Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі



бет3/6
Дата02.05.2016
өлшемі0.98 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6


1-лекция.

Шаңғы спорты курсының міндеттері мен оқыту пәндері

1. Шаңғы спорты курсының пәні мен тапсырмалары

2. Шаңғы спортының дене тәрбиесі жүйесіндегі орны мен маңызы.

3. Шаңғы спортының түрлері.
¦сынылѓан єдебиеттер.
Аграновский М.А: Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы дене тєрбие мєдениеті институтына арналѓан. ДТЖС, 1980 ж.

Акимов В. И. Сакаев Б.А. Киламбаев С.Н. Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы Алматы, 1991 ж.

Березин Г.В. Шањѓы спорты дене тєрбие факультеттермен педагогикалыќ институттарѓа арналѓан. “Оќу аѓарту”, 1973 ж.

Орехов Л.И. Шањѓы спортыныњ ѓылыми ж±мыстарын ж‰ргізу. Оќу ќ±ралы. Алматы, 1987 ж.

Орехов Л.И., Дельвер П.А. Оќу ќ±ралы. Тау шњѓышыларыныњ жаттыѓуы. 1983 ж.

Шањѓы спортыныњ негізгі т‰рлері. Алматы, 1985 ж.

Киламбаев С.Н. Шањѓы спортыныњ оќыту жєне жаттыќтыру тєсілдері. Оќу ќ±ралы. 1996 ж.

Бір т±тас оќу баѓдарламасы дене тєрбиесі 1-11 сыныпќа арналѓан. Жалпы мектептер ‰шін. Алматы, 1993 ж.

Республиканыњ жоѓарѓы оќу орныныњ дене тєрбиесі оќу баѓдарламасы. Алматы 1993 ж.
Лекцияныњ мєтіні.
1.Педагоикалық жұмыс практикасында “шаңғымен дайындалуы» және « шаңғы спорты» деген екі ұғым қалыптасты.

Шаңғы мен дайындалу – оқу орындарымен әскердегі дене тәрбиесінің міндетті бөлігі. Шаңғымен дайындалу – бұл шаңғымен жүру техникасының негіздеріне үйрету, нормативті көрсеткіштерге қол жеткізу және тене тәрбиесі бағдарламасына сәйкес теориялық білімдерді алу.

Шаңғы спорты - кеңірек ұғым болып табылады. Ол шаңғы спортымен шұғылданудың бірінші сатысы ретіндегі шаңғымен дайындалудан да тұрады. Шаңғы спортыменн шұғылданудың мақсаты биік нәтижелерге қол жеткізу, жалпылама және арнайы дене дайындығын жақсарту, спортшының дене, моральдық және ерік сапасын жетілдіру, тереңдетілген техникалық және тактикалық дайындық пен жаттығудың теориясы мен әдістемесін меңгеру.

Қозғалыс әрекетінің түрі ретіндегі шаңғымен жүру апталық қозғалыс тәртібінің талабына қосылған. Шаңғы жарыстары бойынша нормативті талаптарды орындай отырып ел тұрғындары дене тәрбиесімен тұрақты шұғылданып тұруға үйренеді, өз бетінше дайындалудың білі мен практикалық дағдыларын алады.

Шаңғымен жүру кезінде денеге түсер күшті реттеп отыру оңай болғандықтан дене тәрбиесінің бұл түрімен әртүрлі жастаға адамдар шұғылдана береді.

Аязды таза ауада шаңғымен серуендеу – белсенді демалудың маңызды құралы. Ол нерв жүйесіне оң ықпал етіп, мидың шаршауын шығарады, ағзаның жалпылама жағдайының шынығуына және жақсаруына жағдай жасайды.

Шаңғымен жүрсеңде бұлшық еттердің негізгі барлық топтары жұмыс істейді, тыныс алу мен қан айналым органдарының қызметі жандана түседі. Шаңғы спортының қолданбалы маңызы да өте үлкен. Мәселен, Ресейдің солтүстік аймақтарында шаңғылар тұрмыс пен еңбекте кең пайдаланады. Ал Қазақсатнның солтүстігі мен Шығыс және Оңтүстік шығысындағы таулы аудандарда шаңғымен жүру, жүгіру , таудан шаңғыменн төмен қарай сырғанау спорттық демалыстың маңызды түріне айналған.

Еліміздің шаңғы спортының дамуын ҚР Спорт және Туризм министірлігіндегі шаңғы спортты бөлімі мен облыстық, аудандық спорт және туризм департаменттері басқарып қадағалайды. Шаңғы спортын қоғамдық негізде басқаруды шаңғы спорты федерациясы жүзеге асырады.

Шаңғы спортының жалпы курсын оқи отырып, студенттер жалпылама білім беретін мектептік дене тәрбиесі мұғаліміне кәсіптік мектепте, ЖОО-да дене тәрбиесі оқытушысына, тұрғылықты жер бойынша қала сыртындағы демалыс аймағында, қалалық спорт ғимаратында, мәдениет және демалыс бағында көпшілік сауықтыру және спорттық жұмыстармен шұғылданушы, нұсқаушы педагогқа қажетті білімдер мен дағдыларды жинақтайды.

Спорттың күпшілік түрінің біріне теерң мамандану студенттерге педагог – жаттықтырушыға қажетті қосымша білімдер мен дағдыларды алуға мүмкіндік береді. Шаңғы спортының жалпы курсы негізінен шаңғы жарыстарын зерттеуді қарастырады.


3. Шаңғы спорты бірнеше дербес спорт түрлерінен тұрады. Олар :

Шаңғы жарыстары, биатлон, шаңғымен транплинен сікіру, қоссайыс, тау шаңғысы спорты. Спорттың бұл түрлерінен жарыстарды өткізкдің ережелері бар және де бірінғай ұлттық спортың топтаманың талаптарына сәйкес дәрежелер менн атақтар беру қарастырылған.

Шаңғы спортының жалпы курсын оқи отырып, студенттер жалпылама білім беретін мектептің дене тәрбиесі мұғаліміне Кәсіптік мектепте ЖОО-да ден тәрбиесі оқытумысына, тұрғылықты жері аймағында, қалалық спорт ғимаратында, мәдениет және демалыс бағында көпшілік-сауықтыру және спорттық жұмыстармен шұғылданушы нұсқаушы-педагогика қажетті білімдер мен дағдыларды жинақтайды.

Спорттың көпшілік түрінің біріне терең мамандану студенттерге педагог-жаттықтырушыға қажетті қосымша білімдер мен дағдыларды алуға мүмкіндік береді.

Шаңғы спортының жалпы курсы негізінен шаңғы жарыстарын зерттеуді қарастырады.

Шаңғы спорты бірнеше дербес спорт түрлерінн тұрады. Олар. Шаңғы жарыстары биатлон, шаңғымен трампминмен секіру, қоссайыс, тау шаңғысы спорты. Спорттың бұл түрлерінен жарыстарды өткізудің ережелері бар және де бірыңғай ұлттық спорттың топтаманың талаптарына сәйкес дәрежелер мен атақтар беру қарастырылған.

Ауырлық күш: шаңғышының денесінің массасының ортасына қосылған және тура төмен қарай бағытталған. Егер де шаңғышы көлденең жерде жылжып тұратын болса, онда ауырлық күші шаңғышының массасына мен әрі жоғары қарай бағытталған тірек реакциясымен (R) толық теңестіріледі. Көлденең жерде ауырлық күші бейтарап болады. Төмен қарай түскенде ауырлық күш шаңғышының қозғалысын жылдамдатады, ал жоғары көтерілгенде баяулатады.

Қармен жүргенде үйкелес күші (F сек) пайда болады. Ол шаңғылардың қарға жасайтын орташа қысымының көлемімен анықталады да (N) үйкеліс коэффицентіне (К сек) тәуелді болады. Үйкеліс күші F сек = N·K сек формуласымен есептеледі. Оның шамасы 0,8 -10 кг.

Үйкеліс коэффиценті қар және шаңғылардың сырғанаушы беті секілді үйкелуші беткі қабаттардың сапасынада байланысты.

Үйкеліс күші мен ілініс күшін үгітпелі динаматериямен өлшенеді. Күшті шаңғышыны орта мөлшердегі жылдамдықпен тарту кезіндегі динамиктердің көрсеткіш бойынша анықтайды, ол ілініс күшін шаңғышыны орнынан жылжыту үшін салынған күшпен өлшенеді. Тыныштық күйдегі үйкеліс күшін сырғанау кезінде пайда болатын үйкеліс күшіне бөле отырып, сырғанау шарттарын анықтамайды. Оның шамасы 0,5 пен 5,5 ке дейін.

Техниканың маңызды қасиеттерінің бірі - ол шаңғышының дене бітіміне бойымен салмағынмен дене күш қуатымен және психикалық ерекшелігімен айқындалатын оның даралығы.

Бұлшық еттердің тартылыс күшін пайдалана отырып, шаңғышы қозғалудың негізін құрады. Бұлшық ет талшықтарының қысқаруы кезіндегі химиялық энергия механикалық энергияға өтеді де кинетикалық энергия пайда болады. Бұлшық еттердің жұмысының қуаты қозғалыстың ампитудасымен күшімен және жылдамдығымен айқындалады.


2-лекция.

Бағдарламаның мазмұны

1.Шаңғылардың пайда болуы мен алғашқы қолданылуы.

2. Төңкеріске дейінгі Ресейдегі шаңғы спорты

3. Қазан төңкерісінен кейін шаңғы спортының дамуы.

4. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы шаңғы спорты

5. Соғыстан кейінгі шаңғы спорты

6. Кеңес шаңғышыларының қысқы олимпияда ойындары на және чемпионаттарға қатысуы.
¦сынылѓан єдебиеттер.


  1. Аграновский М.А: Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы дене тєрбие мєдениеті институтына арналѓан. ДТЖС, 1980 ж.

  2. Акимов В. И. Сакаев Б.А. Киламбаев С.Н. Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы Алматы, 1991 ж.

  3. Березин Г.В. Шањѓы спорты дене тєрбие факультеттермен педагогикалыќ институттарѓа арналѓан. “Оќу аѓарту”, 1973 ж.

  4. Орехов Л.И. Шањѓы спортыныњ ѓылыми ж±мыстарын ж‰ргізу. Оќу ќ±ралы. Алматы, 1987 ж.

  5. Орехов Л.И., Дельвер П.А. Оќу ќ±ралы. Тау шњѓышыларыныњ жаттыѓуы. 1983 ж.

  6. Шањѓы спортыныњ негізгі т‰рлері. Алматы, 1985 ж.

  7. Киламбаев С.Н. Шањѓы спортыныњ оќыту жєне жаттыќтыру тєсілдері. Оќу ќ±ралы. 1996 ж.

  8. Бір т±тас оќу баѓдарламасы дене тєрбиесі 1-11 сыныпќа арналѓан. Жалпы мектептер ‰шін. Алматы, 1993 ж.

  9. Республиканыњ жоѓарѓы оќу орныныњ дене тєрбиесі оќу баѓдарламасы. Алматы 1993 ж.

Лекцияныњ мєтіні.


1941 жылдық қысында он мыңдаған жауынгер шаңғышылар қызыл армияның қатарына енді. П.Ф.Литгафт атындағы Қызыл Тулы Ленин орденді дене тәрбиесі институтының оқытушылары мен студенттерінен 25 – 27 маусында екі партизандық құрама жасақталды, 316 лесфгавтшы ерекше мақсаттағы 13 отрядқа біріктірілді.

Отанды қорғауға сондай – ақ дене тәрбиесінің орталық институтының студенттері мен оқытушылары да қатысты. Институттық көптеген қызметшілері мен тәрбиелеушілері ерекше мақсаттағы отрядтар мен батальондар құрамында Мәскеу түбіндегі және өзге учаскелердегі ұрыстарға қатысты.Еліміз өтет те қайсар шаңғышыларды ордендермен және медальдармен марапаттады, ал Б.Галуикинге, Б.Ковалепкоға. Б.Беляовқа Кеңес Одағының батыры атағы берілді.

Шынығу мен шаңғымен жылтудың техникасын шебер түрде меңгеру неміс- фашист басқыншыларына орасан үлкен шығын келтірген отрядтардық шапшаңдығы қамтамасыз етті. 1942 жылдық шілде айында 12 лестгавти партизан алғашқылардың бірі болып үкіметтік марапатқа ие болды, ал өзінің тәрбиеленушілерінің даңқы мен қайсарлығы үшін, Қызыл Армия үшін жақсы резервті дайындағаны үшін институт Қызыл Ту орденімен марапатталды.

Еліміздің қиын – қыстау уақытты басынан кешіріп отыруына қарамастан, спорттық өмір тоқтаған жоқ. 1942 жылдан басқа жыл сайын шаңғы спорты бойынша КСРО біріншілігі өткізілік тұрды, 1942,1943 және 1944 жылдары кәсіподақ – комсомол кросстары ұйымдастырылды .КСРО біріншілігінің бағдарламасы еркектер үшін 20 шақырымға арналған патрульдер жарысымен және әйелдер үшін 5 шақырымға арналған санитарлық командалардың жарысымен толықты. 1943жылы еліміздің жоғары оқу

орындарының алғашқы бүкіл одақтың сырттай шаңғы жарыстары өткізіледі: 22қалада 64 ЖОО – ның командасы қатысты.

Соғыстан кейінгі шаңғы спорты.

Шаңғы спортының 50жылдық мерейтойымен туспа – тус келген 1946 жылғы КСРО біріншілігі, қалың бұқараның қатысуымен, жоғары нәтижелілігімен және жастардың сәтті түрде орындауларымен ерекшеленді.

1948 жылы Бүкілодақтың шаңғы спорты федерациясының құрамына кірді. Бұл Кеңес шаңғышыларының халықаралық жарыстардың алғашқысы Норвегиядағы Холменкомен ойындары болды. Кеңес шаңғышылары бұл ойындарда сәтсіздікке ұшырады тек М.Протаев қана 50 шақырымдық жарысына төртінші болып келді.

БКП (б) ОК 1948ж 27 желтоқсандағы қаулысы кеңестік дене тәрбиесі қозғалысын оның бұқаралылығы мен спортшылардың шеберлігін арттыру жолына қарай бағыттады. Осы қаулыдан кейін шаңғы спортының материалдық бағасы ұлғая түсті. Бұл кезеңнің ғылыми зерттеулері шаңғы спортының теориясы мен практикасын байытып жаттығудың тиімді амалдары мен тәсілдерін іздестіруді жеңілдетті. Техниканы зерттеп, жеңілдірудегі жетекші бағыт ол шаңғышының жекелеген көріністерін жай ғана сипаттау емес, шаңғышыға әсер ететін ішкі және сыртқы күштердің өзара әрекетін ашумен байланысты жолдау, осы күштерді сандық және саналық тұрғыдан сипаттау болды.

50-ші жылдары кеңес шаңғышыларының халықаралық байланыстары ұлғая түсті. 1951 жылы Румынияда және 1953 ж Австрияда олар қысқы студенттін ойындарға сәтті түрде қатысын, жүлделі орындардың көпшілігін келеді:

1954 жылдан бастап кеңес шаңғышылары әлем чемпионаттарына қатыса бастады. 1954 жылы Фалунда (Швеция) В.Кузин 30 және 50 шақырымдық қашықтықта әлем чемпионы болды, ал Л. Баранова (козырева) 10 шақырымдық қашықтықта жеңіске жетті. М.Масленникова, В.Царева және Л. Баранова 3х5 шақырымдық эстофетада 1-ші орынды келеді. Кеңес шаңғышыларыәсіресе 1970 ж Биік Татралардағы (Чекославания) және 1978 жылы Лахтидегі (Финляндия ) әлем чемпионаттарында жақсы өнер көрсетті.

1958 жылы Кеңес спортшылары алғаш рет биатлон бойынша әлем біріншілігіне қатысын жалпынамалық 2- ші орынды иеледі. 1959 жылы кеңес командасы жеңіске жетіп, В. Меланин әлем чемпионы болды.

Шаңғы спортының бұқаралық сипатқа ие болуын әсіресе КСРО халықтарының опартариалдялының тұрақты түрде өткізіліп тұрғындығынан көруге болады.

Кеңес шаңғышыларының қысқы олимпиадалық ойындар мен чемпионаттарға қатысуы.

1924 жылдан бастап төрт жылда бір рет қысқы олимпиада ойындары өткізіліп тұрады. ХОК 1986ж шешімі бойынша жазғы және қысқы олимпиада ойындары әр жылда өткізілетін болды.

1956 ж Кортина Ампеццода ( Италия ) өткен VІІ қысқ олимпиадалық ойындар кеңес спортшылары үшін алғашқы болды 10 шақырымдық жарыста әлем чемпионы Л.Нозырева болды: Ф.Терептьев, П.Калчин, В.Кузин және Н.Аникин 4х10 шақырымдық эстофетада жеңіске жетті.

VІІІ қысқы Олимпиада ойындарында (1960,Скво-Вэлли, АҚШ) айқын жеңіске біздің қыздарымыз қол жеткізді, олар 10 шақырым жарысты алғашқы төрторынды иеленді. Алтын медальды М.Гусанова жеңіл алды. 1964 жылы Инебрукта өткен ІХ қысқы ойындар кеңес шаңғышыларының

Артықшылығын көрсетті. К.Баярских үш алтын медальдық иегері атанды 5 және 10 шақырымдық жарыста және 3х5 шаңғырымдық эктафетада Биатлониет В.Меланим 20 шақырымдық жарыста жеңіске қол жеткізді.

Х қысқы Олимпиадалық ойындар 1968 жылы Гренобльде (Франция) өтті. Сол ойындарда белоусов 90м трамнлиннен секіруде чемпион атағы жеңіп алса, ал битлонистер А.Тионов, Н.Пузанов, В.Маматов және В.Гундерцев 4 х 7,5 шақырымдық эстофетада чемпион болды.

ХІ қысқы Олимпиадалық ойындар 1977 жылы Саппорода (Жапония) болды. Сол ойындарда В.Веденин. Г.Куланова (қуалай жарылудан) В.Веденин, Ф.Симашов, Ю.Скобов В.Вороннов (4х10 экстафета), Г.Куланова, А.Олюнина, Л.М.Качева (3х5 эстафета) биатлонистер В.Маматов, Р.Сафин, И.Бянов, А.Тиконов (4х 7,5шаңғы эсфтаета).

1976ж Инебрукта өткен қысқы Олимпиадалық ойындарда Кеңес шаңғышылары өте сәтті өнер көрсетті:Олар 13 медаль жеңіп алды, ал оның 6 алтын болды Ойындардың чемпиондары.С.Савелыв, Н Батуков, Р.Сметанина, Н. Балдычева Федерова, Р.Слитанина, З.Амосова, Г.Куланова Н.Круглов, А.Елизаров, И Бянов, Н.Куруглов, А. Тинонов болды

ХІІІ –ші қысқы олимпиадалық ойындар 1980жылы Ләйн Плэсидте болды (АҚШ ) Мұнда да Кеңес шаңғылары жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді Н.Зимятов, В.Рогачев . Е.Беляев және Н.Бяжуков, А.Алябаев, ВАликин, А.Тиконов, В.Барналиов Р.Сметанина олимпиада чемпиондары атанды

Кеңес шаңғышылары 1984 жылы Сараевода (Югославия)өткен ХІV-ші қысқы олимпиада да төмен дәрежеде өнер көрсетті. Чемпион атағына мен Н.Зимятов пен биатилоншылар Д.Васильев, Ю.Кашкаров, Р.Шална.С.Булыгин ғана ілінді.

Ал 1988 жылы Калгариде өткен ХV-ші қысқы олимпиадада кеңес шаңғышылары өте сәтті өнер көрсетті.олар бұл ойындарда.

Шаңғы спортының жалпы курсын оқи отырып, студенттер жалпылама білім беретін мектептің дене тәрбиесі мұғаліміне Кәсіптік мектепте ЖОО-да ден тәрбиесі оқытумысына, тұрғылықты жері аймағында, қалалық спорт ғимаратында, мәдениет және демалыс бағында көпшілік-сауықтыру және спорттық жұмыстармен шұғылданушы нұсқаушы-педагогика қажетті білімдер мен дағдыларды жинақтайды.

Спорттың көпшілік түрінің біріне терең мамандану студенттерге педагог-жаттықтырушыға қажетті қосымша білімдер мен дағдыларды алуға мүмкіндік береді.

Шаңғы спортының жалпы курсы негізінен шаңғы жарыстарын зерттеуді қарастырады.

Шаңғы спорты бірнеше дербес спорт түрлерінн тұрады. Олар. Шаңғы жарыстары биатлон, шаңғымен трампминмен секіру, қоссайыс, тау шаңғысы спорты. Спорттың бұл түрлерінен жарыстарды өткізудің ережелері бар және де бірыңғай ұлттық спорттың топтаманың талаптарына сәйкес дәрежелер мен атақтар беру қарастырылған.

Ауырлық күш: шаңғышының денесінің массасының ортасына қосылған және тура төмен қарай бағытталған. Егер де шаңғышы көлденең жерде жылжып тұратын болса, онда ауырлық күші шаңғышының массасына мен әрі жоғары қарай бағытталған тірек реакциясымен (R) толық теңестіріледі. Көлденең жерде ауырлық күші бейтарап болады. Төмен қарай түскенде ауырлық күш шаңғышының қозғалысын жылдамдатады, ал жоғары көтерілгенде баяулатады.

Қармен жүргенде үйкелес күші (F сек) пайда болады. Ол шаңғылардың қарға жасайтын орташа қысымының көлемімен анықталады да (N) үйкеліс коэффицентіне (К сек) тәуелді болады. Үйкеліс күші F сек = N·K сек формуласымен есептеледі. Оның шамасы 0,8 -10 кг.

Үйкеліс коэффиценті қар және шаңғылардың сырғанаушы беті секілді үйкелуші беткі қабаттардың сапасынада байланысты.

Үйкеліс күші мен ілініс күшін үгітпелі динаматериямен өлшенеді. Күшті шаңғышыны орта мөлшердегі жылдамдықпен тарту кезіндегі динамиктердің көрсеткіш бойынша анықтайды, ол ілініс күшін шаңғышыны орнынан жылжыту үшін салынған күшпен өлшенеді. Тыныштық күйдегі үйкеліс күшін сырғанау кезінде пайда болатын үйкеліс күшіне бөле отырып, сырғанау шарттарын анықтамайды. Оның шамасы 0,5 пен 5,5 ке дейін.

Техниканың маңызды қасиеттерінің бірі - ол шаңғышының дене бітіміне бойымен салмағынмен дене күш қуатымен және психикалық ерекшелігімен айқындалатын оның даралығы.

Бұлшық еттердің тартылыс күшін пайдалана отырып, шаңғышы қозғалудың негізін құрады. Бұлшық ет талшықтарының қысқаруы кезіндегі химиялық энергия механикалық энергияға өтеді де кинетикалық энергия пайда болады. Бұлшық ттердің жұмысының қуаты қозғалыстың ампитудасымен күшімен және жылдамдығымен айқындалады.

2. Шаңғышының қозғалуы кезінде ішкі және сыртқы күштер өзара әсерде болады.

Ішкі күштер – бұл бұлшық еттредің тартылыс күші бұлшық еттердің қысқаруы кезінде пайда болатын ткандердің қарсылық күші дененің бір бөліктерінің өзе бөліктердің қозғалысының өзгеруіне жауап ретіндегі жауап беруші күштер секілді адам денесінің жекелеген бөліктерінің өзара әсері кезінде пайда болатын күштер.

Сыртқы күштер – бұл ауырлық, үйкеліс күштері, тірек реакциясы, ауаның қарсылық күші, энергия, орталықтан сыртқа тебуші күштер түріндегі шаңғышының денесіне сырттан келіп қосылатын күштер.

Шаңғышының міндеті – қозғалып жүрудің циклының ұзындығы мен ұзақтығын және жылдамдығын айқындайтын ішкі және сыртқы критейдің өзара әсерін саналы түрде пайдаланады.


3-лекция.
Курсты ұйымдастыру және жүргізу

1. Шањѓымен трамплиннен секіру жєне оѓан сипаттама.

2. Шањѓымен трамплиннен секірудіњ техникасы.
¦сынылѓан єдебиеттер.


  1. Аграновский М.А: Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы дене тєрбие мєдениеті институтына арналѓан. ДТЖС, 1980 ж.

  2. Акимов В. И. Сакаев Б.А. Киламбаев С.Н. Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы Алматы, 1991 ж.

  3. Березин Г.В. Шањѓы спорты дене тєрбие факультеттермен педагогикалыќ институттарѓа арналѓан. “Оќу аѓарту”, 1973 ж.

  4. Орехов Л.И. Шањѓы спортыныњ ѓылыми ж±мыстарын ж‰ргізу. Оќу ќ±ралы. Алматы, 1987 ж.

  5. Орехов Л.И., Дельвер П.А. Оќу ќ±ралы. Тау шњѓышыларыныњ жаттыѓуы. 1983 ж.

  6. Шањѓы спортыныњ негізгі т‰рлері. Алматы, 1985 ж.

  7. Киламбаев С.Н. Шањѓы спортыныњ оќыту жєне жаттыќтыру тєсілдері. Оќу ќ±ралы. 1996 ж.

  8. Бір т±тас оќу баѓдарламасы дене тєрбиесі 1-11 сыныпќа арналѓан. Жалпы мектептер ‰шін. Алматы, 1993 ж.

  9. Республиканыњ жоѓарѓы оќу орныныњ дене тєрбиесі оќу баѓдарламасы. Алматы 1993 ж.

Лекцияныњ мєтіні.


1. Шањѓымен трамплинен секіру – техникалыќ т±рѓыдан шањѓы спортыныњ ењ к‰рделірек т‰рі. Секіруші µте жылдам болып берілген баѓдарлама бойынша ќимылдарды дєл орындауы тиіс.

Нєтижелерді баѓалауда трамплиннен трамплинен секіруде секіруді орындаудыњ ±зындыѓы мен техникасын (стилін) есепке алады.

Трамплинен секірудіњ мєні, мынада: шањѓышы трамплинніњ жоѓарѓы бµлігінен сырѓи отырып ажырау ‰стелініњ шетінен серпіле ажырайды. Содан соњ инерциямен біршама ќашыќтыќты ±шып µтіп ќонатын орынныњ ењ ќ±лдилау жерінде ќонады. Осыдан соњ тоќтау алањында сырѓанауын жалѓастыра береді.

Серпілістерді секірудіњ жекелеген фазаларында ж±мыс істеуініњ алуан т‰рлі сипаттары бар спортшы ќимылыныњ циклдыѓы ерекшелейді. Серпінді к‰шті спортшы старт алѓанда, серпілуде жєне ќонуда салады. Статикалыќ тєртіпте ол ќалыпты ±стап т±рѓан сєтте єрекет етеді (жылдамдыќты алѓанда, ±шуда жєне тµмен ќарай екпіндеп т‰сіп сырѓыѓанда).

Трамплиннен секірген сєтте шањѓышы б±лшыќ еттерініњ ќуатын баѓдарламаѓа сєйкес белгілі- бір кезектестіру жаѓдайында бµліп т±руы тиіс. Осы к‰ш ќуаттарды дєл, орнымен бµліп т±ру жоѓары нєтижені ќамтамасыз етеді.

Мына жаѓдайларды ескерген абзал: ќажетті ќимылдарды секіруші адамѓа ‰йреншікті емес жаѓдайларда секундына 20-28м жылдамтыќта тірегі жоќ ќалыпта 3-5м биіктікте орындайды. Б±ѓан ќолайсыз метеорологиалыќ жаѓдайлардыњ ыќпалын ќосыњыз (жер, ќар, тµмен температура жєне т.с.с.)

Шањѓы ќоссайысы трамплиннен секіруден жєне еркін стилдегі жарыстан т±рады. б±л шањѓымен ж‰рудіњ конькийлшілік тєсілін ќолдануды ќарастырады.

2 Шањѓымен трамплиннен секірудіњ техникасы.Трамплиннен шањѓымен секірудіњ техникасы жайлы т‰сінікті ќалыптастыру ‰шін, дененіњ кењістікте ќозѓалу жаѓдайымен танысып алу ќажет.

Дене массасыныњ орталыѓыныњ (д.м.о.) кењістікте ќозѓалуѓа, сондай-аќ динамиканыњ бірінші зањына сєйкес ќозѓалыстыњ жылдамдыѓы мен баѓытыныњ µзгеруі тек сыртќы к‰штердіњ ќатысуы мен м‰мкін болды, яѓни басќа денелермен болатын µзара єрекетте серпілуде немесе тартылыста болады.

Трамплиннен шањѓымен секірудіњ техникасы деп – спортшыныњ ауамен мейлінше кµбірек ќашыќтыќтан ±шып µтетін ќозѓалыстарыныњ б‰кіл жиынтыѓын айтамыз.

Секіруді орындау техникасын толыќтай т‰сіну ‰шін оныњ жекелеген фазаларын ќарастырып алуымыз ќажает.

Екпіндеп келу фазасы. Екпіндеп келу µрінен тµмен ќарай ќ±лдилаѓанда спортшы секіруді орындауѓа ќажетті жылдамдыќќа жетеді. Б±л шањѓыныњ майлануына, шањѓыныњ т±рѓан т±рысы мен жігерлі старт алуына байланысты.

Екпіндеп келу фазасы ‰ш бµліктен т±рады. а) Старт (бастау) є) екпіндеп µту µрінен ќ±лдилау б) серпіліп секіруге дайындыќ ќимылдары.

Серпілу. Серпілу “серпінді бастау жаѓдайында” негізінен аяќтарды тік ±стау есебінен ж‰зеге асырылады. Барлыќ жаѓдайларда да спортшыныњ кеудесі сираѓына ќараѓанда алѓа ќарай кµбірек ењкейген болады. К‰ш салу кестесі, секірушініњ денесі дененіњ орталыќ массасныњ серпілу ж‰йесініњ ќалыпты жылжу жылдамдыѓы шарыќтау шегіне жеткенде соншалыќты керілуінде ‰зілу ‰стелініњ шетінде сєйкес келуі тиіс. Ќолмен ќимылдаудыњ ењ кµп тараѓан тєсілі – “кеуде бойы” ќалпынан арќаѓа ќарай жоѓары сілтеу. ‡зілу ‰стелініњ шеті арќылы µткенде спортшы кеудесініњ ењкеюі оншалыќты кµп емес, алайда ќалыптасќан айналу сєті (масса мен тірек реакциясыныњ шањѓышыѓа ±шудыњ траекториясына шабуылдаудыњ т±раќты б±рышымен бірге жылдамыраќ шыѓуѓа м‰мкіндік береді.

Самѓау. Самѓау ќону µрініњ тµбесінде болады. ¦шу траекториясы деп – шањѓышыныњ ‰зілу ‰стелініњ шетінен бастап шањѓыныњ бекіткіші т±сында оныњ ќону µріне тигендге дейінгі єуемен ±шып µту жолын атаймаз.

Самѓау фазасында шањѓышы екпіндеп ќозѓалу мен серпілудіњ нєтижесінде сондайаќ ауырлыќ к‰ші мен ауаныњ ќарама ќарсы к‰шініњ єсерімен алынѓан кенетикалыќ энергияныњ есебіне инерция бойынша ќозѓалады. Самѓау техникасы мынадай кезењдерден т±рады: олар ±шып шыѓу, самѓау траекториясына шыѓу, самѓау жєне ќонуѓа дайындыќ

4-лекция
Шаңғы спортының даму тарихы


  1. Ќимыл ептіліктерімен даѓдылары

  2. Бастапќы ‰йрену мен терењдетіп жатап алу ‰йренгенді саќтап, оны жетілдіру.

  3. Ќателерді ескеріп т‰зету.

¦сынылѓан єдебиеттер.




  1. Аграновский М.А: Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы дене тєрбие мєдениеті институтына арналѓан. ДТЖС, 1980 ж.

  2. Акимов В. И. Сакаев Б.А. Киламбаев С.Н. Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы Алматы, 1991 ж.

  3. Березин Г.В. Шањѓы спорты дене тєрбие факультеттермен педагогикалыќ институттарѓа арналѓан. “Оќу аѓарту”, 1973 ж.

  4. Орехов Л.И. Шањѓы спортыныњ ѓылыми ж±мыстарын ж‰ргізу. Оќу ќ±ралы. Алматы, 1987 ж.

  5. Орехов Л.И., Дельвер П.А. Оќу ќ±ралы. Тау шњѓышыларыныњ жаттыѓуы. 1983 ж.

  6. Шањѓы спортыныњ негізгі т‰рлері. Алматы, 1985 ж.

  7. Киламбаев С.Н. Шањѓы спортыныњ оќыту жєне жаттыќтыру тєсілдері. Оќу ќ±ралы. 1996 ж.

  8. Бір т±тас оќу баѓдарламасы дене тєрбиесі 1-11 сыныпќа арналѓан. Жалпы мектептер ‰шін. Алматы, 1993 ж.

  9. Республиканыњ жоѓарѓы оќу орныныњ дене тєрбиесі оќу баѓдарламасы. Алматы 1993 ж.

Лекцияныњ мєтіні.


1.Шањѓышы ойлы - ќырлы жерлермен алањсыз ж‰руі ‰шін ол белгілі бір білімдерге, ептіліктермен даѓдыларѓа ие болу тиіс. Оларды ќалыптастыру шањѓы спортында ‰йретудіњ міндеттерініњ бірі.

Зейін ќимыл ќозѓалыстарды орындау тєсіліне шоѓырландыра отырып, сол ќимыл- ќозѓалыстарды д±рыс басќару ќабілеті – ќозѓалу ептілігі деп аталады.

Ќозѓалу даѓдысы деп – ќимыл-ќозѓалыстарды оларѓа зейінді шоѓырландырмай-аќ автоматты т‰рде орындай білуді айтамыз.

Автоматизм – б±л ептіліктіњ ењ басты белгісі.

2.Шањѓы спорты техникасыныњ ењ к‰рделі элементтерін (ж‰рістер, алма- кезек ж‰рулер, ж‰ріп бара жатып б±рылу, секірістер) ‰ш кезењде ‰йренуге кењес беріледі. Олар, бастапќы ‰йрену, терењдетіп ‰йрену даѓдыларды саќтап ќалып жетілдіру.

Бастапќы ‰йрену кезінде техника элементтерін ‰йренеді. Содан соњ жалпылама ќозѓалу тєсілдерін мењгереді. Б±л кезењ ерекшеліктері мынадай; ќозѓалыстардыњ кењісттік пен уаќыттаѓы жеткілікті т‰рдегі дєл еместігі б±лшыќетіњ ж±мсалатын к‰шініњ дєл еместігі, ќозѓалу екпінініњ т±раќсыздыѓы, артыќ ќозѓалыстардыњ болу, к‰рделі ќозѓалыс фазаларыныњ топтасуыныњ болмауы.

Шањѓымен ќозѓалу тєсілін ‰йренудіњ бастапќы сєті- ол онымен танысып алу. Оќытушы оны атап кµрсетіп, жарыстыќ орындауда кµрсетіп беруі тиіс. Содан соњ ќозѓалу тєсілініњ мєні мен оны ќолданудыњ кµпшілікке мєлім шартарын т‰сіндіріп, оны баяу екпінмен немесе бµліктермен, орындау техникасыныњ негіздерін т‰сіндіре отырып кµрсету абзал. Б±дан соњ ш±ѓылданушылар оны жењілдетілген жаѓдайларда ќайталауы тиіс. Терењдетіп жатап алудыњ негізгі маќсаты бастапќы «дµрені» ептілікті дєл, ±саќ-т‰йегіне дейін єбден жатап алу. Оќытудыњ б±л кезењінде оќушылардыњ санлылыѓы мен жаѓдайлары жайлы аќпараты толыќ беру техникамен µз ж±мысыныњ нєтижелерін терењ талдауѓа икемделуі тиіс.

‡йренгенді саќтау оны жетілдіру. Б±л кезеніњ маќсатты- ептілікті даѓдыѓа айналдыру жєне шањѓымен єрт‰рлі жаѓдайларда жєне µзгеде тєсілдермен ‰йлестіре отырып жылжыудыњ игерілген тєсілін ќолдану ептілігін ќалыптастыру.

Б±л кезењдегі оќыту ‰дерісі ќозѓалу даѓдысыныњ дамуыныњ екі кезењнен т±рады, олар-даѓдыны ќимылдыњ негізгі н±сќасында аныќтау жєне ептіліктер мен даѓдыларды ќимылдыњ ќосымша н±сќаларында ќалыптастыру кезењі.

‡шінші кезењде оќытудыњ міндеттері мынандай.

¦саќ- т‰йегіне дейін аныќтауды жалѓастыра отырып, шањѓыда жылжу тєсілініњ игерілген техникасынын саќтап ќалу.

Игерілген ќимыл- єрекеттерді жаѓдайларда маќсатќа сай орындауѓа, соныњ ішінде жарысты жєне де µзге де єрекеттермен ‰йлестіре отырып ‰йрету.

Техниканы ш±ѓылданушылардыњ дара ерекшеліктеріне сєйкес жєне олардыњ дене дайындыѓыныњ жаќсаруын ескере отырып жања ќимылдармен байыту.

3.Ж‰ру техникасына толыќанды ‰йрету біріншіден оќыту процесін д±рыс ќ±руды жєне екіншіден оќушылардыњ жіберген ќателіктерін дер кезінде т‰зетіп отыру.

Ќателердінегізгі жєне жеке етіп бµлуге болады. Негізгі ќателер ќозѓалыстыњ негізін б±зады. Жеке ќателер (техникадаѓы дара ауытќулар) тиімділікті тµмендетеді, біраќ ќозѓалыстыњ негізін кµмескілемейді.

Алдымен ењ ‰лкен ќателерді т‰зету ќажет. Содан соњ техниканыњ ±саќ т‰йектерін тегістеумен ш±ѓылдану керек.

5-лекция.
Шаңғы спортының дене тәрбиесі жүйесіндегі орны мен маңызы


  1. ‡йрету процесін ±йымдастыру.

  2. Кµрнекілік ќ±ралдарды пайдалануды ‰йрену.

  3. Оќытудыњ іс-ќаѓаздарын ж‰ргізу.

¦сынылѓан єдебиеттер.




  1. Аграновский М.А: Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы дене тєрбие мєдениеті институтына арналѓан. ДТЖС, 1980 ж.

  2. Акимов В. И. Сакаев Б.А. Киламбаев С.Н. Шањѓы спорты. Оќу ќ±ралы Алматы, 1991 ж.

  3. Березин Г.В. Шањѓы спорты дене тєрбие факультеттермен педагогикалыќ институттарѓа арналѓан. “Оќу аѓарту”, 1973 ж.

  4. Орехов Л.И. Шањѓы спортыныњ ѓылыми ж±мыстарын ж‰ргізу. Оќу ќ±ралы. Алматы, 1987 ж.

  5. Орехов Л.И., Дельвер П.А. Оќу ќ±ралы. Тау шњѓышыларыныњ жаттыѓуы. 1983 ж.

  6. Шањѓы спортыныњ негізгі т‰рлері. Алматы, 1985 ж.

  7. Киламбаев С.Н. Шањѓы спортыныњ оќыту жєне жаттыќтыру тєсілдері. Оќу ќ±ралы. 1996 ж.

  8. Бір т±тас оќу баѓдарламасы дене тєрбиесі 1-11 сыныпќа арналѓан. Жалпы мектептер ‰шін. Алматы, 1993 ж.

  9. Республиканыњ жоѓарѓы оќу орныныњ дене тєрбиесі оќу баѓдарламасы. Алматы 1993 ж.

Лекцияныњ мєтіні.




  1. Техникаѓа бастапќы оќытудыњ кезењінде жањадан бастап келе жатќандарѓа шањѓы ќ±рал- жабдыќтарын пайдаланудыњ ењ ќарапайым ерекшеліктерін т‰сіндірген жµн, оларѓа шањѓымен жєне шањѓыда сапќа т±ру амалдарын орындауѓа жєне олардыњ зейінін шањѓымен жылжу техникасыныњ негіздерін игеріп алудыњ алѓы шартын жасауѓа ж±мылдыру ќажет.

Жањадан ‰йренушілерді шањѓымен ж‰рудіњ, ж‰гірудіњ алдыњѓы таќырыптарда келтірілген амалдары мен єдістеріне ‰йрету ќиынѓа соќпайды, оларѓа кейінірек к‰рделендіріле беретін ењ ќолайлы шартарды тањдап алып, жаттыѓуларды кµрсетіп оларды орындаудыњ сипатын т‰сындірсе жеткілікті.

Шањѓыларды мењгерудіњ жалпылама негіздерін игергеннен кейін ѓана, жылжыудыњ негізгі тєсілдерін ‰йренуге µту керек.

Оќытушыѓа “шањѓышы мектебініњ” оќу материалын µту ‰шін сабаќ µтетін орында алдын ала тањдап алып дайындау ќажет. Ол жањадан бастап келе жатќандар шањѓымен жайау жету ‰шін базадан ќашыќ болмауы тиіс.
2.Шањѓы спортыныњ тєжірибесінде сабаќтарды ±йымдастырудыњ екі формасы ќабылданѓан, олар- оќушылардыњ т±раќты ќ±рамымен сабаќ кестесі бар оќытушыныњ башылыѓымен тікелей ж‰ргізілетін сабаќтар (оќу орындары, денсаулыќ топтары, секциялар) жєне дербес сабаќтар немесе кµпшілік жєне топтыќ іс- шараларды ±йымдастырып µткізу.

Оќу ж±мысын ±йымдастырудыњ негізгі т‰рі топпен сабаќ ж‰ргізу. Сабаќќа ш±ѓылданушылардыњ аѓзасын ж±мысќа кіргізетін, ж‰ктеменіњ тµмендеуіне септігін тигізетін, єрт‰рлі ќозѓалыс даѓдыларын мењгеруге жєне оларды жетілдіруге ќарай, дене жєне ерік- жігер ќасиеттерініњ дамуына ќарай баѓытталѓан жаттыѓулар енгізіледі.

Сабаќтыњ ќ±рлымымен єдістемесінде кµрінетін міндеттердіњ бірізділігі кез-келген форма ‰шін міндетті болып табылады.

Сапќа т±ру дайындыѓы жєне командаларды беру. Шањѓы спорты сабаќтарында оќушылар топты жалпылама ќабылданѓан командаларды бере отырып басќарады (сапќа т±рѓызу, шањѓыѓа т±рѓызу, ж‰ріп отыру, тоќтау, ќайта сапќа т±рѓызу жєне т.с.с)

Командалар алдын-ала берілетін жєне орындалатын болып бµлінеді. Алдын-ала берілетін командалар сапта т±рѓанда оќытушы олардан ќандай єрекеттерді талап етіп т±рѓанын т‰сінуі ‰шін аныќ, дауыстап жєне созылыњќы беріледі. Орындалатын команда шаѓын ‰нсіздіктен кейін, дауыстап, айќын жєне екпінді т‰рде беріледі, б±дан соњ ш±ѓылданушылар оны б±лжытпай орындайды.

Сабаќтарда шањѓымен ж‰ру техникасыныњ кµрнекілік ќаѓйдасын басшылыќќа алып оны ж‰зеге асыру демек ш±ѓылданушыларда ‰йренетін ќозѓалыстыњ “бейнесі “ мен ол туралы т‰сініктерді кµрсету, бейнелеп т‰сіндірумен кµрнекі оќу ќ±ралдарын (кинограммаларды, киношењберлерді, бейне таспаларды, мультимедиялыќ ќ±ралдарды)ќолдану арќылы ќалыптастыру.

3. Оќу ‰дерісі кесте бойынша орта жєне орта арнаулы, жоѓарѓы оќу орындарында ж‰ргізілетін дене тєрбиесініњ мемлекеттік баѓдарламасы талаптарына сєйкес ж‰ргізілу тиіс. Дене тєрбиесі курсын ж‰ргізу ‰шін оќу орындарында баѓдарламаныњ, єсіресе шаѓымен ж‰ру дайындыѓыныњда баѓдарламаларыныњ тарауларыныњ бµлініп µткізілуініњ жылдыќ графигі ит‰зіледі.

Шањѓы дайындыѓына бµлынетін саѓаттар мен материалдардыњ кµлемі ескерілсе оќу сабаќтарыныњ мазм±ны ж±мыс баѓдарламасында кµрсетілетін, сабаќ кµрнекілерінде наќтыланады.

Ж±мыс баѓдарламасын, оќу материалыныњ мазм±нын бейнелеудегі сабаќтыќ немесе таќырыптыќ формада ќ±руѓа болады.

Ж±мыс баѓдарламасыныњ сабаќ жоспары т‰рінде баѓдарламалыќ материал сабаќтар бойынша бµлінеді (2-кесте). М±нда сабаќтардыњ жалпылама саны, материалды оќып ‰йренудегі єдістемелік бірізділікпен ењбек сиымдылыѓы ескеріледі.


Сабаќты жоспарлау негізгі сабаќ мазм±ныныњ ‰лгісі.

Сабаќтыњ номері


Сабаќтыњ мазм±ны

Сабаќтыњ уаќыты, минут.

Єдістемелік н±сќаулар

Мерізімі













Шањѓымен сапќа т±ру дайындыѓы...

Шањѓы техникасына бастапќы ‰йрену



15-20минут

80-90минут



Орындаудыњ дєлдігіне ќол жеткізу.

Бірізділік пен ашыќтыќ ќаѓидасын ќатањ ±стану.



Каталог: CDO -> Sillabus -> DTS
DTS -> Лекциялыќ: 45 Практика: 30 обсөЖ: 75 СӨЖ: 75 Барлық сағат: 225 1-Р. Б: 30б 2-Р. Б: 30б емтихан: 40б ∑: 100б
DTS -> Олимпиадалық білім” пәні бойныша 050108 “Дене шынықтыру және спорт” мамандығының студенттері үшін
DTS -> ОҚу -әдістемелік кешен
DTS -> Лекция: 30 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 1 рб-30балл 2рб-30 балл Емтихан 40балл
DTS -> «Шығармашылық мамандықтар» факультеті
DTS -> Лекциялыќ: 15 саѓ. Практикалыќ: 15 саѓ. С¤Ж: 30 саѓ. Обс¤Ж: 30 саѓ. Барлық саѓат саны: 90 саѓ
DTS -> Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет