Қазақстан Республикасындағы ұлттық идеяның қалыптасуының негізі” атты Жобасына сәйкес дайындалып, Университеттің ғылыми кеңесінде бекітілген. Рецензенттер: С.Қирабаев, ҚР ҰҒА-ның академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор



жүктеу 6.78 Mb.
бет3/33
Дата02.04.2016
өлшемі6.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33
: repository -> history
history -> Методика диагностики основных параметров психического состояния тестом люшера
history -> Тұрсын Жұртбай: Қазақ әдебиеті «Абай жолы» романынсыз қалар еді
history -> Ііі том: талқЫ Үшін пайдаланылған әдебиеттер тізімі
history -> Монография түркістан, 2010 жыл Пікір жазғандар: Ә. Жолдасбеков- педагогика ғылымдарының докторы,профессор
history -> Байғали Досымжанов
history -> Қазақстанды қуатты мемлекет ету барысында бүгінгі қазақ зиялысының да арқасында ауыр жүк тұрғаны анық. Осы тұрғыдан алғанда бүгінгі интеллигенция өзінің мойнына жүктелген ұлт сенімін қаншалықты ақтай алып отыр?
history -> Тұрсын ЖҰртбай «Ұраным алаш!»
history -> Абай мектетебі
history -> Файл: Абай жолы «Абай жолына» 70 жыл
history -> ҮШінші бөлім: «БҰзылған бесік » «Бізді аямасаң да жолыңда жатқан бесікті аясаң болмай ма?!»

«Гректер бұл мәселені қарапайым ғана жолмен шешті: элладалықтар – «бізбіз», ал басқалардың бәрі-жабайылар», «біздер» және «бөгделер» жақынымыз бен жаттар деп бөліп тастады. Алайда Геродот өзі өнердің тоғыз тегіне арнаған «9 кітаптан тұратын тарихын» жазған кезде, ол бұлайша бөлудің аздық ететініне көзі жетті. Ол гректер мен парсылардың соғысы туралы жазған кезде парсыларды, әрине, тағылардың қатарына жатқызды да, ал өзінің жерлестерін – афиниялықтар, спартандықтар, фивалықтар және басқа да элладалықтар деп атады. Сонда скифтерді қайда қосу керек? Олар парсы да емес, грек те емес. Ал эфиоптар мен гадраманттарды (Триполитанидың оңтүстік бөлігінде қазір де өмір сүріп жатқан тибуу тайпасы) қай текке жатқызуы тиіс? Олар да не парсы, не грек емес. Әрине, тағылардың қатарына ілігеді», – дейді (Аталған еңбек, 17-бет).

Сонымен қатар әр өктем ұлт тарихты өз мүддесі тұрғысынан жазды. Көшпелілер өркениетінің тарихы да, олардың өздері шығарған әсіреәфсаналар мен аңыздар да, тарихи әфсаналар да солардың көзқарасы тұрғысынан өзгертіліп баяндалды. Ал скифтердің де (скит, скунха), сақтардың да, ғұндардың да аңыз бен әфсанаға құмарлығын шығыс пен батыстың ежелгі тарихшылары мен саяхатшылары, кешегі, бүгінгі тарихшылар да мойындайды. Ол туралы «тарих атасы» Геродот өзінің бүкіл әфсаналарының негізін баяндай келіп:



«Міне, сөйтіп, олар жат елдің ішіне бойлай кіреді. Бұл соңғы аңызды эллиндіктер де және тағылардың өздері де бір ауыздан мақұлдайды», – деп куәлікке тартады.

Көркем ойлау жүйесіне жетпеген ұлт жетілмейді. Өйткені көркем ой тарихи сананы екшей қалыптастырады. «Тағы көшпелілердің» ондай қабілетінінің өте жоғары болғандығын көне жазба деректердің ғұламасы В.В.Струве:



«Шындығында да, Дариидің сақтармен соғысы туралы Полиэннің екінші әфсанасы оның бірінші әфсанасына қарағанда бөртпеленіп баяндалған. Полиэннің өзі, сақ батыры Сирақтың ерлігі туралы әфсана – Дарийдің Бабылды басып алу кезінде жасаған парсы Зопирдің ерлігіне өте ұқсас екенін айтқан. Бұл тұрғыдан алғанда, Полиэн: Зопир – Сирақтың ерлігіне еліктеуші деген жорамал жасаған. Менің ойымша, Дарийдің сақ жеріне жасаған жорығы туралы Полиэннің екі әфсанасы да сақтардың өздерінің батырлық дастандарынан үзінді ретінде алынған» («Кавказдың солтүстік Қара теңіз жағалауы мен Орта Азия тарихы туралы ойлар», 53-б), – деп жазады.

Скифтердің ішінде болып, олар жөнінде «Аримаспалар туралы эпос» жазған Аристей ақын туралы Геродот:



«Айтпақшы, Проконнестен шыққан Кайстробийдің ұлы Аристей өзінің эпикалық ұзақ дастанында Фебтің желеп-жебеуімен өзінің иссидондар жеріне қалай барғанынан хабар береді... Алайда Аристейдің баяндауы, скифтердің өздері туралы айтатын аңыз-әңгімелеріне сәйкес келмейді», – деп жазады («Тарих»).

Біз үшін мұнда айтылып отырған аңыздардың аңысы емес, «скифтердің өздері туралы айтатын аңыз-әңгімелері» деген мағлұмат қымбат. Демек, скифтер, яғни, көшпелілердің өзіндік көркем әлемі, көркем ойлау жүйесі, көркем шындығы болған. Демек, Тарғытай, Қолақсай, Су перісі, Геракль, Алтын мойынтырық, көк өгіз, ақинақ, қамшы, тайқазан туралы аңыздар, әуелі, скифтердің өз арасында тараған. Демек, сол аңыздар мен әфсаналарды Аристей, Алкман, Геродот, Страбон, Плутарх, Ариан, Лукиан, тағы басқалар қағазға түсірген. Ал сицилиалық Диодор, милеттік Харес, Полиэн «Бақташы Шырақ», «Зарина мен Стриангия»», «Зариадр мен Адатида», «Дандамид пен Әмизөк» туралы аңыздарды скифтердің өздерінің ауызынан жазып алғандығын алдыға тарта отырып, тарихи шындық ретінде ұсынады. Бұл жоғарыдағы әсіреәфсаналар мен аңыздың түпкі иесі – көшпелілердің өзі деуге толық негіз қалайды. Бұған Страбон да мойынсынып:



«Массагеттер Кирмен соғыс кезінде ерен ерлік көрсетті. Ол туралы көптеген әңгімелер қалды», – деп көрсетті («Жағырафия»).

Ендеші, хатқа түскен бұл әфсаналарды оларға айтып берген, әрине, көшпелілердің өзі. Міне, бұл бізге, көшпелілердің көркем ойын жинақтап беруге белгілі бір дәрежеде негіз қалайтыны сөзсіз. Біз сол мүмкіндікті пайдаланып, көркем ой мен көркем ойлау жүйесіндегі аңғарлас аңыздар мен әфсаналарды салыстырмалы әдебиеттану мен салыстырмалы тарих ілімінің аңғарына сай осы жобаны жүзеге асыруға тырыстық. Ал салыстырмалы әдебиеттан ілімінің қағидалары қалыыптаспай тұрғанда пікір білдірген академик Әлкей Марғұлан. Ғалымның осы бағыттағы ғылыми идеясы мен болжамдары, салыстырулары оның «Ежелгі жыр, аңыздар» атты монографиясында барынша пайымды сарапталып, Төбекөз туралы аңызды грек мифтерімен шендестіреді. Профессор Ә.Қоңыратбаев та сондай пікірді ұстанған.

Шындығында да, скиф, сақ, хұн деген атпен дүние тарихына енген көшпелілердің өздерінің шығу тарихы туралы аңыз айғақтары осы үш қауымда үш түрлі таратылғанымен де, олардың түп кіндігі бір тамырға кеп байланады. Ол құдіреттің аты – Тәңір. Көк Тәңірі. Шығыстағы хұн, оңтүстіктегі сақ, батыстағы скиф жұрты Көк Тәңіріне құлшылық етіп, тасаттық жасап, ас бергені айдай ақиқат. Шартараптың үш бүйіріндегі қытай, парсы, грек тарихшылары бір-бірін білмесе де, олардың бұл жөніндегі әфсаналары өзара өте ұқсас жайларды баяндайды. В.В.Струвенің өте дәл байқағанындай, әр жылнамашы көшпелі халықтың көсемдерінің аттарын, Тәңірдің есімін, тайпалардын таңбалық мағаналарын өздерінше аударып жазған. Геродоттың өзі скифтердің Зевстен тарағанына сенбейтінін білдіреді. Ал көшпелілердің әдет-ғұрып, салт-дәстүрін салыстырсақ, төрткүл дүниедегі ағайындас жұрттың Тәңірінің аты өзгергенімен де, заты сол қалпында сақталып қалған. Аспан, Күн, Ай, Жел, Ауа, Су, Алтын Бу, Жер – міне, Көк Тәңірдің ғайыптан жаратқан құбылыстары осы. Найзағай, От, қасиетті Қылыш – Ақинақ үш қауым үшін де құдіреттің оларға берген асыл сыйы. Кейін мұсылман ықпалы араласқан Оғыз-қаған жырында да бұл жаңғырықтар сақталған. Сондықтан да, Геродоттың аңғартуы бойынша, Айса пайғамбардың туған күнінен 1500 жыл бұрын мөлшерінде өмір сүрген Тарғытай – Тәңір, Тарғытай – баба, Тарғытай – патша да «Тәңір текті, Тәңір болмысынан» («Күлтегін жазуы»). Бұған қарап, Тарғытайды аңыздың адамы екен деуге бола ма? Онда, Шыңғыс ханға да күдікпен қарап, оны жоққа шығаруға тиіспіз ғой. Алан – Гуа ананың Нұрдан жаралған нәрестені дүниеге әкелгеніне күмәндансақ та, әлемді алақанына жұмып ұстаған Шыңғыстың өмір сүргені рас қой. Геродот абыз:

«Скифтер өз халқының шығу тегі туралы былай деп әңгімелейді: өздерінің есептеуі бойынша, олардың тұңғыш патшасы Тарғытайдың билік құрған заманы мен олардың жеріне Дарийдің шабуыл жасаған жорығына дейінгі аралықта, тұп-тура 1000 жыл уақыт етіпті», – дейді («Тарих»).

Бұған қосымша су перісіне қатысты түркі елінің аңыздарын рет-ретімен хаттасақ, мұның өзі дербес жинақ құрайды. Арысы Оғыз қағаннан, Көкбөріден, берісі Қорқыт атадан бастау алатын аңыздар көзі қарақты адамға мәлім. Сол әфсаналарға ортақ бір жайт: барлығында да Су – Ана кейпінде көрінеді. Гардизидің сонау ХІ ғасырда жазып қалдырған «Зайн әл-ахбар» атты кітабындағы дерекке сүйенсек, Тарғытайдың Борисфен өзеніндегі су перісінен жаралуының бір ұшығын табамыз. Гардизи ежелгі әріптесі Геродотты оқыды ма, жоқ па, қайдам, бірақ көшпелі жұрттың шығу тегі – ана тегі жөніндегі әфсаналары орайлас, түп кіндігі төркіндес. Әрине, арада өткен он бес ғасырдың ішінде шамалы өңдеуге түсуі заңды. Одан бері дін, салт өзгерді. Көк Тәңірінің ұлдарының өзі Көкбөріге табынды, мұсылмандыққа бойсұнды. Ал аңыздың қағанағы қалған (Ол аңыз жеке мәтін ретінде дербес беріліп отырғандықтан да бұл арада толық келтірмейміз – Т.Ж.).

Қимақтың құрылуы қақындағы парсы тарихшысының бұл аңызы Ертістің бойындағы ұлы Қимақ мемлекетінің құрылуы жөнінде ғана мағлұмат беріп қоймайды, сондай-ақ, түркі жұртының наным-сенімінен де хабардар етеді. Өзенді, дәлірек айтсақ, От пен Суды тәңір тұтып, табынатындығын көрсетеді. Көне жазбаларды парақтап жатпай-ақ, дарияның ортасында ағып келе жатқан бесіктегі баланы тауып алатын немесе толқынның үстінде жайылған кілемнің жиегіне маржандай тізіліп ап, таңғажайып күй шертіп, ән айтатын қырық қыз туралы аңызнамаларды еске алсақ та жеткілікті. Ол бала – Қорқыт баба ма, Оғыз ұл ма, жоқ, Тарғытай ма, тектеп, тексермейік, тек халықтың арасында осындай аңыздың күні бүгінге дейін айтылып келгеніне сіз бен біз куәміз ғой. Рас, түркілердің Көк Тәңірінің жердегі жебеушісі – Көкбөрі, бірақ, бұл ғайыптан жаралған түз аңына табыну әрісі Мөде, Елжау, Оғаз қағандардың тұсында, Сыма Сиянь мен Бань Гудің баяндаулары арқылы жеткен, біздің жыл санауымыздан бұрынғы ІІІ ғасырдағы хұндардың ғарасат майданы тұсында пайда болған сенім. Римдіктердің бөлтірікті қасқырға табынған кезінен сәл-сәл ілгеріде шыққан әфсана. Табиғаттың тылсым құдіретіне табынып, тәңір тұтпаған халық жоқ. Ендеше, Тарғытайдың Көк Тәңірін – Ата, Ұлы Өзенді – Ана ретінде тануы заңды. Бәріміз де Жаратқанның шапағатымен От пен Судан жаратылғанбыз. Ендеше, Геродот ғұлама скифтердің Ұлы Өзенін өзіне мәлім Борисфен дариясына балап айтуы табиғи.

Геродот Тарғытай патшалық құрғаннан кейінгі мың жылдың ішіндегі оқиғаларды жалпылама баяндап шығады да, ол:



«Скифтер өздері және өздерінен көрші солтүстіктегі елдер туралы осылай дейді. Ал Понттың бойын мекендеген элладалықтар басқаша таратады», – деп, скифтердің өздеріне сілтеме жасай отырып кезекті тарихи әфсананы ұсынады.

Әдетте, іргелес ел туралы пікір білдіру «көрші қақысы». Скифтер қақындағы – гректердің, сақтар туралы – парсылардың, ғұндар туралы – қытайлардың бұл аңыздарында жат жұртты кемсіте сөйлейтін пиғыл бар. Мұны, әрине, ежелгі елдің емеуріні ретінде қабылдайық. «Тарихтағы» аңыз бойынша, Күншығыстан Героян атты алып бұқаны қуған Геракл батыстан бір-ақ шығады. Скифтердің жеріне шаршап-шалдығып кеп ұйықтап қалғанда аты жоғалып кетеді. Содан оны іздеп жүргенде үңгірден жартылай қыз, жартылай жылан денелі періштеге тап болып, көңіл қосады. Одан үш ұл туады. Геракл қайтарында: «Менің ұлдарым ержеткен соң, менің садағымды тартқан ұлды осы араға патша ет», – деп садағымен қоса, қынында алтын қанжары бар белбеуін беріп кетеді. Агафрис пен Гелон әкесінің садағын тарта алмай, ең кенжесі Скиф Гераклдің шартын орындайды да, патша болып қалады. Барлық скифтер содан тараған. «Сол бір алтын қанжардың құрметі үшін скифтер осы күнге дейін белбеуіне қанжар іліп жүреді», – деп әфсанасын тәмәмдайды.

Алтын белбеудің кісе екеніне, кісенің қынына сапы сап жүретініне, тарихтан дәлел іздемей-ақ, өзіміздің атамыздын «бес қаруына» қарасақ та көзіміз анық жетеді. Мұны грек батыры Гераклдің өсиетімен байланыстырмай-ақ қояйық. Бірақ сонау көнедегі дәстүрдің сарқыты екеніне қарсы уәж де білдіре алмаймыз. Әңгіме – аңыздың өзегі қақында.

Беліне дейін әйел, аяқ жағы жыланқұйрықтанып кететін перінін қызы туралы хикаялардың ішіндегі ең үздігі – «Ер Төстік». Ертегі ескі заманның қиялының жемісі болсын, бірақ та Арғын өзені мен Қанғай тауынан Қырым бойына ауған Құнан би бастатқан құба қыпшақтар мен Қимақ мемлекетін құрған түркі тайпаларының арасында: қай-оран-сарышан-ұранқай атты жұрттың болғаны, олардың су жыланды, яғни, су перісін ана тегі деп табынып өткені анық. Дәл осы атау туралы дүние ғалымдары жазған барлық болжам, деректерді «Қыпшақтар орта ғасырдағы Қазақстан тарихында» атты еңбегінде жүйелей талдап шыққан тарихшы М.Ақынжанов «Қимақ» пен «Қай-мақ сөздерінің бір тектес екенін дәлелдеп берді. IІІ-Х ғасырлардың аралығындағы қытай, парсы, араб, түркі жылнамаларында айтылған пікірлердің барлығы да бір жерден тоғысады. Бұған И.Маркварт, П.Пелльо, В.Бартольд, В.Минорский, А.Кононов, Н.Бичурин, В.В.Срув, Б.Граков іспетті ғұламалардың мойынсұнғанын ескерсек, иланудан басқа амал қалмайды. Яғни, күні бүгінге дейін Алтай тауының өзегін тіліп ағып жатқан, аты да, заты да өзгермеген Қара Ертіс ол.

Енді парсы жылнамашысынан бес ғасырдай бұрын жазылған қытайдың «Вэй тарихына» жүгінейік:

«Кумоси – Кумохилар (қимақтар деген мағынада – Т. Ж.) тентек, соғысқұмар және шабу мен тонауға соншама құмар. Си (кай) тайпасының таңбасы жылан бейнесінде жасалынады, кай деген сөздің өзі жылан (баламасы айдаһар) дегенді білдіреді. Кумостардың, қидандардың, т.б. халықтардың жерінен өтетін Амур өзені қытайша Хэй-лун-гянь – Қара шаянды өзен деп аталады. Оның екінші аты – Хэйхэ – «Қара өзен».

Геродоттың да, Гардизидің де, «Вэйшудің» де баяндап отырғаны аңыз. Алайда осы деректердің жазылу уақытының арасын он екі ғасыр бөліп тұр. Осыншама кеңістік өлшемінде жер шарының екі шетіндегі ағайындас жұрттың таным тамырының үзілмегені таңданарлық құбылыс.

Сонымен, Тарғытай – тарихи тұлға. Енді Тарғытайдың жер бетіндегі қалдырған ізі, ұрпағы қақында ой қозғайық. Бұл тарихи тұлғаны тірілтудегі екінші шарт болып табылады. Геродот ғұламаның таратып берген үш ұлы – Липоксай, Арпаксай мен Қолақсайлар – Тарғытайдың тақ мұрагерлері. Ең кенже ұл Қолақсай әкесінің тағына ие болған да, қалған екеуі енші алып, өз беттерінше ел құраған. Атам заманнан бері тәңірге табынған жұрттың мұрагерлік дәстүрі солай. Тарихшылар скифтерді: отырықшы – егінші скифтер, көшпелі скифтер, тақ мұрагері – патшалық скифтер деп үшке бөледі.

Енді, Геродоттың аңызындағы аспаннан түскен төрт затты алайықшы: тостаған – құттың белгісі, бұл барлық көшпеліге ортақ нысана ретінде сіңіп қалған. Барлық қазба жұмыстарындағы заттай айғақтар соны дәлелдейді. Хұндардың да, сақтардың да, скифтердің де қабірлерінен табақ, тостаған, құты табылған. Түркі дәуірлеріндегі балбалдардың бәрінде қолына тостаған ұстаған адамның бедері қашалған. Белінде қанжар бейнеленген. Екінші аспаннан түскен зат – қанжар, ақинақ. Бұл хұндардың да қасиетті қаруы. Әйгілі Еділдің – Аттиланың ақинақ қылышы туралы аңыз бүкіл Еуропа еліне тараған. Бақташы бұзауының аяғы өрістен қанап келгенін көріп, қанның ізімен жүріп отырып, ұшы жердің бетіне шығып жатқан Арестің найзағайдан жаралған болат қылышын көреді. Оны Еділге әкеп береді. Сөйтіп, батыр бабасының қасиетті семсеріне ие болған Еділ бүкіл Еуропаны жаулап алады. Геродот Арестің бұл семсерінің атын «ақинақ» еді деп баяндайды. Ақинақ – көне түркі тілінде де, қазіргі түркі тілдес халықтардың арасында да қасиетті семсердің аты. Кейін мұсылман діні енген соң, мұны «пайғамбардың зұлпыһары» деп атады. Ер қаруы – бес қарудың бірі – қындағы кездік, қанжар, қазіргіше айтсақ, бәкі. Алдаспан, наркескен, ақинақ, ақберен, ақболат, алмас қылыш – мұның барлығы көшпелі жұрттың аңыз-дастандарындағы батырларға мұраға қалған семсердің аттары. Атадан балаға қаруды мұра етіп қалдырғанда, оны ашық ұстамайды, жерге, тастың үңгіріне, ескі жұрттағы ошақтың орнына, қазанның түбіне көміп тастайды және қылыштың жүзін жерге қаратып жасырған. Мұның барлығы Еділдің ақинақ семсерін тауып алған бақташы туралы аңыздың ықпалы. Оның жүзі әлдеқалай себеппен ашылып қалып, адамды жазым етпес үшін және кездейсоқ біреудің тауып алмауы үшін жасалған сақтық. Еуропа ғалымдары ақинақтың тегін қиыспайтын қисындармен иіп әкеп, ирандықтарға телиді. Ал күні бүгінге дейін сол Тарғытайдың, берісі Еділдің тұсындағы ақинақ туралы аңыздың елесін дәстүрге айналдырған түркі тұқымдас халықтардың салтын қасақана көзге ілмей келеді.



Аспаннан түскен алтын соқа мен алтын мойынтұрық немесе алтын шынжыр туралы аңызды зерттеушілер сан құбылтып, тіпті, екеуі бір зат, тек кейін әр тайпа өзінше пайымдап, өзгертіп алған деседі. Ал Геродот, скифтерді: егінші, отырықшы, көшпелі және патшалық иесі деп төртке бөледі. Аспаннан түскен төрт затты осы төрт тайпамен салыстырып, олардың арасында таптық айырмашылық, тектік тұқым қуалаушылық болған деседі. Қилы-қилы пікірлердің қисыны француз ғалымы Ж. Дюмезильдің «Скифтер мен нарттар» атты еңбегінде жинақталған. Қайталап жатудың қажеті шамалы. Біздіңше, соқа – егіншіліктің, құттың нысанасы, ал алтын мойынтырық ше? Мұны ғалымдар ары-бері аударыстырып, ешқандай уәж таппады. Енді оның Шығыстағы мәніне назар салайықшы: хұндардың тәңірқұттары өзара келеге түскенде, қытай әміршілеріне жазған хаттарында, тіпті, «Монғолдың құпия шежіресінің» өзінде де «алтын тізгінімді қидың», «алтын шынжырымды үздің», «алтын өзегімді кестің» немесе «алтын тізгінімізді қатар ұстайық», «алтын арқанымызды қимайық», «алтын білегімізді үздірмейік» деген өзара байланысты білдіретін ұғымдар әр оқиға сайын кездеседі. Демек, шынжыр, мойынтырық – елшіліктің белгісі. Халық жадының жәдігері Ақселеу Сейдімбек жазып алған төмендегі қазақы жұмбақтың өзінен бұл аңыздың көшпелілер санасына қаншалықты сіңісті болғанын аңғартады. Ойымыздың дәлелі ретінде ғалымның пікірін толық келтіреміз. А.Сейдімбек «Гередот естіген жұмбақ» атты тілшесінде:

«Әйгілі Геродотың «Тарих» атты кітабында мынадай бір аңыз бар. Скиф тарғытайдың үш ұлы болыпты. Үлкені – Липоксаис, ортаншысы – Арпоксаис, кішісі – Колаксаис деп аталыпты. Бірде, Скиф жеріне алтыннан соғылған балта, шөміш, түрен, мойынтұрық сияқты төрт зат көткен түседі. Мұны ағайынды үш жігіттің үлкені көріп, алмақшы болып жақындаса, әлгі заттар лап етіп жалын шашып жолатпайды. Ортаншысы жақындаса да солай болады. Сонда ағайынды жігіттер кішісі Колаксаис жақындағанда алтын заттар сол алтын қалпында қалады. Колаксаис көктен түскен балтаны, шөмішті, түренді және мойынтұрықты үйіне алып келеді. Осыдан кейін екі үлкен ағасы Колаксаистің қаған болуына келісім берген екен (Геродот, История, - Ленинград, 1972. – 188-бет).

Осы аңыздың астарына талай-талай ғалым-зерттеушілер (Б.А.Рыбаков, Д.С.Раевский, А.Хазанов, т.б.) ден қойып, скифтердің наным-сенімдерімен, дүниетанымымен, шаруашылық жағдайымен, әлеуметтік өмірлерімен байланыстырған ойларын ортаға салды. Алайда, осынау көктен түскен төрт заттың астрономиялық таныммен байланысының барына зер салған, осыған орай қисынды ой айтқан ғалымдар бола қойған жоқ.

Жезқазған облысының Ұлытау төңірегінің тұрғыны Тай Тілегенов ақсақалдың айтуынша мынадай бір байырғы жұмбақ жазып алынды:

«Жапанда жайнап тұрған бір бәйтерек,

Заты бар бұтақ сайын жанға керек.

Балта, шөміш, түрен мен мойынтұрық

Төртеуін таңдап алдым ерекшелеп».

Бұл жұмбақтың шешеуі – жапан дегені – түнгі аспан, жайнап тұрған бәйтерегі – аспан жұлдыздары, балта дегені – Таразы, Үшарқар немесе Шідер деп аталатын жұлдыздар (созвездие Ориона), шөміш деп отырғаны – Жетіқарақшы жұлдыздары (Большая Медведица), түрен дегені – Ақбозат, көкбозат, Арқан жұлдыздарының шоғыры (Малая Медведица), мойынтұрық дегені – Қарақұрт (Кассиопея) жұлдыздары.

Яғни, аспан денелерін көшпелілер өздерінің өмір салтына тұтынатын заттарының бейнесімен елестетеді. Елестете отырып жұмбақ шығарған»,– деп тігісін жатқыза баяндайды (Таңдамалы шығармалары, ІІ том. 170 бет.).

Көркем әфсана мен көркем ойдың маржаны – жұмбақтағы бейнелі ұғымдардың сондай бір үйлесімділікпен шендесіп жатқанын түсіндіріп жатудың қажеті бола қоймас деп ойлаймын.

Көшпелі қауымнын көлігі – өгіз, құралы арба болған. Барлық қоныс аударулар, жайлауға шығу, қыстауға қону өгіз арбаның құдіретімен жүзеге асады. Геродот та, одан кейінгі тарихшылар да арбаға екі өгіз, төрт өгіз жегіп, үйін сол арбаның үстінде тігулі тұрған күйі көше беретінің жазады. Ал қытай жылнамашылары қаңлының шығуын қаңқаға – арбаға байланыстырады. Осындай ділгер тұрмыстық құрал, скифтерге ақинақ пен алтын соқа қандай қажет болса, алтын мойынтырық та сондай қат болған. Мойынтырықсыз арбаға өгіз жегілмейді, демек, көшіп-қону мүмкіндігінен айрылады. Көліктен айрылу – көшпелілер үшін құстың қанатынан айрылуымен бірдей. Жалғыз ұлына бата бергенде айтылатын: «Ұшсам – қанатымсың, қонсам – құйрығымсың, сүйенсем тіреуімсің, жалғасам – алтын өзегімсің» деген сөздің астары осында жатыр. Сондықтан да, егер де осы алтын шынжыр – алтын мойынтырық болмаса, онда скифтердің Еуроазияны арлы-берлі көктей көшіп жүруі мүмкін емес. Бертінгі заманның өзінде; «Ұлы жүзді құрық беріп – малға қой, орта жүзді қамшы беріп – дауға қой, кіші жүзді сойыл беріп – жауға қой» деп, әр жүзге «сыбаға үлестірген» қөшпелілердің мойынтұрықсыз, шынжырсыз, тізгінсіз қалуының өзі шындыққа үйлеспейтін қисын сияқты.

Жерді мүйізімен тіреп тұрған Көк өгіз туралы аңызды сынамаламай-ақ қояйық, бірақ та Көк Тәңірінің қамыт-сайманымен жіберген Көк өгізін көшпелілердің пір тұтқаны анық. Бұл аңызды Геродот Айсаның туғанынан бес ғасыр бұрын Эллада елінде отырып жазды. Ал арада екі жүз жыл өткен сон тура сол аңызды өзге емес, сақтардың өзі Сырдариянын бойында сол грек жұртынан келген Ескендірге айтып түр.Сонымен қатар, бұқа – сол көшпелі түркі елінің, соның ішінде Шыңғыс ханға дейін өмір сүрген «ұлы найман мемлекетінің» киесі. Келбұқа, Кетбұқа, Есенбұқа сияқты сұрқылтайлардың ныспысы. Бұл жұрттың «Өкіреш» аталуы осы киелі «бұқаға» тікелей байланысты. Көне түркі ұғымындағы «өкірші», «өкіреш», «өкірші» сөздері бұқа, атан өгіз мағынасын білдіреді. Бұл атау Самарханның түбінен жүз шақырымдай жердегі тарихи қорымда сақталып қалған. Жергілікті өзбек наймандар оны осы күнге дейін кие тұтады.

Енді осы қасиетті төрт затқа ие болған Қолақсай патшаға келейік.

Тарғытайдың көшпелілерге көсем болғанын, олардың басын біріктіріп, ел еткен тұлға екендігін дүние ғалымдары мойындайды. Аңыз бен ақиқатты ажыратуға арналған еңбектерінде Еуропа ғалымдары оны бір ауыздан мақұлдайды. Дау-дамай оның ұлдарына келгенде басталады. Үш ұлдың кенжесі таққа мұрагер болды, кейін Қолақсайдың үш ұлы ғана сол жерді үшке бөліп алды, сонда онын екі ағасы мұрасыз қала ма деген түйткілге жауап іздеп, Иран мен Еуропа елінің барлық көне аңыздары мен жазбаларынан қисынды-қисынсыз деректерді салыстырумен келеді. Соның ішінде Тарғытайдың тағдырына ұқсас иранның Фретон – Феридун құдайының жер үлестірген әфсанасын тілге тиек етеді. Фретон – Феридунның Салм, Тоз, Иредж атты үш ұлы енші бөліседі. Сонда: Салм байлықты қалайды, оған «Рум жерін» береді, Тоз ерлік пен өрлікті қалайды, оған Түркістан тиеді. Иреди заң мен дінді ұнатады, оған қасиетті Иран жері бұйырады.

Орайы келгенде осы тақырыпқа қатысты бізді таңдандырған бір жайды айта кетейік. Иранға жол түсе қалғанда тарихты жақсы білетін, шыншыл, ешқандай тектік қоспасы жоқ ғалымға жолықтыруды өтіндім. Исфаһандық Абдолла профессор бірден: «Сен жер сілкініп жатқан Мазандарандағы тектестеріңе бар. Ондағылардың барлығы сенің қандастарың. Рүстем де түркі. Ол сенің бабаң. Бізде нақты парсы ақыны жоқ. Ғафиздің өзі қожа. Ирандықтарда: «Мәмілегерлікті – парсы тілінде жүргіз, өлеңді – түркі тілінде жаз», – деген мәтел бар. Парсылардың мемлекеттігінің пәленбай мың жылдығын тойладық. Сонда нақты тарихи тұлғалардың шежіресіне жүгінсек, парсы елін парсылар 300 жыл ғана билепті. Қалған патшаның бәрі түркілер», – дегенде дымымыз шықпай қалды. Мен: Афырасиабтың тұқымымын, – дегенде ол таңдана қарады. Ал біз, Рүстемді парсының эпостық батыры деп қабылдаймыз. Соны айтқанымда пасылық профессор басын шайқаумен болды. Салыстырмалы әдебиеттану тұрғысынан алғанда мұндай таңғаларлық құбылыстарды жиі ұшырастыруға болады. Тек тиянақты тұжырым жасау қиынға соғады. Ал жаңағыдай теріс тұжырымдарды қалыптастыратындар тарихи шындықты империяның мүддесі мен өзінің көзқарасына телитін үшінші бір тумыстың өкілдері.

Ал ықтиятты қазақ ғалымы Қ.Өмірәлиев өзінің «Оғуз қаған» эпосының тілі» атты монграфиясында:



«Түрік халықтарының аңыз-шежіресінде Оғыз атымен белгілі қаған қытай жылнамаларында Мөде шаньюй (Мөде қаған) атымен белгілі», – деген пікір білдіреді.

Ал Е.Е.Кузьмина өзінің «Кавата мен Афырасиб елінде» атты еңбегінде Алп Ер Тоңаның – Афырасиаб туралы аңыздарды өз аңысы тұрғысынан баяндайды. Бұл пайымдаулар арнайы талдауды қажет етеді. Біз ондай қадам жасауды кейінгі күннің еншісіне қалдырдық.

Сонымен, Липоксай мен Арпақсай жолын інісі Қолақсайға берді. Ж.Дюмезиль әлем аңыздарын талдап келеді де, Қолақсайдың билігін былай таратады:

«I. Қолақсайдың екі ағасы патшалықты бүтіндей інісіне береді де, өздері одан ешқандай сый дәметпейді; інісі де ештеңе бермейді; ал оның есесіне, Қолақсайдың үш ұлы әкесінің өсиетімен патшалықтың жерін үшке бөліп алады, алайда олардың біреуі қалған екеуіне билік етеді. 2. Қолақсай мен оның ағаларының артында төрт тайпа ел қалып, оның барлығына Қолақсай әмір жүргізу керек еді ғой; мұнда Қолақсайдың ұлдары заңды түрде үш патшалыққа ие болады, ол үшеуіне жоғарыдағы ағаларының тайпаларындағы елдер де бөлініп бағынуға тиіс. 3. Егерде бұл екі тұжырымда бір елдің және бір жердің бөлінуі туралы сөз қозғап отырған болса, онда өзінің ағаларынан тұтастай алған патшалықты Қолақсай неге өзінің ұлдарына бөліп береді, тақ үшін таластан өзі құтылғанмен, оны балаларына көкпар етіп ортасына тастайды. Алайда біз бұл жағдайды былай түсіндірсек: ағайындылардың арасындағы алғашқы билік жалпы қоғамдық сыпатта болған, ал екінші бөліс жер бөлісімен тікелей байланысты десек, сонда патшаның іс-әрекетін түсінеміз», – дейді (Сонда. 140-б.) ғалым.

Сайып келгенде, Липоксай мен Арпақсай неге үлессіз, биліксіз қалды, тақты Қолақсайдың үш ұлының ғана иемденіп қалуы ақылға сыйымсыз дегенге салды. Бұған мұрындық боп отырған мәселе – скифтердің төрт тайпасынын шығу тегі. Өзінің бұл тұжырымының әлсіз жақтарын сезген Ж.Дюмезиль:




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет