Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: Т. Кәкішев, Ө.Әбдиманұлы



жүктеу 418.09 Kb.
бет2/3
Дата03.04.2016
өлшемі418.09 Kb.
1   2   3
: files -> docs -> books
books -> Бір қыз бен он алты ақын І бөлім 82. 3К б 94 Бірінші бөлімінде: Бір қыз бен он алты ақын
docs -> Изучить устройство светооптического микроскопа Усвоить основные показатели микроскопа Усвоить правила работы с микроскопом
docs -> Бабаджаев Радбей Бабаджан Халматов
docs -> Продуктивные качества бычков абердин-ангусской, чёрно-пёстрой пород и их помесей 06. 02. 10 частная зоотехния, технология производства продуктов животноводства
docs -> Сравнительная оценка роста, развития и мясной продуктивности бычков абердин-ангусской, симментальской пород и их помесей в условиях центрального черноземья 06. 02. 10 Частная зоотехния, технология производства продуктов животноводства
docs -> Учебно-методический комплекс дисциплины «биогеография» Для специальности
books -> Хрестоматия ежелгі дәуір әдебиеті ббк 84(0)3 е 33 «Қазақ әдебиетінің тарихы»
books -> Қыраубайқызы бес томдық шығармалар жинағы астана 2008 алма қыраубайқызы екінші том астана
books -> Асылбек Мүтәліпұлы Қыраубайтегі жан-дүние сырлары кіріспе
books -> Деректі көркем әңгімелер мен мақалалар астана 2008 Редакциялық алқа

Жұмат Тілепов,

филилогия ғылымдарының докторы, профессор

Бірінші тарау

Қисса-дастандардың мифтік негіздері
Қисса оқиғаларының негізгі фабулалық желілері ең көне шығыстық мифтерден бастау алады. Яғни, миф мәдениетін жеткізуші ретінде маңызды рөл атқарады. Ежелгі ғашықтық сюжеттердің бірі – «Жүсіп пен Зылиха» желісін алсақ, оның архетипі заманымыздың бас кезіндегі Иосиф пен Асенеф махаббатын суреттейтін грек апокрифінде, арғы жағындағы, Тауратқа кірген Иосиф пен Потифардың жұбайының оқи-
ғаларында жатыр. Тауратқа дейін де неше мың жыл әңгімеленіп келгенін айту қиын. Қисса сюжеттеріндегі тұрақты желілері: «Тастанды бала», «Сарай салдырған қыз», «Мінсіз кейіпкер», «Қыз әкесіне жеті жыл қызмет ету», «Ирамбақ», «Жазира арал», «Шын-Машын», «Кейіпкер жанының шөпке (гүлге) ауысуы», «Қасиетті жүзік», «Жұмақ-тозақ», тағы басқалардың түп-төркінін ежелгі мифтерден табамыз. Сондай-
ақ, мифтік бейнелер мен кейіпкерлердің шығу негізі де тым әрідегі тылсым замандарда жатыр. Оның қым-қиғаш тамырларын көне шығыс пен батыстан, түрік пен араб-парсыдан, грек пен үндіден, үндіс пен жапон тарихынан да іздеуіміз керек. Қазақ мәдениеті деген ұғымның бастауы «Гильгамеш», «Авестамен», одан да бұрынғы көне мифтер-
мен, ежелгі Вавилон-Ассирия мәдениетімен ұштасады.

Адам санасының дамуында мифтік ойлау сатысы өлшеусіз рөл атқарады. Мифтен тұтас пәлсафа жүйесі құралады. Мифтік шығармашылық адамзат мәдениеті тарихындағы


елеулі құбылыс болып есептеледі. Оны туғызған ең көне замандардағы, тіпті алғашқы қауымдық құрылыстағы адамдар, бүгінде оның кейбір желілері мен жеке үзіктерін тарихи мәдениет ошақтары мен жазба ескерткіштерден ұшырастырамыз.

Әлемдік мәдениет дегеніміз өзі планетамыздағы сандаған халықтардың мәдениет жетістіктерінің жиынтығы (ситезі), ол көптеген мың жылдықтарда қалыптасты. Осы


ұзақ даму үрдісі: ежелгі антикалық, орта ғасырлық, Оянушылық дәуірлерге бөлінеді.

Мұса пайғамбар мифіндегі онымен күресіп, Ніл дариясына батып кететін Перғауын – Фараон бейнесі біздің жыл санауымызға дейінгі ХХХ ғасырлардағы Египетте патша болған Мина (грек әдебиетінде – Менес) бастаған Перғауындар тарихында жатыр. Тек арасынан пышақтың қыры өтпейтіндей етіп қиюластырған 6,25 млн. тонналық алып Хеопс пирамидасының қандай күшпен тұрғызылғаны әлі күнге белгісіз.

Көне Египеттегі «өліп қайта тірілетін табиғат» Құдайы – Осирис идеясы, Авестада құрбан шалғанда оның астына шөп салып, Таһир мен Зухраның бейітінің басына ақ, қызыл, қара гүлдің шығуы, Қозы мен Баян, Қодар бейіттеріне гүл мен тікеннің өсуі – бәрі де адамзат мәдениетінің ортақ белгілері.

Египет патшалығында тұрғызылған адам басты алып арыстан Сфинксі мен арыстан немесе жолбарыс асырап өсірген Шеризат («Шеризат» қиссаларындағы), «Қорқыт ата


кітабындағы» Бисат батыр бейнелерінің арасындағы архаикалық анимистік пәлсафа белгілерін аңғаруға болады. Ежелгі түрік ескерткіштерінде сондай-ақ, қиссада баланы арыстанның асырап өсіруі, Елжау бидің тарихындағы «Көк бөрі» сюжеті сияқты, арыстан төтемін ардақтайтын бір тайпаның оқиғасынан шығуы мүмкін еді.

Сондай-ақ, Египеттің итбас Құдайы Анубис пен орыс иконографиясындағы Итбас – Христофор әулие және «Сейфүлмәлік» қиссасындағы итбастар елі арасында байланыс жоқ деп айта аламыз ба?

Енді көне шумер (сумерлер) мәдениетіне келейік. Бір жарым миллион қыш кесектердегі сына жазулардың желілері қазақ әдебиетімен де тамырласып жатқан дүние екендігі сөз болып жүр. Шумер мәдениеті б.д.д. 3 мыңыншы жылдықтарда дамыған. Месопотамиядағы Ур, Урук, Лагаш, Ниппур, Киш қалаларының орнынан жоғары деңгейдегі көне өркениет, бай мифологияның куәлары табылған. Шумер мемлекеттерінің ішіндегі ежелгі Бабыл (Вавилон) патшалығы б.д.д. ХХ ғасырларда Таяу шығыстағы ең бай қалалардың бірі болған.

Месопотамияның солтүстік-шығыс жағындағы Ассирия мемлекеті б.д.д. VІІ ғасырларда мидиялықтардың, яғни түрік текті халықтардың, одан соң парсылардың қол астына қарауы (Смирнова В.В., 1995-29) сол елдер мәдениетінің байланысында елеулі рөл атқарған деген ойға келтіреді.

Мысалы, өз жазуын балшықтан жасалған қыш кесектерде жазған шумерлер, адамды да балшықтан жасалған деп түсінсе керек. Әрине, «балшықтан немесе топырақтан» жаралудың мәнісін натуралды қалыпта түсінуге болмайды. Архаи-калық анимистік пәлсафа бойынша, бұл мифтен жанның бір түрден екінші бір түрге ауысып отыру теориясы аңғарылады. Шумер мәдениетінен жеткен Урук қаласының патшасы Гильгамеш жайындағы эпостар топтамасының іздерін өз әдебиетімізден айқын көреміз. Мысалы, шумердің түсіндірмелі мифтеріндегі «дүниенің жаралуы», «ұлы апат» (Нұх апаты) желілері әдебиетімізде сақталған.

Көне Месопотамия әдебиеті, оның тақырыптары, әлемді танудағы көрші елдердің әдебиетіне, Таурат пен Інжілге, сол арқылы Еуропа елдеріне де зор әсер етті.

Авестадағы Ииманың үйі, Платонның үлгілі мемлекеті және қазақ қиссаларындағы «жазира арал», Ирамбақ, сондай-ақ әл-Фарабидің «қайырлы қаласы», Фирдоусидің Сияуыш қаласы, Сұлтанмахмұттың «өмір түсі тегіс болып көркейетін қоғамы», ежелгі мифтердегі «рахат елі», қазақтың жер үйегі, қазіргі Индиядағы «Ауробиндо» ауылы – бәрі де бір-бірімен байланыстағы дүниелер. Оның терең дүниетанымдық тұрғыдағы қайнары ежелгі шығысқа ортақ үлгілер болатын.

Авесталық мифтер.

Авестаның қазақ мифологиясындағы қайнарлардың бірі екендігіне назар аудару үшін мына екі нәрсені айта кеткіміз келеді:

Бірінші, қазақ халқын құраған кейбір рулар, анығырақ айтсақ, ерте замандағы қаңлылар, Зороастр дініне сеніп, ай мен күнге және отқа табынған (Мынжани Н., 1994-90). Авестада зороастр дінін қабылдаған тайпалардың ішінде тұриялықтар аталады. «Қаңлы» сөзі де кездеседі.

Екінші, Зороастр дініннің негізін қалаған Заратуштра –


көшпелі Азия халықтарының даласының ұлы, Еділдің шығыс жағын мекендеген тайпадан шыққан (Бойс С.М., 1988-3).

Қазақ аңыздарын терең зерттеген ғұлама Әлкей Марғұлан «Авестаны жазған Әмудария мен Аралды мекендеген ғұндар (кердері, абдалдар) – дейді (1965-20). В.В. Бартольд-


тың айтуынша, «Юсбиндер арасынан (юсбин-шубан), Шу өлкесін мекендеушілерден, Иранның қасиетті кітабы Авестаның классикалық жазушылары – хиониттер шықты». Олардың ІV–V ғасырларда римдіктермен одақтасып, парсыларға қарсы соғысқаны тарих есінде қалған (Марғұлан Ә., 1985-20). Хиониттер Әмудария мен Аралды мекендеген ғұндардың бір ұлысы екен. Оларды гректер – хионит, римдіктер – эфталит (абдал) немесе кидарит (кердері) деп атаған. Абдалдар – түрікпен мен кіші жүз қазақтарында сақталған рулар. Еуропаға дейін барып, Римді басып алған Аттила (Еділ) осы ғұн тайпаларынан шыққан (Марғұлан Ә., 1985-20). Авестаның қазаққа қатысы бар дүние екендігіне зер салған ғалымдардың бірі Мырзабек Дүйсенов былай дейді:

«Көне ирандар Ахура деген Құдайға табынады. Оны Маздадана деп атаған (Ахурамазда). Заратуштра таратқан осы дін зороастризм деп те аталады. Зороастризм б.э.д. VІІ ғасырла Хорезм аймағында туған» (Дүйсенов М. 1986-201).

Алайда, Лондон университетінің профессоры, Иранды зерттеуші ғалым Мэри Бойс Заратуштраны ирандық деп көрсетеді. Осылай деп бұрынғы-соңғы иранды зерттеушілердің бәрі айтқан. Бұл пікірдің әлемге орныққаны сондай,
оған титтей жаңалық енгізу үшін үлкен дәлелдер керектігі айқын. Біздің жұмысымыздағы Авеста туралы әңгіме оның қазақ аңыздарының терең қайнарларының бірі екендігі хақында болмақ.

Зороастр дінінің негізін салған Заратуштра – адамзаттың тас дәуірінен мыс дәуіріне өте бастаған кезінде, біздің заманымыздан 1500-1200 жылдар бұрын өмір сүріпті. Бұл дін б.д.д. VІ ғасырдан – біздің заманымыздағы VІІ ғасырға, ислам діні кеңінен тарағанға дейін Таяу және Орта шығыстағы мемлекеттердің діні болып келді. Иудей, ислам, будда діндерінің жоралғыларына негіз болған қадаулардың бірі. Зороастр дінінің көріністері қазақ салт-дәстүрінде біраз сақталған.

Заратуштра – жарық дүниеге іңгәләмай, күліп келген әлемдегі жалғыз бала екен. Заратуштра атын аудармашылар: «Кәрі түйесі бар адам» деген мағына беретінін айтады. Мағынасына мән беріп қарасақ, бұл қазақи ұғымға өте жақын, балаға көз тимес үшін оған Итаяқ, Кәрібай, Сабалақ деп, елеусіз, нашар ат қоятын қазақтарға түсінікті салт болып көрінеді.

Заратуштраның мекені жайлы Еуропа ғалымдары бірыңғай пікірде: Ол Иран елінде туыпты. Ирандар Қара теңізден – Алтайға, одан Шығыс Түркістанға дейін, Оралдан – бүгінгі Иранға, Орта Азияға дейін жайлаған ел екен. Тіпті сол кезде Ираннан басқа халықтар өмір сүрмегендей. Бірақ Заратуштра дінін өз елінде қабылдамағандықтан, Ауғанстан ба, Орта Азия ма, ол жағы анық емес, бір жердегі Виштасп патшаның еліне барып тұрады. Дінді алғашқы қабылдаушылар Виштасп пен оның жұбайы Хутаоса болады.

Авеста жазылып, хатқа түскенге дейін ауызша таралған. Оның қай тілге жататыны жөнінде біраз таласты пікірлер болды. Қазіргі қорытындысы: Шығыс Иран жерінде скиф-сақ тайпаларының тілінде жазылған, оған тәжік тілі де кіреді. Авестаны көшіріп, сол арқылы қосымшалар енгізіп, көптеген елдер таратып әкеткен (Иран, Индия, Әзірбайжан), осыдан ол аталған халықтардың әдеби мұрасы болып есептеледі. Соңғы жылдары Х.Г.Короглының зерттеулерінде Орта
Азияға қатысы мол мұра ретінде қарастырылуы қазақ әдебиетінің тарихын зерттеушілер үшін де тың мәселенің бетін аша түссе керек.

Барлығы 21 кітаптан тұратын Авестадан: Ясна, Висперед, Видевдат, Яшна бөлімдері жеткен. Авеста мифтерін Фирдоуси өзінің «Шаһнамасында» пайдаланған. Кітаптың мифологиялық бөлімі алғашқы патшалар: Кайумарс, Хушанг, Тахмурас, Жәмшидке арналған. Олар Авестада: Гайа Мартан, Хошианг, Тахма, Урупай, Иима. Бұл бөлімі барлық халықтарға ортақ мифтерге толы.

Зороастрлықтар от пен суды айрықша қасиеттеген. Бұлақ көзі мен өзендерге дұға оқып, жағасында құрбандық шалған. Олардың қасиетті саны – үштік пен жетілік. Суға, отқа ақпен бірге жемістің шырынын құйып, екі түрлі шөптің жапырақтарын тастаған (үштік сан).

Су Құдайы – Апас, Апат деп аталады. Ежелгі аңыздарда қимақтардың Құдайы – өзен, сақ патшасы Тарғытайдың анасы да өзен болатын. Зороастрлықтар отқа да осылай табынып, тамақ пісіргенде оттың үлесін ұмытпай, оған май құйған.

Зороастрлықтар от Құдайын «Атар», батырларын «нар»
дейді. Қазақ тіліндегі «таң атар», «күн батар» сөздерімен, қазақтың «нар жігіттер» ұғымымен тамырластығы аңғарылғандай. Қазақта «оттың маздап жануы», отқа табынған Ахура Мазда атымен байланысты болуы мүмкін. Тағы бір ұқсастығы: кінәлі адамды анықтау үшін, оны екі оттың арасынан өткізген. Осы салттың бар екендігі бүгінге дейін тілімізде: «екі оттың ортасында қалдым» деген фразеологизмнен көрі-ніп тұрған жоқ па?

Көне замандағы адамдар үшін от пен судың – өмір екені ешбір дәлелді қажет етпейді. Осы жерде М. Бойстың мынадай пікірін еске ала кеткен теріс емес: «парсылар зороаст-


ризмді шығыстан қабылдап алып, пайғамбардың (Заратуштра. А.Қ.) ұлы жаңалығына бағынғанымен, осынау империялық халық бұл дінге көп жағдайда елеулі өзгерістер де енгізді (Бойс М., 1988-75). Ежелгі адамдар тіліндегі алғашқы айшықты, бейнелі сөздер аспан денелерінің нышандары от, су болған. VІІІ ғасыр ескерткіші «Білге қаған», «Күлтегін» жырында: «Елімді от-су қылмадым», – дейді. Онысы: «Жауластырмай, бірлікте ұстадым», – дегені.

От – қазақтарда күні бүгінге дейін қасиетті нәрсе. Ш.Уәлиханов ол туралы: «От әулие, киелі болып саналады. Ошақтағы отты басуға немесе түкіруге болмайды. Қарғыс ұрады... Жаңа түскен келін, әуелі өз отауына кірмес бұрын, атасының үйіне кіріп тағзым етуге тиіс, содан соң қалыңдық атасының отына бір қасық май тамызуы керек», – дейді (Уәлиханов Ш., 1985-154).

Аруақтарға арнап иіс қылу салты зороастр діні шыққан замандарда бар екенін де көруге болады. Зороастрлықтар аруақтарға иіс қылып, олар құрбандықтың иісіне қанағатта-
нады деп ойлаған. Шөпті қасиеттеп, құрбан шалғанда астына тастаған, оның мағынасы: «өлген жануардың жаны шөпке айналады», – демек. Бұл өзі қазақ қиссаларындағы өлген кісілердің жаны шөпке айналып, жер бетіне қайта шыққанына жақын көрініс («өліп-қайта тірілу» мифі).

Отқа-суға табыну, біздің ойымызша, архаикалық, анимистік пәлсафаға жатады. Өлген кісінің жаны басқа бір затқа


немесе аңға, құсқа ауысады, ол адамдардың жолы болу-болмауына, ауыру-жазылуына әсер етеді дейтін ұғымның желісі болуы мүмкін. Тіпті төтемдік сатыға жеткен түрі де болар.
Кейбір халықтар ХVІІ ғасырдың өзінде адамның ғана емес, балтаның да, қазанның да жаны бар деп есептеген (Тайлор Э.Б., 1989-241). Фиджи аралының адамдары ағып жатқан бұлақта ер-әйелдің жаны бар деп білген. «Қорқыт ата кітабында» да судан сұрайды. Судан сұраудың іздері көптеген халықтарда кездесетіндігі осыдан аңғарылса керек. «Шаһнамада» Сияуыштың бір тамшы қаны тамған жерге шөп өсіп шығады. Бұл да «өліп-қайта тірілетін табиғат» жөніндегі миф екені аңғарылады. Табиғаттың өліпірілуін адам өміріне айналдырған. Сюжет жасаушы желіге айналған осы миф қазақ дастандарында да бар («Таһир-Зуһра», «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу»). «Таһир-Зуһрада» ғашықтардың қосылуына бөгет болған Ғараб құлдың бейітінің басына қара тікен шығады:

Тамам жұрт қайтып кетті жиылысып,

Тағдырға қылар шара бар ма десіп.

Қабірінің үстіне Зуһраның,

Жасарып пайда болды, ақ гүл өсіп.
Қызыл гүл шықты үстіне Таһир ердің,

Тілеуін әр пенденің Тәңірім бердің.

Екі әсем жапырақ шықты екеуіне,

Қарасаң тамашасын осы жердің.


Құдайым құдіретпен мұндай қылдың,

Тікенек үстіне шыққан Ғараб құлдың.

Екі гүл қосылайын дегенінде,

Түседі арасына екі гүлдің.

Кейбір елдерде адам жанының ағаш өзегіне кіргендігі туралы айтылады (Тайлор Э.Б., 1989-259). Бенгалияда жақсы адамның жаны жеміс ағашына кіреді дейді. Брахмандар шөптің жемісін жегенде, оны тамырымен жұлып алудан сақтанады екен. Өйткені, шөптің тамырында жаман адамның жаны болады, оны жұлып алсаң, шыға салып басқа бір аң, не адамың бәденіне кіреді деп есептелінген. Мұның
бәрі жанның жансыз денеге кіруі туралы мифтер тобына жатады.

«Таһир-Зуһрада» Таһир мен Зуһраның, Ғараб құлдың жаны шөпке кіреді, бірақ әрқайсысының құлық-пиғылына қарай: бірі – ақ, бірі – қызыл, бірі – тікенге айналады. Осыған қарап, аңыз-ертегілерде түлкінің – айлакер, қасқырдың – зұлым, аюдың – аңғал болуы, сол аңдарға жаман-жақсы адамдардың жаны ауысқан деген мифтерден де шыққан болуы мүмкін. Ежелгі адамдардың түсінігінде: о дүниеде мағыналы өмір күтіп тұр. Адамның денесі о дүниеде орналасқанымен, жаны жер бетіндегі адамдарға әсер етеді. Сондықтан, бәле-жаладан аман болу үшін, өлген кісіні қадірлеп күту қасиетті борыш деп есептелген. Өліктің жаны қырық күнге дейін тірілермен бірге болып, қырық күннен соң ғана кетеді. Осы уақытта аруақты ренжітпеу – кімге де болса сын.

Зороастрлықтардың түсінігінде адам өлген соң, жаны үш күннің ішінде жер астына, өлілер мекеніне түседі. Олардың тілінде жан – ұрбан, дін қызметкері – Ата ұрбан. Үш күн дұға оқып, иіс қылып, күтінеді. Өлген адамның ол жақта тоқ болуы – артында қалған туған-туыстарының жиі еске алып, Құдайы беруіне байланысты. Бұл міндетті үлкен ұлы атқарады. Әсіресе алғашқы айда мәйіттің жанына жын-шайтан жоламай, қауіпті көпірден (қыл көпір) аман-есен өтіп кетуі үшін, оған күш беру ретінде істеледі. Осы қауіпті айдан соң – екінші рет, бір жылдан соң үшінші рет қан шығарып, құрбан шалады. Содан соң марқұмның ұлдары 30 жыл бойына жыл сайын бір рет еске алып отырады.

Зороастрлықтар «күннен туған ғұндар» секілді (Мағжан), күнге табынған. Авестада:


Сыйлаған бақыт адамға,

Нұрын төккен ғаламға,

Жылдамдығы қырандай,

Күнге дұға оқимын! – дейді («Авеста», 1993).

Зороастр дінінің Құдайы Ахура Мазданың жиырма аты бар:

Ахура Мазда бүй дейді:

О, әулие Заратуштра,

Мен шынымды айтайын,

Бірінші атым – Іздемпаз,

Екінші атым – Сал-сарбаз

(А.Стеблин – Каменский аудармасында – «Стадный» (Авеста. 1993-16). Бұл «бақташы» деген мағына беруі мүмкін).

Үшінші атым – Қаһарман,

Төртінші атым – Шындық қой,

Бесінші атым – Береке (Все благое),

Алтыншы атым – Ақыл ғой,

Жетінші атым – Білім,

Сегізінші атым – Ілім,

Тоғызыншы атым – Ғылым.

Оныншы атым – Қасиетті,

Он бірінші атым – Қастерлі,

Он екінші атым – Ахура (Жаратушы. А.Қ.)

Он үшінші атым – Күштілік,

Он төртінші атым – Зиянсыз (Беззлобный),

Он бесінші атым – Жеңіскер,

Он алтыншы атым – Көп оқыған (Все считающий – «көреген» болуы да мүмкін).

Он жетінші – Көп көрген (Всевидящий – Байқампаз),

Он сегізінші – Дәрігер (Целитель – Емші болар),

Он тоғызыншы – Жасампаз,

Жиырмасыншы атым – Мазда.

Ислам діні бойынша, Алланың тоқсан тоғыз сипаты болса, «Жүсіп» қиссасында Жүсіп пайғамбардың он қасиеті бар:

Әуелі – орта бойлы, гауһар көзді,

Екінші – өзі сұлу, көркем жүзді.

Үшінші – жетпіс екі тілді білер,

Сөйлесе балдан тәтті, жұмсақ сөзді.

Төртінші – шапағатты, инабатты,

Бесінші – адал жүрек, бек айбатты.

Алтыншы – қырық кісінің жігері бар,

Бір өзі қырық кісіден һәм қайратты.

Жетінші – діні таза, зиянатты,

Сегізінші – залым емес, ойлар хақты.

Тоғызыншы – пайғамбардың нәсілінен,

Оныншы – мінезі артық, шапағатты.

Бұдан адамның кемел қасиеттерін санамалап көрсетудің Авестадан үрдіс болғаны аңғарылады.

Ендігі әңгімені Авесталық салт-дәстүрдің бүгінгі қазақ арасына қалай келгендігі жөнінде ойларға бұрайық.

Абайдың әл-Фарабимен, шығыс пәлсафасымен үндестігін зерттеген профессор Ақжан Машанов айтады: «Қазақтың қазыналы тілінің тамыры тереңде, оның бір шеті Америка-
ның ежелгі үндіс халықтарының мәдениетінде, екінші жағы Мысыр мәдениетінде ізі жатыр» (Машанов А., 1994-17). Ғалым бұл жерде Мысыр мәдениетіне гректерді де қосып отыр.

Грекия мен Мысыр мәдениетінің байланысы әл-Фараби өмір сүрген ІХ ғасырдан көп бұрынғы уақыттардан басталады. Біздің заманымыздан бұрынғы 325 жылы Кирдің баласы Камбиздің Мысырды жаулап алған тұсында, әлемге


аты әйгілі Пифагор Мысырда оқып жүрген. Платон, Аристотельдер де ғылымды шығыстан алған. Тіпті Рим мифологиясындағы культтердің кейбірі Орта Азия, Египет, Сирияда алынғандығы жөнінде ғасырымыздың басында-ақ айтқан
екен (Мифы... 1995-5). Олардың әл-Фарабиге жақын да түсінікті болуы содан шығар. Бұған көне парсы, Кавказ елдері, көне Қытай, үнді, жапон мәдениетімен де ию-қию тамырластықтың жатқанын қоса кеткіміз келеді. Осы тамырластықтың іздері Қорқыт, Оғыз аңыздарында, қазақ қисса-дастандарында сайрап жатыр: «Геродотты түзетудің керегі жоқ, оны тек түсініп оқысаң болғаны», – дегендей-ақ, сол іздерді ажыратып біле алсақ, қазақ мәдениеті тарихының қаншалықты терең екенін көрер едік. Ендігі ұрпақтың құнттап зерттеуін күтетін арналы істердің бір саласы осы болмақ.

Біздің заманымыздан бұрынғы VІІ-V ғасырларда ежелгі


сақтар Ассириямен, Мидиямен, көрші парсылармен тығыз қарым-қатынаста болған. Мидия мен парсылардың мекенінде сақ түріктері де аралас-құралас өмір сүрді. Тіпті, тектес
тайпалар болуы мүмкін. Оның бергі жағында VІ–V ғасырлардағы грек-парсы соғысына сақ тайпалары да қатысқан деген деректер бар. V ғасырдың 30-жылдары Македониялық Ескендір Зұлқарнайн бастаған грек әскерлері парсы патшасы Дарий ІІІ-ні талқандап, Орта Азияға да кірді. Самарқанды жаулап, Сырдарияға келді. Осы соғыста Ескендір санынан жараланды. Одан кейінгі тарихқа назар салсақ, қазақ халқының құрамына кірген ғұндардың бір легі ІV ғасырда Дон өзенінің жағалауына тоқтап, V ғасырда Еуропаға кірді. Заманымыздан бұрынғы 36-жылдары Талас-Шу маңындағы ғұндар мен Қытай соғысында ғұн жағында Қаңлы, шубандармен бірге жалдамалы Рим әскері болған (Марғұлан Ә., 1985-17).

Тарихи оқиғалардың із-түзсіз жоғалып кетпейтінін ескерсек, қазақ аңыздарында осы байланыстардың бәрінің елесі болуы керек. Осы арада Авестаның әуелі ауызша айту дәуірінен өтіп келіп, жаңа заманның басынан бастап хатқа түсіп, VІ-VІІ ғасырларда тұтасталғанын еске алайық. Одан кейін


де талай рет көшіріліп, Иран, Әзірбайжан, Үнді елдеріне тараған, сол арқылы түрлі қосымшалар енгізілген. Жалпы алғанда, Авестаны Орта Азияны, Кавказды, Үнді елдерін мекендеген халықтардың ауызша әдебиетінің жинағы деуге болады (Короглы Х.Г.).

Авестаның ХІІІ ғасырда жазылған бір нұсқасында Зара-


туштра өз Отанынан шығып, Иранға баратын. Өз Отаны – Ираннан солтүстік-батыста болған. Яғни, Авеста толығымен бір жерде, бір мезгілде туды деуге болмайды. «Оғыз қаған», «Қорқыт» аңыздары сияқты, уақыттың талай кезеңдерінде жинақталып барып, сол кезеңдерінің бірінде Қорқыт, Оғыз аңыздарымен тоғысуы әбден мүмкін деп ойлаймыз.

Авестада Тұран (Тура), Ұмай ана деректері бар. Ұмай (Гумайа) Заратуштраның үш әйелі мен қызынан кейін айтылатын бір қадірлі ана. Орхон ескерткіштерінде Күлтегін Ұмай текті анадан туған. Қасиетті жер-су түрік ұғымында кейде Ұмай ана кейпінде алынады. Ол – өсіп-өніп, көбею анасы, ошақтың киесі ретіндегі кейуана. Баланың кіндігін кескенде: «Менің қолым емес, Ұмай ананың қолы!» немесе баласын алыс жолға шығарып саларда: «Ұмай енеге тапсырды!» – деп жатады. Бұл – моңғолдың Этуген анасына, Римнің Құдайына, ежелгі үндінің Умасына, Авестадағы Гумайаға ұқсас мифтік бейне.

Тувадағы Ұйық өзенінің бойынан табылған көне түрік
жазуында: «Мен жиырма төрт жасымда еліммен, туыстарыммен, қаруыммен және ерлік істеріммен қоштастым. О, қасиетті Ұмай! О, менің өмір жылдарым! Туыстарым, мен сендерді қалдырдым!» – деген жолдар бар (Короглы Х.Г., 1983-113-114).

Бұдан Ұмай ана бейнесінің Заратуштра замандарынан –


бүгінге дейін жеткен мифтік бейне екенін көреміз. Қазақтың: «От ана, май ана» дегені: «Ұмай ана» екеніне дау болмаса керек. Жер-су бейнесіндегі Ұмай ана – ежелгі анимизмнің айғақтары.

Ангра-Манью адамның жан дүниесіндегі жағымсыз құлықтардың нышаны болса, әділет Құдайы – Ахура Мазда. Ахура Мазданың алғаш жаратқан жері – Даития өзені жа-


ғасындағы Айриана Ваего екен. Бұл жерді Авестаның екі
ғасыр бойы зерттеген Еуропа ғалымдары Окс пен Яксарты, яғни Әмудария мен Сырдарияның аралығы деп дәлелдеген (Маковельский А.О., 1960-70). Олай болса, авеста сюжетінің негізгі өзегі мен түпкі төркіні осы маңайда, Тұранда жасалған болуы мүмкін. Содан барып, іргелес туған Қорқыт, Оғыз аңыздарымен тамырласады. Бұл жерде әңгіме авеста аңыздары Қорқыттан алынды ма, немесе Қорқыт аңыздары Авестаның жалғасы ма деген талас тумайды. Осы аңыздардың түп негізі бір болуы мүмкін деген ойды таратпақшымыз.

Мысалы, Қорқыттың өліммен күресін алайық. Қорқыт сияқты, өліммен күрескен Тұран патшасы Алып-Ер Тұңға (Аврасияб) да бар. Осы Тұран ойшылдарының өліммен күресінің бастапқы қайнар көзіндегі мифтер Авеста заманындағы адамдардың есінде қалған. Ықылым замандардағы күш пен әлсіздік, содан соң зорлық пен әділет, яғни сананың өсуімен бірге абстракцияға ұласқан ақ пен қара ұғымының ірілену сатысы байқалады.

Қорқыт аңызының түп тегінде өліммен күрес жатыр. «Гильгамештің» де айтары осы екені мәлім. Ол өзі исламның жөн-жоралғыларына қайшы, Тәңір дініне жақынырақ, ерекше сюжет екені байқалады. Біздің ойымызша, Қорқыт аңыздарында Қорқыттың өмір сүрген уақытынан да тым ертедегі Авестамен ұштасқан дүниетаным елестері бар. Авестада Заратуштра жаратушы ие Ахура Маздадан әлемнің жаралуы, әділет пен жауыздық қайдан пайда болатындығы жайында сұрағанда, Ахура Мазда Бүкіл жаратылыстың бірлігі мен қайшылығы екі принципке негізделетінін түсіндіреді. Ол – өмір мен өлім, жарық пен түнек.

Авеста адамдарының түсінігінде Жер мен Су – Аспан атаның әйелдері де, От – ұлы. Яғни, қазақтағы жер-су – Ана. Авестаның 72 тараудан тұратын («һа» деп аталады) екінші кітабының жиырмасыншысында Заратуштар судан жердің шөлін қандыруын сұрай-ды. Қорқыт аңыздарында жоғалған кісінің дерегін өзен-судан сұрауы, сумен тірі адамдай тілдесіп, «ренжісең де, қарғама», – деуі – оны адам, ана кейпінде ұғынудан. Авестада да өзен-суды қасиет тұтып, оны адам сияқты, қуаныш-реніші, тілек-өкпесі бар жанды нәрсе деп түсінгені көрінеді:

Қасиетті бұл өзенге,

Не десең де сыяды.

Толқыны тау боп ағады,

Осы өзенге сыйынсаң,

Алдыңнан нұр жауады.

Сөйтіп, «Қорқыт атадағы» сияқты су Құдайы АрдвиСураға та-бынады.

«Қорқыт ата кітабында» әйелдің төрт түрі бар екенін сипаттап, жақсысын сынап, жаманын мінеп, әдемілеп суреттейтін жері басқа аңыздардың сюжет желісінен бөлек, өзінше тұрады. Мұның да дәстүрлі ізі Авестада бар. «Висперед» деп аталатын үшінші кітаптың 4-бөлігі әйелдің қасиеттерін сипаттайды.



1   2   3


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет