Љаза›стан Республикасы Білім жЩне ылым министрлігі



жүктеу 491.41 Kb.
бет3/3
Дата17.04.2016
өлшемі491.41 Kb.
1   2   3

'* У?1"-'

Е-\ Е^Е, Ї ^г-4|)2 , {ікч4]2-иеі)Ї 4"г4, 1 т Лз.35-)0-9)*^ (6.6-Ю-9)? _50 5кВ

4-3,14-8,85-10-!2 V (3-10-2)= ' (4-Ю--)1 ' м


ОБСиЖ № 21

Та›ырыбы: Электр йрісініЈ потенциалы

Жоспары:

1.Потенциал

2. Кернеу жЩне электр йрісініЈ кернеулігі

3.Зарядтал“ан йткізгіштіЈ электр энергиясы

Электр йрісініЈ потенциалы. Электр йрісіндегі заряд орын ауыстыр“анда істелетін ж±мыс. Электр сыйымдылы›. Электр йрісініЈ жЩне зарядтал“ан йткізгіштіЈ энергиясы. Электр йрісініЈ потенциалы деп зарядтьЈ йрістегі потенциялы› энергиясыныЈ сол зарядтыЈ шамасына ›атынасын айтады. Бас›аша айт›анда, йрістіЈ потенциялы сан жа“ынан йрістегі бірлік оЈ зарядтыЈ потенциялы› энергиясына теЈ, я“ни ф = ЎЄ, м±нда“ы Ш7П ЎЄ электр йрісіндегі ц зарядтыЈ потенциялы›, энергиясы. НЇктелік зарядтыЈ немесе біркелкі зарядтал“ан сфералы› бет йрісініЈ потенциялы

ч>- ч


Зарядтар жЇйесі ту“ызатын йріс потенциалы зарядтардыЈ Щр-›айсысы жеке-жеке ту“ызатын йріс потенциалдарыныЈ алгебралы› ›осындысына теЈ: ср = 2<рг. Біртекті электр йрісініЈ кернеулігі мен потенциалдар айырылуыныЈ арасында“ы байланыс мына йрнекпен аны›талады:

а ~~ а ЃЎ

м±нда“ы й ЎЄ потенциалдары фі жЩне фг болатын нЇктелердіЈ ара›ашы›ты“ы, (фі ЎЄ ср2)=м ЎЄ йрістіЈ екі нЇктесініЈ потенциалдар айырымы немесе кернеуі.иріс кЇштерініЈ зарядты бір нЇктеден екінші нЇктеге кйшіргенде істейтін ж±мысы заряд шамасыныЈ бастап›ы жЩне соЈ“ы нЇктелердегі потенциалдар айырымыныЈ кйбейтіндісіне теЈ: А ЎЄ д(ц>\ ЎЄ фг) =цы. ОЈашалан“ан йткізгіштіЈ электр сыйымдылы“ы с = ~, Диэлектрлік йтімділігі е, біртекті шексіз ортада“ы радиусы /? оЈашалан“ан шардыЈ сыйымдылы“ы с 0 ілгцгА'. КонденсатордыЈ электр сыйымдылы“ы деп оныЈ зарядыныЈ конденсатор астарлары арасында“ы потенциалдар айырмасына ›атынасын айтады: с--ЎЄ-ЎЄ. Жазы› конденсатордыЈ электр сыйымдылы“ы сЎЄ -~ , м±нда 5 конденсатордыЈ Щр астарыныЈ ауданы, сі ЎЄ астарларыныЈ ара ›ашы›ты“ы. Параллель ›осыл“ан конденсаторлардан т±ратын батареяныЈ электр п сыйымдылы“ы с ЎЄ^Сі . Тізбектей ›осыл“ан конденсаторлардан т±ратын батареяныЈ электр сыйымдылы“ы Їшін с 1==>'2--'сГ1, м±нда“ы Сі ЎЄжеке конденсатордыЈ сыйымдылы“ы, п ЎЄ батареяда“ы конденсаторлардыЈ саны. Зарядтал“ан йткізгіштіЈ электр энергиясы Ш Ї Я<р=-^ С(р2, зарядтал“ан конденсатордыЈ энергиясы № ЃЎ -к ?й= Їси2, электр йрісініЈ энергиясы Ш=-^-гогЕ2У, VЎЄэлектр йрісініЈ алып т±р“ан кйлемі. Электр йрісі энергиясыныЈ кйлемдік ты“ызды“ы ю=-^-гогЕ2.
ОБСиЖ № 22

Та›ырыбы: Электр сыйымдылы›

Жоспары:

1. Конденсатор

Потенциалдар айырмасы

Жазы› конденсатордыЈ астарлары арасында“ы кеЈістікке, параллель ба“ытта электрон о = 3-107м/с жылдамды›пен ±шып кіреді. Электрон конденсатор ар›ылы ±шып йткен кезде оЈ зарядтал“ан астар жа››а ›арай // = 0,37 см ›ашы›ты››а ы“ысады. Конденсатор астарларыныЈ арасы й=\ СМ, ±зынды“ы / = 2,5 см болса, олардыЈ потенциалдар айырымы ›андай бол“аны?

Шешуі: Электр йрісіне енген электрон“а вертикаль тймен ›арай ба“ыттал“ан кЇш Щсер етеді (43-сурет): ’ = еЕ. Парабола бойымен жылжитын электрон ›оз“алысын горизонталь жЩне вертикаль ба“ытта“ы тЩуелсіз екі ›оз“алыс суперпозициясыныЈ, нЩтижесі деп ›арастыру“а болады. Горизонталь ба“ытта электрон“а еш›андай кЇш Щсер етпейтіндіктен, ол йзініЈ бір›алыпты ›оз“алыс кЇйін са›тайды. Электрон т±ра›ты электр йрісі кЇшініЈ Щсерінен вертикаль ба“ытта бір›алыпты Їдемелі (бас-тап›ы жылдамды›сыз) ›оз“алады. Вертикаль ба“ытта“ы ›оз“алыс Їдеуін табу Їшін НьютонныЈ екінші заЈын пайдаланамыз: -у;’ еЕ аЎЄЎЄ=--, м±нда“ы е, пг ЎЄэлектронныЈ заряды мен массасы. Электрон конденсатор ішіндегі ›оз“алыс кезінде горизонталь ба“ытта: х = і ЎЄ уі жЩне вертикаль ба“ытта У=-<г а^а~ аралы›тарына орын ауыстырады. Б±л екі теЈдеуді бірге шешсек, а=~-^гу. ®деу Їшін жазыл“ан екі теЈдеуден: ЎЄ Ь = -г^-у жЩне

»ЎЄ ЎЄ-г екенін ескерсек, онда

«= е.Р У,

213.10і)-..0-».9.1.10-« .0,37-10-^бООВ. 1,6-10~19-(2,5-10^2)2

3. 13. Зарядтары <7і = 26,6 жЩне г/2 = 3,35 нКл екі шарик бір-бірінен г, = 40 см ›ашы›ты›та орналас›ан. Оларды г2 = 25см аралы››а дейін жа›ындату Їшін ›андай ж±мыс істеу кажет?

Ш е ш у і. Бірінші заряд ›оз“алмайды жЩне йріс тудырады деп, ал екінші заряд сол йрісте бір нЇктеден екінші нЇктеге орын ауыстырады деп есептесек, онда сырт›ы кЇштіЈ ж±мысы А'1-= ЎЄ А = ^г(ф2ЎЄ Фі), м±нда“ы ф[ мен ф2ЎЄ йрістіЈ бастап›ы жЩне соЈ“ы нЇктелерініЈ потенциалдары, олар:


Г\, г2ЎЄзарядтардыЈ бастап›ы жЩне соЈ“ы кездегі ара›ашы›ты›тары. Олай болса,

лг. 'ЃЎ / Чі Чі \ ЯіЯ-іІГі-г.і) .

Ї 26,6-\0-9-3,35Л0^(0А-0,25) _ { 0 10^ ^ 4-3,14-8,85-І0~12-0,4-0,25

3. 17. љернеуі и т±ра›ты ток кйзіне жал“ан“ан пластиналарыныЈ ауданы 5 жЩне олардыЈ ара ›ашы›ты“ы Л конденсатордыЈ ішіне, параллель етіп ›алыЈды“ы / металл пластина енгізілген. КонденсатордыЈ осы жа“дайда“ы электр сыйым-дылы“ы ›андай? КонденсатордыЈ энергиясы ›андай шама“а йзгереді?

Ш е ш у і. Ішіне орналастырыл“ан пластинамен бірге ал“анда конденсаторды тізбектеп ›осыл“ан екі конденсатор ретінде ›арастыру“а болады.

ОлардыЈ біреуініЈ электр сыйымдылы“ы щ=ЎЄ-ЎЄ , м±нда“ы хЎЄ астарлардыЈ біреуінен пластина“а дейінгі ›ашы›ты› (44-Сурет) конденсатордыЈ электр сыйымдылы“ы г2 ЎЄ ^_°1Х • Тізбектеп ›осыл“анда батареяныЈ электр сыйымдылы“ы і

сг+сг ' й-1 ' ЃЎ ЃЎ

Конденсатор энергиясыныЈ йзгерісі Д№=№"ЎЄШ. М±нда“ы Ш жЩне И7'ЎЄ металл пластинканы енгізгенге дейінгі жЩне енгізгеннен кейінгі конденсатор энергиясы. КонденсатордыЈ астарларында“ы кернеудіЈ йзгермейтіндігін ескерсек, онда/ =ЎЄЇ-;

Ц7'=Ј_ІЦ м±нда“ы с=-^^ЎЄконденсатордыЈ бастап›ы кЇйдегі электр сыйымдылы“ы. Олай болса т с'и* си* Г іл-Л г0 $ 1 -ф *пЫи* . ^ 2 2 ~-[2(<і-і) 2<і \ 2сі(й-і)-
ОБСиЖ № 23

Та›ырыбы: Т±ра›ты электр тогы

Жоспары:

1. Ом заЈдары

2. иткізгіштерді тізбектей жЩне параллель жал“ау

Ом заЈдары. иткізгіштерді тізбектеп жЩне параллель жал“ау. Электр тогы дегеніміз зарядтал“ан бйлшектердіЈ реттелген (ба“ыттал“ан) ›оз“алысы. Металл йткізгіштерде электр тогы еркін электрондардыЈ реттелген ›оз“алысы кезінде пайда болады. Электр тогын ток кЇшімен, я“ни уа›ыт бірлігі ішінде йткізгіштіЈ кйлденеЈ ›имасы ар›ылы йтетін заряд мйлшерімен сипаттау“а болады. Егер йткізгіштіЈ кйлденеЈ ›имасынан ^ уа›ыт ішінде д заряд йткен болса, онда ток кЇші /=-у. ТізбектіЈ бйлігі Їшін Ом заЈы бойынша біртекті металл йткізгіштіЈ бойымен йтетін ток кЇші осы йткізгішке тЇсірілген кернеуге тура пропорционал болады: 1=-^-, К ЎЄ йткізгіштіЈ электр кедергісі. Кедергі йткізгіштіЈ материалына, геометриялы› йлшемдеріне байланысты болады. °зынды“ы / жЩне кйлденеЈ ›имасыныЈ ауданы 5 болатын біртекті цилиндр формалы йткізгіштіЈ кедергісі: /? = рЎЄ. МЇнда“ы р ЎЄ йткізгіштіЈ меншікті электрлік кедергісі: ол заттыЈ материалы мен температурасына байланысты шама. Металл йткізгіштер Їшін меншікті кедергініЈ тем-пературадан тЩуелділігі: р= ро(1+а/). м±нда“ы р0 0°С-дегі йткізгіштіЈ меншікті кедергісі, р ЎЄ оныЈ і температурада“ы мЩні, аЎЄкедергініЈ температуралы› коэффициенті. Таза металдар Їшін а86. Тізбектей ›осыл“ан йткізгіштердіЈ толы› кедергісі жеке йткізгіштердіЈ кедергілерініЈ ›осынды-сына теЈ:^. = ^9, Кі ЃЎ Параллель ›осыл“ан йткізгіштердіЈ толы› кедергісі Їшін мына теЈдік орындалады:^^1^^ КЇ1, м±нда“ы

/?,-ЎЄ жеке йткізгіштердіЈ кедергілері, п ЎЄ берілген тізбек бйлігіндегі йткізгіштердіЈ саны. Т±йы› тізбекке арнал“ан Ом заЈы

/ &


7 я+г-

Я“ни, т±йы› тізбектегі ток кЇші тізбектіЈ электр ›оз“аушы кЇшініЈ сол тізбектіЈ толы› кедергісіне (тізбектіЈ сырт›ы кедергісі мен ток кйзініЈ ішкі кедергісініЈ ›осындысына) ›атынасына теЈ. љ±рамында ток кйзі бар тізбектіЈ бйлігі Їшін Ом заЈы 1= , м±нда і? ЎЄ тізбек бйлігініЈ толы› кедергісі, и ЎЄ тізбектіЈ ±штарында“ы кернеу, (§ЎЄток кйзініЈ электр ›оз“аушы кЇші. Егер ток кйзініЈ оЈ полюсі потенциялдары жо“ары нЇктемен жал“анса, онда оныЈ электр ›оз“аушы кЇші теріс таЈбамен, ал потенциалы тймен нЇктемен жал“анса ЎЄ оЈ таЈбамен алынады.

ОБСиЖ № 24

Та›ырыбы: иткізгіштердегі тЇрлі тЩсілдерде жал“ауда“ы кернеу, толы› кедергі жЩне т. б. аны›тау

Жоспары:

1. иткізгіштердегі тЇрлі тЩсілдерде жал“ауда“ы кернеу, толы› кедергі жЩне т. б. аны›тау

Электр тізбегі йзара тізбектеп жал“ан“ан ±зынды›тары теЈ, бірдей материалдан жасал“ан тйрт сымнан т±рады (46-сурет). Біра› олардыЈ кйлденеЈ ›ималары ЩртЇрлі: 1 мм2, 2 мм2, 3 мм2, 4 мм2. ТізбектіЈ ±штарында“ы кернеу ы=100 В. Шрбір йткізгіштегі кернеуді аны›тау керек.

Шешуі. Тізбек бйлігі Їшін Ом заЈын /= -^-жЩне і? = рЎЄ^- формуласын пайдаланып мынадай ›атынасты алу“а болады:

1111

и,.іі.,.и,.и4^ЎЄ . ^ . ЎЄ. ^;



1111 ы, . іі., :ив:и4 ЎЄ ЎЄ . Ї - у. -^.

иткізгіштегі жалпы кернеу жеке бйліктердегі кернеулердіЈ ›осындысына теЈ: ы = «і + Ы2+"з+«4- Екінші, Їшінші, тйртінші бйліктердегі кернеулерді, ал“аш›ы алын“ан ›атынасты пайдаланып, бірінші бйліктегі кернеу ар›ылы йрнектесек, онда

ал иі и< , 1 , 1 . 1 25 «2=-у-, ^=-3-' Н=~іг я“ни ы = «г+-2 "^+з-и^+^ «,.=-^«1.

12 6 4 3 осыдан и^-^и; щ = -^и\ ия = -^щ и^-щи.

«і = -2|-1,00^48 В, ыа = 24 В, ы3=16В, г/4=12В.

3. 29. 47-суретте кйрсетілген электр тізбегінде А жЩне В нЇктелері арасында“ы кернеу и = 12В. і?і=*4 Ом, і?2 = = 12 Ом, #з=3 Ом, Л4=Ђіим

бол“анда Їшінші жЩне тйртінші кедергілердегі ток кЇшін жЩне тізбектіЈ толы› кедергісін табу керек.

Ш е ш у і. Б±л тізбекте Кі мен #2 кедергілері параллель жал“ан“ан. ОлардыЈ жалпы кедергісі Ц'; параллель ›осудыЈ ережесі бойынша:


і?' пен /?3 кедергілері тізбектей жал“ан“анды›тан, олардьЈ жалпы кедергісі:
і?" кедергісі /?4 кедергісімен параллель жал“ан“анын ескерсек, онда тізбектіЈ толы› кедергісі Їшін:

1 I ь 1 . р /?" • і?4

і?" Їшін жазыл“ан йрнекті пайдаланып толы› кедергіні табамыз:

21212


6(4.12+4.3+12.3) А 4.6+12-6+4-12+4.3 + 12-3-~° им-

®шінші жЩне тйртінші кедергілер ар›ылы йтетін ток кЇштері Ом заЈы бойынша тізбектіЈ ЛВ жЩне ОЕ бйліктеріндегі кернеулер бірдей бол“анды›тан мына йрнектермен аны›талады:

г м и , и '.з- ^» - Яі$2 - 4 і?4 '

3~~ 4-12 --2Л' М" 6 2 А-4 + 12""+3

ОБСиЖ № 25

Таќырыбы: Электролиз ›±былысы

Жоспары:

1. Электролиз ›±былысы

2. Фарадей заЈдары
Электролиз. Электролиз ›±былысы Їшін Фарадей заЈдары. Электр тогын йткізетін ерітінділер электролиттер деп аталады. Электролиттерде ток тасушылар міндетін ерігенде пайда бол“ан оЈ жЩне теріс иондар ат›арады. Электролит ар›ылы ток йткенде электродтарда электролит ›±рамына енетін заттардыЈ бйлініп шы“у процесі электролиз деп аталады. Фарадей заЈы бойын-ша А уа›ыты ішінде электр тогы йткен кезде электродта бйлініп шы››ан заттыЈ массасы ток кЇшіне жЩне уа›ыт›а пропорционал: т = ІгІАі, м±нда“ы к ЎЄ пропорционалды›• коэффициенті, берілген затты› электрохимиялы› эквиваленті деп аталады. ФарадейдіЈ екінші заЈы: заттыЈ электрохимиялы› эквиваленті оныЈ химиялы› эквивалентіне пропорционал: .

1 А ’ п '

м±нда ’ ЎЄ Фарадей т±ра›тысы, А ЎЄ молярлы› масса, п ЎЄ заттыЈ валенттілігі, аА-химиялы› эквивалент. Электролиз кезінде бйлініп шы››ан заттыЈ массасын Фарадей т±ра›тысын енгізу ар›ылы мына йрнекпен аны›тау“а болады: т--ЎЄ„- '--1 Д/-
3. 48. Ауданы 5 120 см2 болатын металл пластинаны никельдеу процесі, ток кЇші 7 = 0,3 А бол“анда, 5 са“ат›а созылады. Пайда бол“ан никель ›абатыныЈ ›алыЈды“ы кандай?

Шешуі. / уа›ыт аралы“ында электролиз ›±былысы кезінде бйлініп шы››ан никельдіЈ массасын Фарадей заЈдарына сЇйене отырып табу болады: т =ЎЄъЎЄ- Екінші жа“ынан никель ›абатыныЈ массасы іп рУ=р/г5, м±нда“ы рЎЄ никельдіЈ ты“ызды“ы, »ЎЄоныЈ ›алыЈды“ы, 5ЎЄникельденген пластинаныЈ ауданы. Никель ›абатыныЈ ›алыЈды“ын табу Їшін, жазыл“ан йрнектерді теЈестіреміз: р/г5= ЎЄ „ЎЄ . Осыдан

, АІі . 5ч,7-0,3-5-3600 1Г 1П к » ЎЄ ЎЄ-7=^; /'-------,-------г=г 15- Ю"6 м. РЗ-’п ,Ч,,Ч-10:і- 120-Ш"4- 9,е5- 10' -2
ОБСиЖ № 26

Та›ырыбы: Электромагнитизм

Жоспары:

1. Магнит йрісі

2. Магнит йрісініЈ тогы бар йткізгішке Щсірі. Лоренц кЇші.

1. Магнит йрісі. Магнит йрісініЈ тогы бар йткізгішке Щсері. Лоренц кЇші. Магнит йрісін электр то“ы тудырады. Магнит йрісін сипаттайтын шама магнит индукциясыныЈ векторы деп аталады. ТЇрліше токтар йрісініЈ магнит индукциясы векторыныЈ модульдерін аны›тайтын формулаларды келтірейік.

Шексіз тЇзу токтыЈ магнит йрісініЈ индукциясы В ЎЄ 1-^^ЎЄ-

М±нда“ы г ЎЄйткізгіштен магнит индукциясы аны›талатын нЇктеге дейінгі еЈ жа›ын ›ашы›ты›. Радиусы ./? дйЈгелек бойымен йтетін токтыЈ осы шеЈбер центріндегі магнит йрісініЈ индукциясы

°ЎЄ 2Н '

Б±л формулаларда“ы / ЎЄ ток кЇші, [і0ЎЄмагнит т±ра›тысы, |і -ортаныЈ магнит йтімділігі. Магнит индукциясы векторыныЈ ба“ыты барлы› жа“дайларда б±р“ы ережесімен аны›талады. Магнит йрісі Їшін де суперпозиция принципі орындалады: й=2 В; . Магнит йрісініЈ индукциясы мен кернеулігі арасында“ы байланыс мына йрнекпен аны›талады: В = \хо\іН.

Магнит йрісініЈ негізгі ›асиеті ЎЄ оныЈ то“ы бар йткізгішке, ›оз“алыстагы зарядтал“ан бйлшектерге Щсер ететіндігі. Біртекті магнит йрісінде тогы бар йткізгішке Щсер ететін кЇш Ампер заЈы бойынша аны›талады: ’ = ПВ&іпа, I ЎЄ ток кЇші, / ЎЄ йткізгіштіЈ ±зынды“ы, 9- индукция векторымен ток ба“ыты арасында“ы б±рыш. Б±л кЇш ба“ыты сол ›ол ережесімен аны›талады. Магнит йрісінде ›оз“алыста“ы заряд›а Лоренц кЇші Щсер етеді: /; = = д.иВ'ііпа, м±нда“ы (/ заряд, V ЎЄ зарядтыЈ ›оз“алыс жылдамды“ы, а ЎЄ магнит индукциясы жЩне жылдамды› векторларыныЈ арасында“ы б±рыш. Лоренц кЇшініЈ ба“ытын оЈ зарядтал“ан бйлшек Їшін сол ›ол ережесімен аны›тау“а болады.

Магнит йрісінде то“ы бар рамка“а Щсер ететін ›ос кЇш моменті: М = І$В§\\\а, м±нда“ы / ЎЄ ток кЇші, В ЎЄ магнит индукциясы, 5 ЎЄ рамканыЈ ауданы, а ЎЄ рамка жазы›ты“ына т±р“ызыл“ан нормаль мен магнит индукциясы векторыныЈ арасында“ы б±рыш.

3. 56. Бір-бірінен / = 5 см ›ашы›ты›та орналас›ан екі ±зын йткізгіш бойларынан бір ба“ытта / = 5 А ток жЇреді. Шр йткізгіштен г = 3 см ›ашы›ты›та орналаскан нЇктедегі магнит йрісініЈ индукциясын аны›тау керек.

Шешуі. А нЇктесіндегі магнит йрісініЈ индукциясы суперпозиция принці бойынша Щрбір токтыЈ осы нЇктеде тудыратын йрістер индукцияларыныЈ векторлы› ›осындысына теЈ (51-сурет), я“ни В = /і, |- 11,. В\ жЩне В2 векторларыныЈ ба“ытын б±ранда ережесі бойынша аны›таймыз. Ал олардыЈ шамаларын тЇзу ток йрісініЈ магнит индукциясы формулаларымен табу“а болады:

ЃЎЬ-2тп\ ^ 2,г.;-

љорыт›ы йрістіЈ А нЇктесіндегі индукциясы шамасын косинустар теоремасы бойынша табамыз: В == У В\ + ВІ -і-2 В^ В.; сой а . Есеп шарты бойынша /і = /г, і"і = г2 екендігін ескерсек, жо“арыда“ы йрнектерден В\ = Вп екендігі кйрініп т±р. Олай болса, В= V 2В\-]г2В\соъо. == = В, |/'2(1+С05а).

Осы йрнектегі соза мЩнін табу Їшін АДС Їшб±рышынан косинустар тео-ремасына сЇйене отырып мынаны алу“а болады /2 = Гі -\-Г2ЎЄ2гіг2соза= 1 = 2г2 (1 ЎЄ соза). Б±дан 2г2-і2

В} жЩне соза Їшін жазыл“ан йрнектерді пайдаланса›,

Д- 23,14 (3.10-^ • ^4 (3 ' і0'"2)2-(5- 10"2)2 - 33'3- ' ° бтл-

ОБСиЖ № 27

Та›ырыбы: Электромагниттік индукция ›±былысы

Жоспары:


1. Магнит йрісінде тогы бар йткізгіш орын ауыстыруында істелетін ж±мыс.

2.Электромагниттік индукция ›±былысы.Ленц ережесі. Фарадей заЈы.

3. Магнит йрісініЈ энергиясы

Магнит йрісінде тогы бар йткізгіш орын ауыстыр“анда істелетін ж±мыс. Электромагниттік индукция. Магнит йрісініЈ энергиясы. Біртекті магнит йрісініЈ жазы› бет ар›ылы йтетін магнит а“ыны: Ф = 55соза. М±нда“ы В ЎЄ магнит индукциясы, 5 ЎЄ жазы› бет ауданы, а-ЎЄмагнит индукция векторы мен бетке т±р“ызыл“ан нормаль арасында“ы б±рыш. Магнит йрісіндегі тогы бар йткізгіш орын ауыстыр“анда істелетін ж±мыс мына“ан теЈ: ЛЎЄІ(Ф2ЎЄФі)=/АФ, м±нда /ЎЄток кЇші, АФЎЄмагнит а“ыныныЈ йзгерісі. Электромагниттік индукция заЈы бойынша т±йы› контурда“ы пайда болатын индукцияныЈ электр ›оз“аушы кЇші осы контурмен шектелген ауданнан йтетін магнит а“ыньныЈ йзгеру жылдамды“ына теЈ болады: <§ =~"дТ> м°нДа А^магнит а“ыны АФ-“а йзгеруіне кеткен уа›ыт аралы“ы. Т±йы› контурда электромагниттік индукция ›±былысы кезінде пайда болатьн индукция то“ыныЈ ба“ыты Ленц ережесі кймегімен аны›талады: Контурдан айналмалы ток жЇргенде пайда болатын йздік индукция электр ›оз“аушы кЇші:^^ ЎЄ Ь •-г-г' м±нда Ь ЎЄ контурдыЈ индуктивтілігі, -ЎЄ--токтыЈ йзгеру жылдамды“ы.

СоленоидтыЈ (катушканыЈ) индуктивтілігі І, ЎЄ щіоп-Ч8, м±нда“ы п ЎЄ бірлік ±зынды›та“ы орам саны, / ЃЎЎЄ соленоидтыЈ ±зынды“ы, 5 ЎЄ соленоидтыЈ кйлденеЈ ›имасыныЈ ауданы, \х ЎЄ ортаныЈ магниттік йтімділігі. То“ы бар катушканыЈ магнит йрісініЈ энергиясы: К7^ -~^~-

3. 66. Индукциясы В ЎЄ 2 Тл біртекті магнит йрісінде ±зынды“ы / = 40 см тЇзу йткізгіш, В векторына перпендикуляр ба“ытта, бір›альшты о = 15 см/с жылдамды›пен ›оз“алады. иткізгіштегі

ток кЇші 1 ЎЄ 3 А. I "5 с уа›ыт аралы“ында йткізгішті орын ауыстыру Їшін істелетін ж±мысты табу керек.

Шешуі. Магнит йрісінде то“ы бар йткізгіш бір нЇктеден екінші нЇктеге орын ауыстыр“анда істелетін ж±мыс Л = /АФ, АФ = ВА5, м±ндаЛ5 аудан, ДЈ ЎЄ уа›ыт, АФ -ЎЄ осы аудан ар›ылы йтетін магнит а“ыны. Б±л ауданныЈ шамасын оЈай табу“а болады (55-сурет): Д5 ІАх = іі> А{, сонда АФ = Віі> Аі. Б±дан ж±-мысты есептеп шы“арамыз: А ЎЄІАФ = ІВІюМ\ Л = 3-2-0,4-0,І5х Х5=1,8 Дж.

3. 67. Бойымен /«=2 А ток жЇріп т±р“ан, радиусы і? = 5 см дйЈгелек йткізгіш индукциясы і5 = 4-10~2Тл біртекті магнит йрісінде орналас›ан (56-сурет). ДйЈгелек жазы›ты“ы магнит йрісі индукциясы векторына перпендикуляр болса, оны 90°-›а 00'ЎЄ осі бойымен айналдыра б±ру Їшін, ›андай ж±мыс істеу керек?

Шешуі. Рамканы магнит йрісінде айналдыру Їшін істелетін ж±мыс: Л = /Аи> /(Фг~Фі), м±нда“ы Фі жЩне Ф2ЎЄ бастап›ы жЩне соЈ“ы мезеттегі дйЈгелек ауданы ар›ылы йтетін магнит а“ыны. Аны›тама бойынша олар: Фі = 55созаі, Фа ЎЄ = Б5со8 «2, м±нда“ы 5 -- пЯ2ЎЄ дйЈгелек йткізгішпен шектелген аудан, аі = 0, а2 = 90°ЎЄбастап›ы жЩне соЈ“ы мезеттегі дйЈгелек бетке т±р“ызыл“ан нормаль мен магнит индукциясы векторы арасында“ы б±рыш. Б±рыштыЈ б±л мЩндерін ескеріп, контурды бастап›ы жЩне соЈ“ы мезеттегі тесіп йтетін магнит а“ыныныЈ йзгерісін табу“а болады АФ = Ф2--Фі = -б5(с08а2ЎЄсозаі) = ЎЄВЗ. Онда магнит йрісініЈ істейтін ж±мысы: Л=ЎЄ/Влі?2. Б±л йрнектегі « ЎЄ» таЈбасы дйЈгелек йткізгішті айналдыру Їшін ж±мысты магнит йрісініЈ кЇші емес, сырт›ы кЇш істейтіндігін кйрсетеді. Олай болса, Л' = ЎЄ Л =ІВЛД2; А' = 2-4- 10-2-3,Н- (5-10~2)2 = = 6,28-10-4Дж.


ОБСиЖ № 28

Та›ырыбы: Механикалы› тербелістер жЩне тол›ындар

Жоспары:


1. Гормониялы› тербелістер жЩне олардыЈ теЈдеуі

2. Механикалы› тол›ындар

Физикалы› шаманыЈ уа›ыт›а тЩуелді синус не косинус заЈы бойынша периодты йзгерістері гармоникалы› тербелістер деп аталады. Гармоникалы› тербелістер теЈдеуі: х = А&\\\(<х>і+у0), 1 м±нда х ЎЄ дененіЈ і уа›ытта“ы координаты; Л ЎЄ тербелістіЈ амплитудасы; со/+фоЎЄ тербелістіЈ фазасы; ф0ЎЄ тербелістіЈ бастап›ы фазасы; со ЎЄ айналу жиілігі. ТербелістердіЈ жиілігі ю, периоды Т арасында мынадай байланыс бар: <ц = 2л\=-Ї-. Гармоникалы› тербеліс жасайтын дененіЈ жылдамды“ы мен Їдеуі гармоникалы› тЇрде йзгереді: а=~ = Ло)со5((й^+фо), м±нда“ы Асд = = 0щах; жылдамды› амплитудасы деп аталады;

а =л=-^ = ЎЄ А ш?зіп (<й/+ф0),

м±нда“ы Лсо2 = атакЎЄЇдеу амплитудасы.

НьютонныЈ екінші заЈы бойынша гармоникалык, тербелісте Щсер ететін кЇш: ’ = та = ЎЄ тЛсо2зіп('<о/+фо) = ЎЄ іт^х. м±нда“ы тА2а>2 = ’тіа,ЎЄ кЇш амплитудасы, пгЎЄдененіЈ массасы. Гармоникалы› тербелістер жасайтын дененіЈ толы› энергиясы:

V/-ЎЄ ЎЄ^- 2 •

Гармоникалы› тербелістердіЈ периоды мен жиілігі механикалы› жЇйеніЈ ›асиеттеріне тЩуелді. Математикалы› маятниктіЈ тербеліс периоды: Т=2л}^і/§, м±нда / ЎЄ маятниктіЈ ±зынды“ы; <§ЃЎ ЎЄ еркін тЇсу Їдеуі. Серіппелі маятниктіЈ тербеліс периоды: Т ЎЄ 2пут/к, м±нда т ЎЄ дененіЈ массасы; к ЎЄ серіппеніЈ ›атаЈды“ы.

КеЈістікте уа›ыт›а байланысты тарайтын тербелістерді тол›ын деп атайды. Тол›ынныЈ таралу жылдамды“ы оныЈ ±зынды“ы мен тербеліс жиілігініЈ кйбейтіндісіне теЈ:

4. 1. Амплитудасы Л = 0,07 м, жиілігі у = 200 Гц, бастап›ы фазасы нйлге теЈ гармоникалы› тербелістіЈ теЈдеуін жазу керек.

Ш е ш у і. Гармоникалы› тербелістер теЈдеуі: ;с = Л5Іп(ш/+фо) = Лзіп(2яЇ/+фо).
ЕсептіЈ шарты бойынша Л = 0,07 м, г = 200 Гц, щ = 0, сонды›тан іздеп отыр“ан теЈдеуіміз мына тЇрде жазылады: л = 0,07йіп400я/.

4. 2. Дене, амплитудасы Л = 5 см, периоды Г=0,01 с, бастап›ы фазасы нйлге теЈ, гармоникалы› тербеліс жасайды. Тербеліс бастал“ан соЈ /•-ЃЎЃЎ 1 с уа›ыттан кейінгі дененіЈ жылдамды“ы мен Їдеуін табу керек.

Шеіиуі. Гармоникалы› тербеліс жасайтын дененіЈ жылдамды“ы у= -ту-~Л(і)СО,ч((о/+(ро) =Л -Ї-соз!-^ЎЄє ?о ЃЎ , „ п пг. 2-3,14 2л . , с .

ЕсептіЈ шарты бойынша у ЎЄ0,0о--рЎЄ^ соз-^-щ- /. Берілген уа›ыт і=\ с, сонды›тан V 31,4 соз200я = 31,4 м/с. Гармоникалы› тер-беліс жасайтын дененіЈ Їдеуі а = ^ = ЎЄЛсй25Іп(«в^+ф0). Есептщ

(2-3 14 2 0 '^ ) -зіп200я; = 0.

ОБСиЖ№29


Та›ырыбы: Электр тербелістері жЩне электромагниттік тол›ындар

Жоспары:


Электр тербелістері

2. Томсон формуласы.

3. Актив, реактив кедергі жЩне I,U ЁC діЈ Щсерлік мЩндері.
ЗарядтыЈ, ток кЇшініЈ жЩне кернеудіЈ периодты не периодты дерліктей йзгерістерін электр тербелістері деп атайды.

Механикалы› жЩне электр шамдары тербелістері арасында“ы ±›састы›ты мына таблица ар›ылы кйруге болады.

Механикалы› шамалар. Электрлік шамалар

Координата Заряд

Ток кЇші Жылдамды› ®деу Ток кЇшіиіЈ езгерісі

Масса Индуктивтік

Серіппе ›атаЈды“ы Сыйымдылы›тыЈ кері шамасы

Потенциялы› энергия Электр йрісініЈ энергиясы -^ЎЄ Ь Г1Кинетикалы› энергия ЎЄпЎЄ МагнитйрісініЈ энергиясы ЎЄ~ЎЄ

іп V1

Ауданы 5 сым раманы т±ра›ты айналу жиілігімен индукциясы В біртекті магнит йрісінде айналдыр“анда, электромагниттік индукция заЈы бойынша, рамада Эљљ пайда болады: <§ = = <§о8Іп(ш/+фо), м±нда“ы <§о = <5бсоЎЄЭљК-ніЈ амплитудасы.



Егер тізбектегі кернеу гармоникалы› заЈ бойынша йзгерсе.1' и=и0зіпаі, онда тізбектегі ток кЇші де сондай заЈ бойынша йзгереді: І = І0&іп(а>і + <р), м±нда“ы и0 мен /0ЎЄкернеу мен ток кЇшініЈ амплитудалары, ал ф ЎЄ ток пен кернеу тербелістері арасында“ы фаза айырымы. Актив кедергіде ток кЇшініЈ тербелістері фазасы кернеу тербелістері фазасымен дЩл келеді, ал ток кЇшініЈ амплитудасы мына теЈдікпен аны›талады: ,І0 = -4г-

Ток кЇші квадратыныЈ орташа мЩнініЈ квадрат тЇбіріне теЈ шаманы айнымалы токтыЈ Щсерлік мЩні деп атайды: 1 д = \/ 12 = /« У~2' Айнымалы кернеудіЈ Щсерлік мЩні де ток кЇшініЈ Щсерлік мЩні тЩрізді аны›талады: ид= {/ и2 = ~Л-~.

Егер сымдардыЈ жЩне конденсатор астарларыныЈ кедергісін елемейтін болса›, тек конденсаторы бар тізбектегі ток кЇші уа›ыт›а тЩуелді ›алай йзгеретінін табу“а болады (58а-сурет). Конденсаторда“ы кернеу тізбек ±штарында“ы кернеуге теЈ:

ЎЄ =иО5ІП(пі, д = си0зти>і.Осыд,ап ток кЇші І ЎЄ -~- =сііо(з)С05(зуі= = /оСОзи/. Сонда Ом заЈы бойынша сыйымдылы› кедергі: і?с = ЎЄ / ЎЄ юС -Сыйымдылы› кедергісі Х айналу жиілігімен конденсатор сыйымдылы“ыныЈ кйбейтіндісініЈ кері шамасына теЈ. Енді индуктивтік катушка тіркелген тізбекті ›арастырайы› (58 б-су- ; рет). Егер тізбек ±штарында“ы кернеу айнымалы болса, онда катушкада йздік индукцияныЈ Эљљ пайда болады: &і= ЎЄ ЎЄ«О8іпй)^= -» ~. Осыдан ток кЇші с!І= - -^- ($таі)сіі, /= ЎЄ

---^- СО5О)^= ЎЄ/оСОБСОг1.

Сонда Ом заЈы бойынша индуктивтік кедергі: /?л-=^-=^І,

Енді электр тізбегініЈ жалпы жа“дайын ›арастырайы› (58 в-сурет). М±ндай тізбекте Я актив кедергісі бар индуктивтігі аз йткізгіш, Ь индуктивтігі кйп (актиз кедергісі аз) катушка жЩне сыйьмдылы“ы с конденсатор бірінен соЈ бірі жал“ан“ан. Осындай тізбектіЈ ±штарына и = иоаіпщі кернеу тЇссе, тізбектегі ток кЇшініЈ амплитудасы мына формуламен аны›талады:

Осындай тізбектіЈ толы› кедергісі: 7?т = |/ /?2+(<»ЈЎЄЎЄ) .

Айры›ша жиілігі бар айнымалы токтыЈ кернеуі мен кЇшін бірнеше есе йзгертіп, ›уатын іс жЇзінде шы“ындатпай тЇрлендіру трансформатордыЈ кймегімен іске асырылады. Егер бірінші обмоткада“ы Орамдар саны АГЬ ал екінші обмоткада“ы орамдар саны Лг2-ге теЈ болса, онда трансформация коэффициенті

к=т~-==~,ЃЎ м±нда Йі жЩне <§2~ бірінші жЩне екінші обмоткада“ы индукцияныЈ ЭљІ\-І. Егер трасформатор обмоткаларыныЈ актив кедергісі аз болса, онда <§і = Ы[, <§2 = И2- Осыдан к=ЎЄ .

ыа

М±нда «і жЩне щЎЄбірінші жЩне екінші обмоткалардыЈ ±штарында“ы кернеулер.



Жиілігі йнеркЩсіптік токтыЈ жиілігінен (50 Гц) ана“±рлым жо“ары тербелістерді тербелмелі контурдыЈ индуктивтік катушка жЩне конденсатор тізбектей жал“ан“ан жЇйе кймегімен алу“а болады. Тербеліс жиілісі Томсон формуласы бойынша: у=---Ї= #

љонтурдыЈ индуктивтігі мен сыйымдылы“ы не“±рлым кіші болса, контурда“ы тербелістердіЈ жиілігі сол“±рлым Їлкен. Осындай контурлар электромагниттік тол›ындар кйзібола алады. Вакуумда электромагниттік тол›ындар о = 3-108м/с теЈ жылдамды›пен таралады.

ОБСиЖ №30

Та›ырыбы: Электр сыйымдылы›

Жоспары:

1. Конденсатор

Потенциалдар айырмасы

Жазы› конденсатордыЈ астарлары арасында“ы кеЈістікке, параллель ба“ытта электрон о = 3-107м/с жылдамды›пен ±шып кіреді. Электрон конденсатор ар›ылы ±шып йткен кезде оЈ зарядтал“ан астар жа››а ›арай // = 0,37 см ›ашы›ты››а ы“ысады. Конденсатор астарларыныЈ арасы й=\ СМ, ±зынды“ы / = 2,5 см болса, олардыЈ потенциалдар айырымы ›андай бол“аны?

Шешуі: Электр йрісіне енген электрон“а вертикаль тймен ›арай ба“ыттал“ан кЇш Щсер етеді (43-сурет): ’ = еЕ. Парабола бойымен жылжитын электрон ›оз“алысын горизонталь жЩне вертикаль ба“ытта“ы тЩуелсіз екі ›оз“алыс суперпозициясыныЈ, нЩтижесі деп ›арастыру“а болады. Горизонталь ба“ытта электрон“а еш›андай кЇш Щсер етпейтіндіктен, ол йзініЈ бір›алыпты ›оз“алыс кЇйін са›тайды. Электрон т±ра›ты электр йрісі кЇшініЈ Щсерінен вертикаль ба“ытта бір›алыпты Їдемелі (бас-тап›ы жылдамды›сыз) ›оз“алады. Вертикаль ба“ытта“ы ›оз“алыс Їдеуін табу Їшін НьютонныЈ екінші заЈын пайдаланамыз: -у;’ еЕ аЎЄЎЄ=--, м±нда“ы е, пг ЎЄэлектронныЈ заряды мен массасы. Электрон конденсатор ішіндегі ›оз“алыс кезінде горизонталь ба“ытта: х = і ЎЄ уі жЩне вертикаль ба“ытта У=-<г а^а~ аралы›тарына орын ауыстырады. Б±л екі теЈдеуді бірге шешсек, а=~-^гу. ®деу Їшін жазыл“ан екі теЈдеуден: ЎЄ Ь = -г^-у жЩне

»ЎЄ ЎЄ-г екенін ескерсек, онда

«= е.Р У,

213.10і)-..0-».9.1.10-« .0,37-10-^бООВ. 1,6-10~19-(2,5-10^2)2

3. 13. Зарядтары <7і = 26,6 жЩне г/2 = 3,35 нКл екі шарик бір-бірінен г, = 40 см ›ашы›ты›та орналас›ан. Оларды г2 = 25см аралы››а дейін жа›ындату Їшін ›андай ж±мыс істеу кажет?

Ш е ш у і. Бірінші заряд ›оз“алмайды жЩне йріс тудырады деп, ал екінші заряд сол йрісте бір нЇктеден екінші нЇктеге орын ауыстырады деп есептесек, онда сырт›ы кЇштіЈ ж±мысы А'1-= ЎЄ А = ^г(ф2ЎЄ Фі), м±нда“ы ф[ мен ф2ЎЄ йрістіЈ бастап›ы жЩне соЈ“ы нЇктелерініЈ потенциалдары, олар:


Г\, г2ЎЄзарядтардыЈ бастап›ы жЩне соЈ“ы кездегі ара›ашы›ты›тары. Олай болса,

лг. 'ЃЎ / Чі Чі \ ЯіЯ-іІГі-г.і) .

Ї 26,6-\0-9-3,35Л0^(0А-0,25) _ { 0 10^ ^ 4-3,14-8,85-І0~12-0,4-0,25
3. 17. љернеуі и т±ра›ты ток кйзіне жал“ан“ан пластиналарыныЈ ауданы 5 жЩне олардыЈ ара ›ашы›ты“ы Л конденсатордыЈ ішіне, параллель етіп ›алыЈды“ы / металл пластина енгізілген. КонденсатордыЈ осы жа“дайда“ы электр сыйым-дылы“ы ›андай? КонденсатордыЈ энергиясы ›андай шама“а йзгереді?

Ш е ш у і. Ішіне орналастырыл“ан пластинамен бірге ал“анда конденсаторды тізбектеп ›осыл“ан екі конденсатор ретінде ›арастыру“а болады.

ОлардыЈ біреуініЈ электр сыйымдылы“ы щ=ЎЄ-ЎЄ , м±нда“ы хЎЄ астарлардыЈ біреуінен пластина“а дейінгі ›ашы›ты› (44-Сурет) конденсатордыЈ электр сыйымдылы“ы г2 ЎЄ ^_°1Х • Тізбектеп ›осыл“анда батареяныЈ электр сыйымдылы“ы і

сг+сг ' й-1 ' ЃЎ ЃЎ



Конденсатор энергиясыныЈ йзгерісі Д№=№"ЎЄШ. М±нда“ы Ш жЩне И7'ЎЄ металл пластинканы енгізгенге дейінгі жЩне енгізгеннен кейінгі конденсатор энергиясы. КонденсатордыЈ астарларында“ы кернеудіЈ йзгермейтіндігін ескерсек, онда/ =ЎЄЇ-;

Ц7'=Ј_ІЦ м±нда“ы с=-^^ЎЄконденсатордыЈ бастап›ы кЇйдегі электр сыйымдылы“ы. Олай болса т с'и* си* Г іл-Л г0 $ 1 -ф *пЫи* . ^ 2 2 ~-[2(<і-і) 2<і \ 2сі(й-і)-
: CDO -> OBSOJ
OBSOJ -> Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> 1 обсөж тақырып: Әдеби тілдің жалпыхалықтық тілмен арақатынасы
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi “Ñûðäàðèÿ” óíèâåðñèòåòi
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
OBSOJ -> «Мәдениеттану» пәнінен СӨЖ сабақтарының
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау


1   2   3


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет