыныЈ жалпы шарты былай т±жырымдалады. Дене тепе-теЈдік ›алыпта болуы Їшін, о“ан Щсер ететін кЇштердіЈ, теЈ Щсерлі кЇші жЩне осы кЇштердіЈ айналу осіне ›атысты алын“ан моменттердіЈ ›осындысы нйлге теЈ болуы керек: µ §=0 жЩне µ §. М±нда пЎЄденеге Щсер етуші кЇштер мен олардыЈ моменттерініЈ жалпы саны.

1.116. Массасы m1 = 10 кг жЇк бас›а екі жЇкпен 31-суретте кйрсетілгендей тепе-теЈдік кЇйге келтірілген. Екінші жЇктін, массасы m2=18 кг болса, Їшінші жЇктіЈ массасы ›андай бол“аны? µ § б±рышы ›андай? ®шінші жЇк горизонталь ба“ытта Щсер етеді.

Ш е ш у і. А нЇктесінде Щсер етуші жіптердіЈ керілу кЇштері µ § жЩне µ §. ЖЇйе тепе-теЈдікте бол“анды›тан А нЇктесі Їшін тепе-теЈдік шарты былай жазылады: µ §. ЖіптердіЈ керілу кЇштері µ §, µ §, жЩне Т3 =Т'3. КЇштерді X пен У осьіндегі проекциялары ар›ылы жазса›, -T2sina+T3 = 0, T2cosa-T1 = 0 екенін ›йреміз. СоЈ“ы теЈдеуден cosa=µ §, б±дан

µ §

жЩне µ §


1. 117. Массасы m = 50 кг дене кйлбеу жазы›ты›та ’ = 210Н кЇштіЈ Щсерінен жо“арылап келеді (32-сурет). Осы денеге Щсер Щтуші нормаль ›ысым Їшін, дене мен бет арасында“ы Їйкеліс коэффициентін табу керек. БеттіЈ кйлбеулік б±рышы 60°.

Ш е ш у і. X осін дене ›оз“алысы ба“ытында, ал У осін кйлбеу бетке перпендикуляр ба“ыттайы›. Дене кйлбеу бетпен бір›алыпты тЇзу сызы›ты ›оз“алатынды›тан, µ § тепе-теЈдік шарты орындалады. Тепе-теЈдік шартын X жЩне У осьіндегі кЇштердіЈ проекциялары ар›ылы жазайы›: µ § немесе F-mgsina-kN=0, N-mgcosa=0.

Б±дан N=mgcоsa, µ § екені шы“ады. Сонда нормаль ›ысым кЇші мен Їйкеліс коэффициенті: N=50*9.8*cos60 0=245H, µ §

ОБСиЖ № 15

Та›ырыбы: С±йы›тар мен газдар механикасы

Жоспары:


Паскаль заЈы.

2. Архимед заЈы

3. Бернулли заЈы.

љысым деп бетке нормаль ба“ытта Щсер еткен кЇштіЈ сол бет ауданына ›атынасын айтамыз: µ §.

љысымныЈ БХ жЇйесіндегі йлшем бірлігі паскаль [Па].

Біртекті сЇйы›тыЈ немесе газдыЈ » тереЈдігі деЈгейіндегі бетке ›ысымы Р=µ § мЇнда рЎЄгаздьЈ немесе с±йы›тыЈ ты“ызды“ы. Т±йы› ыдыс ішіндегі газ“а немесе с±йы››а тЇсірілген ›ысым барлы› ба“ытта бірдей тарайды. (Паскаль заЈы). Паскаль заЈы бойынша ›атынас ыдыстарда“ы с±йы›тыЈ бірдей деЈгейінде ›ысым йзара теЈ.

Архимед заЈы. С±йы››а немесе газ“а батырыл“ан денеге вертикаль жо“ары ба“ытта дене ы“ыстырып шы“ар“ан с±йы›тыЈ, газдыЈ салма“ына теЈ кЇш Щсер етеді:µ §, м±нда р ЎЄ с±йы›тыЈ немесе газдыЈ ты“ызды“ы, VБЎЄ ы“ыстырылып шы“арыл“ан с±йы›тыц, газдыЈ кйлемі , немесе дененіЈ сЇйы››а

газга бат›ан кйлемі. Архимед заЈынан дененіЈ с±йы››а бат›ау шарты шы“ады:

µ § дене с±йы››а (не газ“а) батады, µ § дене кал›ып жЇреді.

љысымныЈ бас›а да йлшем бірліктері бар ЎЄ мм. сынап ба“аны, атмосфера жЩне бар.

С±йы›тыЈ ›±быр бойымен ›оз“алысы Бернулли теЈдеуімен сипатталады:

µ §,


жуан ›±бырда“ы с±йы›тыЈ v1ЎЄ жылдамды“ы, »1ЎЄ кйлемініЈ ауырлы› центрініЈ биіктігі, р1ЎЄ›ысымы, ал жіЈішке ›±бырда“ы с±йы› Їшін v2ЎЄжылдамды›, »2ЎЄкйлемініЈ ауырлы› центрініЈ биіктігі, p2ЎЄ ›ысымы. Сы“ылмайтын сЇйы›тар Їшін жуан ›±бырдыЈ ›имасы ар›ылы белгілі бір уа›ытта канша с±йы› йтсе, жіЈішке ›±бырдыЈ ›имасы ар›ылы да дЩл сонша с±йы› йтеді, онда

µ §,


мЇнда“ы S1 жЩне µ §1 жуан ›±бырдыЈ кйлденеЈ, ›имасыныЈ ауданы мен онда“ы с±йы›тыЈ жылдамды“ы, ал S2 жЩне µ §2 жіЈішке ›±бырдыЈ кйлденец ›имасыныЈ ауданы мен онда“ы с±йы› а“ысыньЈ жылдамды“ы. Горизонталь (h1=h2) ›±бырдыЈ жуан жеріндегі ›ысым, оныЈ жіЈішке т±сында“ы ›ысымнан жо“ары болады:

µ §


шынында да µ § болса, µ § екенін кйреміз.

1. 131. Цилиндр формалы ыдыс›а керосин жЩне су ›±йыл“ан. С±йы›тарды› жалпы биіктігі h= 29,2 см. Су мен керосинніЈ массалары йзара теЈ. С±йы›тардыЈ ыдыс табанына тЇсіретін ›ысымын табу ксрск (36-сурет).

Ш е ш у і. С±йы›тардыЈ ыдыс табанына тЇсіретін ›ысымы р = р1 + р2, м±нда р1=с1gh1ЎЄ судыЈ кысымы, р2=с2gh2ЎЄкеросинніЈ ›ысымы жЩне с1 мен с2ЎЄсу мен керосинніЈ сЩйкес ты“ызды›тары. Сонымен р= с1gh1+ с2gh2- СЇйы›тьЈ жалпы биіктігі » = »1 + »2. С±йы›тардын. массалары т1= т2 екенін ескерсек: с1h1S= с2h2S, м±нда“ы S ЎЄ ыдыс табаныныЈ ауданы. Сонда р1 »1 = р2 »2 болады. СоЈ“ы теЈдеулерден µ § жЩне µ §

екенін табамыз. Сонда µ §

1. 132. Гидравликалы› престіЈ бір жЇрісінде кіші поршені »1 = 0,2 м тймен тЇскенде, Їлкен поршені »2 = 0,01 м кйтеріледі (37-сурет). Егер кіші поршеньге ’1 = = 500H кЇш Щсер етсе, онда Їлкен поршень денені ›андай кЇшпен сы“ады?

Ш с ш у і. Гидравликалы› пресс ж±мысы Паскаль заЈына негізделген. Кіші поршеньге тЇсірілген ›ысым сол ›алпында Їлкен поршеньге беріледі; сонда

р1 = р2- ›ысымныЈ аны›тамасын пайдаланса›, µ § теЈдігі шы“ады. Кіші поршеньге кЇш Щсер еткенде V1 с±йы› ›йлемі Їлкен поршеньге йтеді; сонда V1= V2- Б±л теЈдікті пайдаланып µ §екенін табамыз. СоЈ“ы теЈдіктерден µ § теЈдігі шы“ады. Б±дан Їлкен поршеньніЈ Щсер кЇші F2 - ні табамыз:

µ §.


ОБСиЖ № 16

Та›ырыбы: Молекулалы›- кинетикалы› теорияныЈ негізгі ›а“идалары

Жоспары:

1. Зат тЇзілісі, зат мйлшері, Авогадро саны.

Молекулалы› ›оз“алыс (жылулы› ›оз“алыс)

Идеал газ, Больцман т±ра›тысы, универсал газ т±ра›тысы.

Заттар ›±рылысыныЈ молекулалы›-кинетикалы› теориясы негізгі мынадай Їш ›а“идамен т±жырымдалады:

1. Барлы› заттар бйлшектерден ЎЄ атомдар мен молекулалардан т±рады. Зат мйлшерініЈ йлшем бірлігі ЎЄ моль. Моль ЎЄ кйміртегі изотопыныЈ 0,012 кг-да ›анша атом болса, сонша атомы, молекуласы, ионы бар заттыЈ мйлшері. Кез келген заттыЈ , бір моліндегі молекулалар саны т±ра›ты, оны Авогадро саны деп атайды: µ §NA= 6,022• 1023 моль-1.

Массасы m-ге теЈ затта“ыЈ моль саны v мына формуламен аны›талады: µ §, м±нда µ §- мольдік масса (бір мольдегі зат массасы).

2. Молекулалар бейберекет (хаосты) ›оз“алыста болады. Б±л ›оз“алыс жылулы› ›оз“алыс деп аталады. Молекула ›оз“алысы жылдамды› модулініЈ орташа мЩнініЈ квадраты мына формуламен аны›талады:

µ §

м±нда N затта“ы молекулалар саны.



3. Бйлшектер бір-бірімен йзара Щсерлеседі. Молекулалары арасында“ы йзара Щсерін елемеуге болатын газ идеал газ делінеді. МолекулалардыЈ жылулы› ›оз“алысыныЈ кинетикалы› энергиясы µ §. Молекулалы›-кинетикалы› теория т±р“ысынан б±л энергия термодинамикалы› температурамен байланысты µ §, м±нда“ы kЎЄБольцман т±ра›тысы. Газ молекулаларыныЈ бейберекет ›оз“алысыныЈ орташа кннетикалы› энергиясы абсолют температура“а пропорционал.

Молекулалы›-кинетикалы› теорияныЈ негізгі теЈдеуі газ ›ысымыныЈ физикалы› ма“ынасын тЇсіндіреді: р =µ § Идеал газ ›ысымы молекуланыЈ массасы, кйлем бірлігіндегі молекулалардыЈ, ›оз“алыс жылдамды“ыньЈ орта квадратыныЈ кйбейтіндісіне пропорционал. Газ ›ысымы молекулалар концентрациясына жЩне температурасына тЩуелді: р = пkT.

Зат бйлшектерініЈ кинетикалы›, энергиясы мен олардыЈ йзара ЩсерлесуініЈ потенциалды› энергиясыныЈ ›осындысьн заттыЈ ішкі энергиясы деп атайды. Идеал газдыЈ ішкі энергиясы оныЈ абсолют температурасына тура пропорционал:

µ §


м±нда“ы R ЎЄ универсал газ т±ра›тысы.

ЗаттыЈ ішкі энергиясыныЈ йзгеруі жылу алмасу жЩне механикалы› энергияныЈ заттыЈ ішкі энергиясына тЇрленуі ар›ылы йтуі мЇмкін. Ж±мыс істемей, энергияныЈ бір денеден екінші денеге берілу процесін жылу алмасу деп атайды. Жылу алмасу кезінде жылу мйлшері заттыЈ, ішкі энергиясын йсіруге кетеді: µ §м±нда“ы с ЎЄ заттыЈ меншікті жылу сыйымдылы“ы. Меншікті µ §жылу сыйымдылы› дегеніміз 1 кг зат-тыЈ температурасып 1µ §К-ге йзгерту ±шін ›ажетті жылу мйлшері. Массасы m с±йы›ты бу“а айналдыру Їшін мынадай жылу мйлшері керек:

QБ=rm ал массасы m бу конденсациялан“анда Qk =-rт жылу мйлшері бйлінеді. МЇнда“ы r меншікті булану жылуы. Т±ракты температурада 1 кг с±йы›ты бу“а айналдыру“а кететін жылу мйлшерін меншікті булану жылуы деп атайды. Бал›у температурасында 1 кг ›ристалл затты с±йы››а айналдыру“а кеткен µ § жылу мелшерін меншікті бал›у жылуы деп атайды. Дене бал›ы“андаQБ-µ § жылу мйлшері ж±тылады, ал зат криcталдан“анда Qk =-rт жылу мЩлшері бйлініп шы“ады. Массасы т зат жан“анда бйлінетін жылу мйлшері Qж=µ § формуласымен аныкталады. Массасы т=1 кг зат жан“анда бйлініп шы“атын q жылу мйлшерін меншікті жану жылуы деп атайды.Жылу алмас›анда ішкі знергия бір денеден екінші денеге йтеді. љыз“ан денеіЈ беретіЈ жылу мелшері сал›ын дененіЈ алатын жылу мйлшеріне теЈ: Q1+Q2+ЎK+QN = 0. Б±л теЈдеу жылу балансыныЈ теЈдеуі деп аталады. М±нда Q1, Q2 ,... QN денелердіЈ ал“ан жЩне берген жылу мйлшерлері. Жалпы жа“дайда жЇйеге берілген жылу мйлшері оныЈ ішкі энергиясын йсіруге жЩне жЇйенін сырт›ы денелермен жЇмыс істеуіне ж±мсалады: Q=µ §. Б±л теЈдеуді энергияныЈ са›талу жЩне тЇрлену заЈы немесе термодинамиканы› бірінші заЈы деп атайды.
2. 1. СудыЈ бір молекуласыныЈ массасы ›андай? Шешуі. СутегініЈ бір молі Їшін мольдік масса µ § = 2 * 10 -3µ §, ал оттегініЈ 1 молі Їшін

µ § = 16 * 10 -3µ §. СудыЈ молекуласында(Н2О) 2 атом сутегі жЩне бір атом оттегі бол“анды›тан µ § . Кез келген заттын, бір молінде Nа молекула бол“анды›тан

µ §

ОБСиЖ № 17



Та›ырыбы: Газ заЈдары

Жоспары:


1.Бойль- Мариотт заЈы

2.Гей ЁCЛюссак заЈы

3.Шарль жЩне Дальтон заЈы

Кез келген газ кЇйін сипаттайтын шамалар: т ЎЄ массасы, оныЈ алып т±р“ан

V ЎЄ кйлемі, ыдыс ›абыр“асына тЇсіретін р ЎЄ›ысымы, Т ЎЄ температурасы жЩне µ §ЎЄмольдік массасы. Осы физикалы› шамалардыЈ арасында“ы тЩуелділікті сипаттайтын заЈдар газ заЈдары деп аталады.

БойльЎЄМариотт заЈы. Т±ра›ты температурада берілген газ массасыныЈ ›ысымы мен кйлеміні› кйбейтіндісі т±ра›ты болады: p1V1 =p2V2 ТЎЄсопst, m ЎЄ сопst жЩне p1V1 =p2V2 болатындай б±л процесті изотермалы› процесс деп атайды.

ГейЎЄЛюссак заЈы. ГаздыЈ берілген массасыны› ›ысымы т±ра›ты бол“анда оныЈ кйлемініЈ салыстырмалы йзгеруі температура“а тура пропорционал:µ §

М±нда“ы µ §кйлемдік ±л“аю коэффициенті, ол газ кйлемініЈ оны 1°С-ге ›ыздыр“анда салыстырмалы йзгеруіне теЈ. Б±л теЈдеуді абсолют температура ар›ылы былай жазу“а болады: µ §, р = сопst, т = сопst жЩне µ § болганда б±л процееті изобаралы› процесс деп атайды.

Шарль заЈы. Кйлем тура›ты бол“анда, газдыЈ бсрілген мас-сасыныЈ ›ысымы абсолют темисратура“а тура пропорционал: µ § V=сопst, т = соnst жЩне µ § бол“анда бул процесті изохоралы› процесс деп атайды.

Газ куйініЈ теЈдеуі: µ § МенделеевЎЄКлапейрон теЈдеуі: µ § М±нда“ы R универсал газ т±ра›тысы, газдыЈ бір молі Їшін ›ысымныЈ кйлемге кйбейтіндісініЈ абсолют температура“а ›атынасына теЈ шама:

µ §

Дальтон заЈы: р = р1 + Р2+ ...+РN- Ыдыста“ы газ ›оспасыныЈ ›ысымы ›оспа ›±рамында“ы газдардыЈ Їлестік ›ысымдарыны› ›осындысына теЈ. М±нда“ы N ЎЄ газ ›оспасыныЈ. ›±рамында“ы газдар саны.



2. 18. Кйлемі V1 = 10 л газды изотермалы V2 = 8 л кйлемге дейін ›ыс›ан. Газ ›ысымы µ §р = 8кПа = 60 мм. сын. ба“.-на теЈ шама“а йссе, оныЈ бастап›ы ›ысымы каЈдай?

Шешуі. Газ бір кЇйден екінші кЇйге дейін изотермалы йзгергендіктен, бЇл процесс Бойль ЎЄ Мориотт зацьша ба“ынады:

p1v1=P2V2

Бастап›ы ›ысым р1=p2ЎЄµ §р екенін ескерсек, б±л теЈдеу µ § тЇрінде жазылады. БЇдан бастап›ы кысым µ §


ОБСиЖ № 18
Та›ырыбы: ГаздыЈ ж±мысы. Жылу двигателдері

Жоспары:


ГаздыЈ ж±мысы.

ТермодинамиканыЈ 1-ші заЈыныЈ изопроцестерде ›олданылуы

Поршень астында“ы газ кйлемініЈ V1 ден V2 ге дейін ±л“аюы кезіндегі ж±мыс т±ра›ты ›ысымда мына формуламен аны›талады: А = р(V2ЎЄV1). ТермодинамиканыЈ 1-ші заЈыньЈ изопроцестерге ›олданылуын ›арастырайы›.

1. Изотермалы› процесс кезінде идеал газдыЈ ішкі энергиясы йзгермейді H Ди = 0, жЇйеге берілген жылу мйлшері ж±мыс істеуге ж±мсалады: Q=A

2. Изобаралы› процесс кезінде жЇйеге берілген жылу мйлшері оныЈ ішкі энергиясын йзгертуге жЩне ж±мыс істеуге салады:Q=Дu+p(V2-V1)

3. Изохфралы› процесс кезіндс жЇйеге берілген жылу толы“ымен газдыЈ ішкі энергиясын йзгертуге кетеді, кйлем йзгермейтіндіктен газдыЈ ж±мысы нйлге теЈ: Q=Дu.

4. ЖЇйедегі жылу алмасу болмайтын жа“дайда“ы йтетін процесті адиабаталы› деп атайды. Б±л процестс Q = 0 жЩне ішкі энергияныЈ йзгеруі ж±мыс ат›ару есебінен болады: Дu=A

Жылу двигательдері ЎЄ отынныЈ жылу энергиясын механикалы› энергия“а айналдыратын машиналар. Кез келген жылу машинасы ›ыздыр“ыштан, ж±мыс денесінен жЩне сал›ындат›ыштан т±рады. Ж±мыс денесі ›ыздыр“ыштан Q1 жылу мйлшерін алып, A = “а теЈ механикалы› ж±мыс істейді де сал›ындат›ыш›а Q2 жылу мйлшерін береді. Ж±мыс денесініЈ істеген ж±мысы:

A= Q1-Q2 ДвигательдіЈ жасайтын жЇмысыныЈ, ›ыздыр“ыштан алатын Q1 жылу мйлшеріне ›атынасын двигательдіЈ пайдалы Щсер коэффициенті деп атайды: з=µ § љарно ±сын“ан идеал жылу машинасыны› пайдалы Щсер коэффициенті з=µ § М±нда“ы Т1ЎЄ›ыздыр“ыштыЈ абсолют температурасы, Т2ЎЄ сал›ындат›ыштыЈ абсолют температурасы.
ОБСиЖ № 19

Та›ырыбы: С±йы›тар мен ›атты денелер ›асиеттері

Жоспары:

Кебу процесі

љаны››ан жЩне ›аны›па“ан бу

Ыл“алды›, салыстырмалы ыл“алды›


С±йы› бетіндегі кеЈістікте с±йы›тан ±шып шы››ан молекулалар бу тЇзейді. Б±л процесті кебу деп атайды. С±йы›тар кез келген температурада кебе береді. изініЈ с±йы“ымен динамикалы› тепе-теЈдікте болатын буды ›аны››ан бу деп атайды. Осы жа“дайда“ы р0 бу ›ысымын ›аны››ан бу ›ысымы деп атайды. Б±л ›ысым ро = пкТ немесе ро=µ § формуласымен йрнектеледі. М±нда“ы пЎЄбу молекулаларыныЈ концентрациясы, сЎЄ ›аны››ан бу ты“ызды“ы, м ЎЄ будыЈ мольдік массасы. љаны›па“ан будыЈ ты“ызды“ы (серпімділігі) мен ›ысымы берілген температурада ›аны››ан бу ты“ызды“ы мен ›ысымынан кем болады. Бу ›асиеттерініЈ газ ›асиеттерінен айырмашылы“ы болма“анды›тан, о“ан Менделеев ЎЄ Клапейрон теЈдеуін пайдалану“а болады: рV=µ § RТ немесе р= µ §.

Ауада“ы су буыныЈ берілген температурада ›аны“уынан айырмашылы“ын кйрсететін шаманы, оныЈ ыл“алдылы“ы деп атайды. Су буыныЈ абсолют ыл“алдылы“ы оныЈ берілген температурада“ы ты“ызды“ы р немесе ›ысымы р ар›ылы аны›талады. Берілген температурада ауада“ы су буыныЈ ›ысымыныЈ немесе ты“ызды“ыныЈ, сол температурада“ы ›аны››ан буыныЈ /?о ›ысымына немесе р0 ты“ызды“ына процентпен алын“ан ›атынасын салыстырмалы ыл“алдылы› деп атайды:

е=µ §100% немесе е=µ §100%

Беттік керілу кЇші деп с±йы› бетініЈ бойымен, осы бетті шектеп т±р“ан сызы››а перпендикуляр Щсер ететін кЇшті айтады: / о/, м±нда“ы <г беттік керілу коэффициенті, / ЎЄ беттік ›абаттыЈ ±зынды“ы. Капиляр тЇтік бойымен 汓атын с±йы›ты кйрсететін ас›ын ›ысым РкЎЄ-\ -^-, ал керілу биіктігі » ^

формуласымен аны›талады. М±нда“ы р ЎЄ с±йы›тыЈ ты“ызды“ы, § ЎЄ еркін тЇсу Їдеуі, А'ЎЄ-капилляр тЇтіктіЈ радиусы.

љатты денелердіЈ, сырт›ы кЇш Щсерінен формасын жЩне йлшемін йзгертуін деформация деп атайды. Серпімді деформация Їшін Гук заЈы: М- "^" . М±нда“ы А/ = /ЎЄ/0ЎЄ абсолют ±зару,/ деформацияланган дененіЈ ±зынды“ы, /0ЎЄбастап›ы ±зынды“ы, Е ЎЄ Юнг модулы, о кернеу. Кернеу ЎЄ серпімділік кЇшініЈ кйлденеЈ ›има ауданына ›атынасына теЈ шама: сг=ЎЄ. Юнг модулі ЎЄ кез келген дене Їшін салыстырмалы ±зынды› -о-=і бол“анда, ст ЎЄ кернеудіЈ санды› мЩніне теЈ шама.

Денені ›ыздыр“анда, оныЈ сызы›ты› йлшемдері мынадай формуламен аны›талады: І=іо(1+аі), м±нда“ы /0ЎЄ дененіЈ 0°С кезіндегі ±зынды“ы, / температура, а ЎЄ сызы›ты› ±л“аюдьЈ температуралы› коэффициенті. Денені ›ыздыр“анда кйлемініЈ ±л“аюы ’=КоС1 + РО формуласымен йрнектеледі. М±нда“ы УоЎЄ оныЈ бастап›ы 0°С кезіндегі кйлемі, р ЎЄ кйлемдік ±л“аюдыЈ температуралы› коэффициенті. ДененіЈ температуралы› ±л“аю коэффициенттерініЈ арасында мынадай ›атынас орындалады: :іа--=р.

2.49. /=400°С температурада ›ысымы Рі = 0,1 МПа сынап буларыныЈ ты“ызды“ы оньЈ ›аны››ан буыныЈ ты“ызды“ынан неше есе кем болады?

Ш е ш у і. Менделеев ЎЄ Клапейрон теЈдеуіне сЩйкес р= ЎЄ /?Г берілген температурада ты“ызды› ›ысым“а тура пропорционал бол“анды›тан, ~==ЎЄ теЈдеуін жазса›, онда -~=7Г99 = 0,45.
ОБСиЖ № 20

Та›ырыбы: Электростатика

Жоспары:

1. Кулон заЈы

2. Электростатикалы› йрістіЈ кернеулігі

І. Кулон заЈы. Электростатикалы› йрістіЈ кернеулігі. Кулон заЈы бойынша нЇктелік екі зарядтыЈ йзара Щсерлесу кЇші олардыЈ зарядтары шамаларыныЈ кйбейтіндісіне тура жЩне ара›ашы›ты“ыныЈ квадратына кері пропорционал болады:


м±нда“ы 9ь <7гЎЄйзара Щсерлесетін зарядтардыЈ шамалары, г ЎЄ ара ›ашы›ты“ы, е,оЎЄ электрлік т±ра›ты, к ЎЄ ортаныЈ диэлектрлік йтімділігі. Электр йрісініЈ басты ›асиеті ЎЄ электр зарядтарына на›тылы кЇшпен Щсер ететіндігінде. Электр йрісініЈ кернеулігі йрістіЈ нЇктелік заряд›а Щсер ететін кЇшініЈ сол заряд›а ›атьнасына теЈ: /: ЎЄ. Ь векторыныЈ ба“ыты оЈ заряд›а Щсер ететін кЇштіЈ ба“ытымен ба“ыттас болады. Б±дан ц заряд›а йріс тарапынан Щсер ететін кЇш мына“ан теЈ: ’ ЎЄ аЕ; Кейбір зарядтал“ан денелердіЈ электр йрісініЈ кернеулігін аны›тайтын формулаларды келтіре кетейік. НЇктелік зарядтыЈ немесе біркелкі зарядтал“ан сфералы› беттіЈ йрісініЈ кернеулігі

Е ц


м±нда“ы ц ЎЄ йрісті ту“ызатын заряд, г ЎЄ нЇктелік зарядтан (сфераныЈ центрінен) кернеулігі аны›талатын нЇктеге дейінгі ›ашы›ты›. Біртекті зарядтал“ан шексіз жазы›ты› йрісініЈ кернеулігі Е= ЃЎ''_ , п ЎЄ зарядтыЈ беттік ты“ызды“ы, е ЃЎЎЄ ортаныЈ диэлектрлік йтімділігі. Шр аттас зарядтал“ан параллель екі жазы›ты› йрісініЈ кернеулігі Е=^г^-. Электр йрісініЈ суперпозиция принципі бойынша зарядтар жЇйесініЈ кеЈістіктіЈ берілген нЇктесіндегі йріс кернеулігі жЇйеге кіретін Щрбір зарядтыЈ сол нЇктедегі электр йрісі кернеуліктерініЈ векторлы› ›осындысына теЈ: Ј = 2Ј,- .

3. 1. 9і = Ь10~8Кл жЩне ^2 = = 2-10~8Кл нЇктелік зарядтар вакуумда бір-бірінен г12=1 м ›ашы›ты›та бекітілген. Зарядтарды ›осатын тузудіЈ бойында, олардыЈ Щр›айсысынан бірдей ›ашы›ты›та д3 = 3- 10~9Кл заряды бар кішкене дене орналастырыл“ан. Сол денеге Щсер ететін кЇштіЈ шамасы мен ба“ыты ›андай болады?

Шешуі. Бірінші жЩне Їшінші денелер Кулон заЈы бойынша бір-біріне мынадай кЇшпен тартылады: г1ч==----«-.4ісе„ Г^3

Екінші жЩне Їшінші денелер арасында“ы тартылыс кЇші: ’.*~ д'ідз2 ®шінші денеге тЇсірілген кЇштер ›арама-›арсы ба“ыттал“ан (40-сурет). Екінші дене тарапынан тЇсетін ’2ъ тартылыс кЇші бірінші дене тарапынан тЇсетін ’\ъ кЇшінен Їлкен. љорыт›ы кЇштіЈ шамасы осы кЇштердіЈ айырымына теЈ:

“ “ “ ЬЎЄ( Чі 9і V г з-іо-9 /2.ю-« ь1О"8)~іо4іО-'Н

4.3,14.8,85.10-і2І0,5^ 0,&) Ш'.^.іи ""

љорыт›ы кЇш Їлкен кЇштіЈ (’2Л) ба“ытымен ба“ыттал“ан.

3. 2. Екі нЇктелік зарядтар 3,35 жЩне ЎЄ6,6 нКл бір-бірінен 5 см кашы›ты›та орналас›ан. ОЈ зарядтан 3 см жЩне теріс зарядтан 4 см ›ашы›ты›та“ы нЇктедегі йріс кернеулігін аны›тау керек.

Ш е ш у і. Суперпозиция принципі бойынша А кЇктесіндегі электр йрісініЈ кернеулігі Е = Ех-\-В2, м±нда“ы Еи /;ЃЎ_.ЎЄ А нЇктесінде зарядтардыЈ Щр›айсысы тудыр“ан йріс кернеуліктері (4І-сурет). Демек

с Яі . р Ч*

ЕсептіЈ берілген шарты бойынша Ех жЩне Е-2 векторларыныЈ арасында“ы б±рыш 90°-›а теЈ. Сонды›тан йріс кернеулігініЈ шамасы Пифагор теоремасы бойынша:


: CDO -> OBSOJ
OBSOJ -> Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> 1 обсөж тақырып: Әдеби тілдің жалпыхалықтық тілмен арақатынасы
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi “Ñûðäàðèÿ” óíèâåðñèòåòi
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
OBSOJ -> «Мәдениеттану» пәнінен СӨЖ сабақтарының
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау


1   2   3


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет