Байтелиева жанар дәрібекқызы қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі



жүктеу 472.88 Kb.
бет3/3
Дата25.04.2016
өлшемі472.88 Kb.
түріДиссертация
1   2   3
: userdata -> uploads -> u21
u21 -> Қазақ тіліндегі ресми іс-қағаздары Басқару, ұйымдастыру, өкім шығару қызметіне қатысты құжаттар
u21 -> Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы (1845-1904) Абай Құнанбаев
u21 -> КӨкбай жанатайұлы (1861-1925)
u21 -> Зиядин айдос сахабадин¦лы ќазаќстандаѓы саяси партиялар азаматтыќ ЌОЃамды ќалыптастырушы субъекті ретінде
u21 -> А. Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты Әож 811. 512. 122' 373. 21 Қолжазба құқығында Әшімханова фарида мейрамханқызы
u21 -> Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу
u21 -> «Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері
u21 -> 10 «б»-сынып оқушысы Ы. Алтынсарин атындағы дарынды балаларға арналған облыстық мамандандырылған қазақ гимназия-интернаты Павлодар қаласы
u21 -> Абайдың Евгений Онегиннен аудармасы
u21 -> Ахмет Жұбанов Ахмет Қуанұлы Жұбанов

2.1.8 «Мінезіне қатысты фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты». Тұлпар ат адамға тән қасиеттерімен ерекшелінеді. Батырлар жырында аттардың шайқас үстінде айла жасайтын сюжеттері кездеседі. Негізінде бұл айлаларды аттың иесі үйретеді. Аттың бұндай қабілеті дастандарда маңызды орын алады. Аттар оқтардан қашады, керекті кезде жерге иіледі, оқтан құтылады. Аттың айламен қашуы да шындық және оның мақсаты жауды алдау. Мұндай жылқылардың атты әскерлер тарапынан бапталғандығы тарихи шындық [12, 173]. Шапқыншылықтарда, жаугершілікте батыр жараланған болса, оны соғыс алаңынан алып шығып, тістерімен абайлап жерге қояды. Шапқан кезде батырдың құлап қалмауын ойлайды. Егер батыр алға қарай құлайын деп бара жатса мойнын, артқа құлайын деп бара жатса құйрығын көтеріп, оған кедергі болады. Жаралы батыр үшін жылайды, оған шабуыл жасауға әрекеттенген жыртқыш аңдарды, жабайы құстарды қуады, жаралы немесе о дүниелік болған батырдың денесін еліне апаруға әрекеттенеді. «Қобыланды батыр» дастанында Тайбурылдың жараланған Қобыландыны сыртқы жаулардан қорғау жолындағы күресі тамаша суреттелген.

Осы сияқты жылқының бойында кездесетін түрлі қасиеттері (жақсы, жаман) тілімізде оның мінезіне қатысты фразеологизмдердің туындауына себеп болған. Мысалы: үйірсек аттай фразеологизмі бір жерді айналшықтап шықпай жүріп алатын жылқының мінезінен алынған. Жылқыларда кеңістіктік консерватизм жақсы дамыған. Ересек жануарлар жаңа жайылымға ұзақ (2-3 жыл) үйрене алмай, ескі жайылымына қаша береді. Халық белгілі бір жерге жиі бара беретін адамның іс-әрекетін бейнелі түрде көрсете отырып, ассоциативті түрде өз үйіріне немесе белгілі бір жерге үйренген жылқыға теңейді. Ассоциативті теңестіру екі нысан іс-әрекетінің ұқсастығы негізінде іске асады. Ал, тарпаң тайдай қылтылдау фразеологизмі мінезі тұрақсыз, құбылмалы адамды сипаттайды. Мысалы: Өкпешілін қайтерсің! Тарпаң тайдай қылтылдап. Пәтуасын қайтерсің?! Тазы ит қуған қояндай, Қаққанша қабақ бұлтылдап (Д.Бабатайұлы). Мұндай сипаттама осы ат тұқымына бақылау жасау негізінде пайда болып, ассоциативті түрде жылқының мінез-құлқындағы белгілер тұрақсыз, сенімсіз, жауапсыз адамның мінезіне ауыстырылған.



2.2 «Қазақ тіліндегі жылқыға қатысты паремиологиялардың этнолингвистикалық сипаты». Мақал-мәтелдер (ММ) де этнолингвистикалық арнаның ең құнарлы бұлақтарына жатады. Әрбір ММ-дердің бойына этнос болмысына, оның рухани заттық мәдениетіне, дүниетанымына, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, наным-сеніміне т.б. қатысты бай информация жинақталғанын ескерсек, олардың этнос болмысын танып-білуге қосар үлесі зор.

ММ-дердің этнолингвистикалық сипатын анықтау деп көне дәуірден келе жатқан тұла бойы тарихқа толы ММ-дердің мағына қалыптасуының уәждерін, шығу тарихын, дерек көздерін, қазіргі тілдегі қолданылуын, яғни ауыспалы мағыналарының қалыптасуын зерттеуді айтамыз. Мағына қалыптасуындағы уәждері дегенді ММ-дердің шығуына негіз болған жағдайлар деп түсінеміз. Мысалы: Күлікте күлкі қыла көрме деген мәтелдің шығу тарихы бәйгеге түсер аттың сынымен байланысты.



Көктеп мінген еріңнің, Астында көп жүгірер күлік бар, – деген (Шалкиіз жырау) жолдардағы күлік сөзі жылқы мағынасын беріп тұрғанын аңғару қиын емес. Күлік сөзінің бұдан басқа «ат сыны, атты санатқа қосу, сынату» мағынасы да бар. Қазақтар тері алынған, бапталған суытылған жүйріктерін бәйгеге қосар алдында төреші сайыпкерлердің, атсейістердің алдынан шұбатып өткізетін, не күлікке тұрғызып сынататын болған. Әрине, бәйге аты – сәйгүліктер екіден, төрттен емес, біртіндеп сыналған. Өйткені төрешілердің міндеті – бәйгеге қосылатын жүйріктің мүшесін, үстіне мінер шабандозын, тұрманын тегіс көріп бағасын беру. Одан ұлы бәйгеге болсын, ұлан бәйгеге болсын жарамайтын, тек ат қарасын көбейтетін кейбір қужауырын, суыту кезде саңсырап қалған жылқыларды алып қалу құқы берілген. «Күлікте күлкі қыла көрме» деген мәтел осыдан шыққан. Сәйгүлік сөзі, яғни «күлікке сай» деген сөз. Бұл сөз кейде күрк деп айтылады. Мысалы: «Порымына қарасып алдынан өтті күрктен» (Қамбар батыр).

Біртұтас жүйесін, тұлға-тұрпаты мен мән-мағынасын сақтап қалған әрбір ММ-дердің ішкі формасынан, яғни мағынасынан ұлттық діл, мәдени-ұлттық нақыш айқын көрінеді. Тілді халықтың рухани мәдениеті мен тарихына, салт-дәстүріне, ұлттық дүниетанымына байланыстыра зерттеуді мақсат ететін этнолингвистика болғандықтан, ММ-дер тіл білімінің осы жаңа да құнарлы саласының зерттеу нысаны бола алатынына көз жеткіземіз. Осыған байланысты бұл тараушада жылқының мінезіне, тегі мен табиғи ерекшелігіне, бабына, қимыл-қозғалыстары мен күй-жайына және қазақ халқының салт-дәстүрі мен наным-сеніміне байланысты қалыптасқан ММ-дердің этнолингвистикалық табиғаты іштей 5 топқа бөлініп талданады



2.3 «Түркі тілдеріндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердегі ұқсастықтар мен айырмашылықтар» деп аталатын келесі тараушада жылқы малына қатысты ФТ-тердің түркі тілдеріндегі сипаты сөз болады. Әрбір халық өзінің әлемдік суретін тілі негізінде қалыптастырады. Осыған байланысты адамның бір-бірін түсінуі қиынға соғады. Әрине, бір-бірінен қатты ерекшеленетін тілдерге қарағанда туыстас тілдерде сөйлейтін халықтар үшін бір-бірін түсінуі анағұрлым жеңілдеу. Түркі тілдес халықтар үшін қай кезде де өз ұлтының тілі арқылы түсінісу күні бүгінге дейін ешбір қиындықсыз жүзеге асырылып келеді. Тіпті олардың ортақ ФТ-тері де осының айғағы.

Түркі сөздері өз басынан сан түрлі тарихи кезеңдерді өткізіп келді. Соған қарамастан, олар өзінің негізгі сөздік қорын сақтап қалды. Бұл пікіріміздің дәлелі – ерте кезеңдерден келе жатқан түркі халықтарының ескі жазба мұралары, әр түрлі деректері, түркі ойшылдарының, ақындарының, ғалымдарының, билердің даналық сөздері болып есептеледі. Мысалы: Махмуд Қашқаридың сөздігінде кездесетін «кіші аласі ічтін, jілқі аласі таштін» мақалы қазіргі түркі халықтарының көбінде сақталған. Бұл мақалдағы jілқі сөзі «мал» мағынасында қолданылып тұр. Сондықтан да болар қазіргі түркі тілдерінде сақталған нұсқаларында «мал» мағынасындағы сөздер (мал, мол, хайван) қолданылады. Мысалы: қаз. адам аласы ішінде, мал аласы сыртындаадам аласы ішінде жылқы аласы сыртында» нұсқасы да кездеседі) // өзб. одам аласи ичда, мол оласи ташда // түркім. адам аласы ичинде, хайван аласы дашында // түрік. инсан алажасы ичинде, хайван алажасы дишинда.

Жылқы малына қатысты ФТ-тердің сабақтастығы мен ортақтығы түркі тілдерінің синхронды дамуында аңғарылады. Бұл әр түрлі топтар мен аймақтардағы қазіргі түркі тілдерінде жылқыға қатысты бір-біріне өте ұқсас немесе нұсқалас ФТ-дің көптеп кездесетінін көрсетеді. ФТ-дің бұл қабатында заңды түрде болған фоно-морфо-семантикалық ауытқуларда және құрылымдық түрленулерде олар не бұл халықтардың шығу тегі мен тұрмысының ортақтығын көрсетеді, не олардың әр түрлі тарихи даму кезеңдеріндегі тіларалық кірме сөздердің нәтижесі болып табылады. Бұған кейбір мысалдарды келтіруге болады: қаз. ат жалын тартып міну// қырғ. ат жалын тартып минүү «ержету, шешім қабылдай алатын жігіт болу»; қаз. ат басындай // өзб. отнинг калласиндай – қандай да бір заттың көлемін анықтау кезінде қолданылады; қаз. жақсы атқа бір қамшы, жаман атқа мың қамшы // қырғ. жакшы атка бир камчы, жаман атка миң камчы // өзб. яхши отга бир қамчи, ямон отга минг қамчи // ұйғ. яхши атқа бир қамча, яман атқа миң қамча // түркім. ягшы ата бир гамчы, яман ата мүң гамчы [13].

Географиялық жағынан алшақта орналасқан түрік халқының жылқыға деген көзқарастарында біраз ерекшеліктер кездеседі. Мысалы: at kafalı (ат кафалы; сөзбе-сөз аудармасы: ат басты) деген тіркес «ақымақ» мағынасын береді. Негізінен түркі халықтарында «ақымақтық» көбінесе қой, есек, шошқа денотаттары арқылы берілген. Халық жылқы жайын сөз еткенде біріншіден, оның ерге серіктігін, жүйрік қасиетін, дене бітімінің сұлулығын сөз еткен. Ал оны «ақымақ» ретінде көрсету сирек кездеседі.



Atlar tepişir, arada eşekler ezilir (атлар тепишир, арада ешеклер езилир) деген ФТ-те үлкендердің әсерінен кішілердің зардап шегуі жайлы мағына бар. Бұл қазақ тілінде «екі түйе жанасса, арасында шыбын өледі» тіркесімен беріледі. Әлдінің әлсізге жасайтын зорлығын бейнелейтін бұл тіркеске «ірілік», «зорлық» семалары негіз болған. Қазақ халқы зорлықшы ретінде түйені алса, түрік жылқыны көрсетіп отыр. Сондай-ақ, қырғыз халқында «Сиыр сойсоң, уч күн үйүңө жолобо, жылкы сойсоң, жети күн үйүңөн чыкпа» деген мақал бар. Бұл мақал қырғыздардың қазақ халқы сияқты жылқы етін сүйетіндігін аңғартып тұр. Ал, түріктер жылқының етін жемейді, сүтін ішпейді. Мұның себебін түрліше түсіндіреді. Қазақтар мен түріктердегі жылқы өсіру мәдениетін зерттеген Али Аббас Шынар «түріктер ислам дінін қабылдағаннан бастап жылқы етін жемейді» деген мәлімет келтіреді [12, 45]. Бірақ ислам дінінде жылқы етін жеуге тыйым салынбағаны бәрімізге аян. Сондықтан зерттеушінің бұл келтірген мәліметі дәлелді емес сияқты.

Қысқасы, түркі тілдерінде жылқы малына қатысты ФТ-тердегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды олардың құрылымы мен мазмұнынан, ортақ бейнелі-аялық негіздерінен байқауға болады.

Осы арада жылқыға қатысты ФТ-тердің диалектілік ерекшелігі бар ма деген сауал туады. Этносқа қатысты деректердің бәрін сөздік қордың қойнау-қойнауларын тінте қарап, тірнектеп жинап, түгел қамтуды көздейтін этнолингвистикада әдеби тілдің «сыртында» жатқан, сонау тайпа тілінен бастау алып, жергілікті тұрғындар қолданысында сақталып келе жатқан көне де байырғы сөздерді, көрші халықтар тілінен әр кезде қабылдаған ауыс-түйістерді, жергілікті кәсіпшілікке байланысты ұғым-түсініктерді жинақтап, түсіндіретін диалектілер де бұлақ көзі ретінде қабылданады.

Жалпы ФТ-тердің пайда болуына әсер ететін фактордың бірі – сол өлкенің жағдайы, табиғаты, халықтың айналысатын негізгі кәсіп түрі. Міне, сондықтан да әр түрлі аймақтарда өмір сүріп жатқан қазақтардың тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-терге талдау жасау арқылы олардың осы түлікке деген танымдарындағы ерекшеліктерді айқындағымыз келді.

Мәселен, Түркіменстандағы қазақтар тілінде ат та шөл, адам да шөл (Түрікм., Красн.) деген тіркес кездеседі. Яғни, «адам мен аттың қатты шөлдеуі» мағынасындағы тіркес. Бұл тіркестің пайда болуына біздіңше, сол жердің табиғаты тиек болған. Себебі Түркіменстанның табиғаты құмды, шөлді, ыстық болып келеді. Ал, Қытай қазақтары ұзатылған қызға қатысты «ат байлар» тіркесін қолданады. Әдетте, қазақ әдеби тілінде «ат байлар» деп ұлды айтады. Ал бұл өңірде ұзатылған қыз жұрты «келешек сенің барар үйің, ат байларың, қазығың» деген мағынада образды қолданылады.

2.4 «Жылқы малына қатысты ТТ-терге ұйытқы болған сөздердің этимологиялық негіздері». Жылқы малына қатысты ФТ-терге ұйытқы болған сөздердің этимологиялық негіздерін берудегі негізгі мақсатымыз – жылқы малына қатысты түбір сөздердің негізі түркі тілдерінің өзінде жатқандығын аңғарту. Яғни, басқа салалық лексикаға қарағанда жылқымен байланысты сөздердің көбі өз тілімізде пайда болғандығын айқындау. Мәселен, жұнттай семіз фразеологизіміндегі жұнт сөзінің шығу төркініне көз жіберіп көрсек:

Жұнт сөзінің ҚТС-нде 2 мағынасы берілген: 1) ұлпаны жып-жылтыр, суда мекендейтін итбалық тәрізді мақұлық; 2) көне. жылқы, ат (жұнт жылы – жылқы жылы). Яғни, бұл сөз де жылқы деген мағынаны беретін сөз. М.Қашқари сөздігінде бұл атау йунд тұлғасында келіп, «ат, жылқы, оның үйірі» деген ұғымда қолданылады. Түркі халықтарында 12 жылда бір қайырылатын жыл атауларының бірі – жетінші жылдың аты осы сөзбен аталған: йунд йылы (жылқы жылы). Ескі қыпшақтар ескерткіштерінің тілінде йунт деп табынға бос жіберілген жылқылардың бір үйірін айтатын болған. Онда қыпшақ тобына жататын тілдердің өзіндік ішкі даму заңдылығы бойынша, қалыптасқан тұрақты фонетикалық ереже бойынша сөз соңындағы ұяң дыбыс (-д) қатаң (-т) болып айтылады: жәдігерлерде йунт, қазақ тілінде жұнт. Зерттеуші А.М.Щербак joнт сөзі «лошадь» деген мағына беретінін сөз ете келіп, мынадай мысалдар арқылы оның мағынасын анықтай түседі: «mëгlÿk kулун ëркäк joнда (joнт (букв. «самец-лощадь») слова joнт, несомненно, имеет видовое значение, ср. также ëркäк jунад «лошадь» (Китаб ал-идрак, 245) [14].

М.Бейсенованың пікірінше, сөздің негізгі түбірі йығ = (жый), оған өздік етістің жалғауы -ун қосылғанда ғ дыбысының кейде түсіп қалатын заңдылығы бойынша йыун (2 дауысты дыбыс қатар келіп қолданылмайтын болғандықтан) > йун болып қысқарады. Көне түркі тілдеріндегі реликтік көптік жалғауы жалғанып (йунт), ол түбірмен кірігіп, қалыптасып кеткенге ұқсайды [15]. Көне түркі тілдерінде йығ = деген сөз «бір жерге жинау» деген мағына береді. Академик Ә.Қайдар бұл лексеманың тығыршықтай семіз, күйлі-қоңды малға, көбінесе жылқы малына байланысты айтылатындығын келтіреді [16, 95]. Ал семіз малдың жүні әрі тықыр, әрі жылтыр болатыны белгілі нәрсе. Олай болса, жұнттай сөзінің төркіні көне түркі тілдерінде қолданылған юнт (jynd) «жылқы» мағынасындағы сөзбен байланысты деуге болады.



Қорытынды

Қорыта айтқанда, біздің жинаған материалдарымыз қазақ тілінің сөздік қорындағы жылқы малына қатысты ФТ-тердің өзіндік орны мен үлес салмағы бар екендігін көрсетеді.

Халықтың рухани творчествосының жемісі, тілдің ажарын кіргізетін, оның құдіретін арттыра түсетін, ойды бейнелеп, астарлап, өзіндік нақышымен жеткізетін, ата-бабадан мұра ретінде келген сөз қазынасының дайын қолданылатын үлкен саласы ФТ-тер этнос тілінің құрамдас бөлігі болғандықтан, оларға этнолингвистикалық талдау жасаудың ғылым үшін құндылығы ерекше.

Жылқы малына қатысты ФТ-терге этнолингвистикалық талдау жүргізу барысында олардың сөздік қорымыздың көне лексикалық қабаттарынан екендігіне көз жеткіздік.

Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тер (фразеологиялық және паремиологиялық) құрылымы мен мазмұны жағынан алуан түрлі, олардың басым бөлігі халықтың тарихын, наным-сенімін, көзқарасын және т.б. бейнелей отырып, оның өткен өміріне тамырын терең жаяды. Барлық осы ерекшеліктер, ең алдымен, ұлттың объективтік шындық жөніндегі нақты түсініктерін, тілде қандай да бір көрініс тапқан алуан түрлі табиғи құбылыстарға, қоғамның даму заңдылықтарына олардың баға беруін білдіреді.

Жылқы малына қатысты ФТ-тердің жасалуы мен ары қарай семантикалық дамуы белгілі бір заңдылықтар негізінде жүзеге асырылады. Бұл заңдылықтар ФТ-терді мұқият түрде диахрондық зерделеу мен олардың шығу тегін анықтау арқылы айқындалды.

Қазақ тіліндегі біз қарастырып отырған жылқы малына қатысты ФТ-тер халықтың тарихи-этнографиялық процестері, рухани-мәдениеті, әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері, дүниені қабылдауы, мифологиясы жөніндегі нақты ұғым-түсініктерді береді. Оларда тіл мен этностың, тіл мен рухани мәдениеттің өзара тығыз байланысы жарқын көрініс тапқан.

Тіл дамуының алуан түрлі кезеңдерінде қалыптасқан ФТ-тердің осы зерттеліп отырған тобының сақталып қалуы олардың дамуының белгілі бір қарқынын, олардың пайда болуының тарихи сабақтастығын айқындауға мүмкіндік береді.

Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-терге жасалған талдау көшпелілердің жылқы туралы ұғымдары мен түсініктері ассоциативтік салыстырулар арқылы адамдар әлеміне өтіп, тілде берік орнығып қалғандығына көзімізді жеткізеді. Бір нысаннан екінші нысанға бейнелі-ассоциативтік түрде өту (яғни, жануарлар әлемінен адамзат қоғамына) белгілі бір ерекшеліктері, айрықша балама қасиеттері, яғни бір тұрпаттас аялық элементтерінің және т.б. негізінде жүзеге асырылып отырған.

Қорыта келе, жұмыста қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-терді тақырыптық-мағыналық жағынан топтастыру арқылы олардың жасы мен жынысына, түр-түсіне, сыны мен бабына, тегі мен табиғи ерекшелігіне, мінезіне, дене мүшелеріне қатысты ФТ-тердің этномәдени уәждемелері айқындалды. Сондай-ақ жылқы малына қатысты әлеуметтік-қоғамдық факторлардан туындаған фразеологизмдер, жылқы шаруашылығы мен ат әбзелдеріне қатысты фразеологизмдер және салт-дәстүр, наным-сенімге байланысты, халықтық өлшем негізінде пайда болған ФТ-тердің этнолингвистикалық сипаты кеңінен қарастырылды.

Қысқасы, жұмыста, біріншіден, жылқы малына қатысты ФТ-тер тақырыптық-мағыналық жағынан топтастырылса, екіншіден, сол классификация бойынша оларға этнолингвистикалық сипаттама беріліп, қазақтың ұлттық болмысын танытатын коннотация сипаты нақты дәлелденіп, осы жіктелген ФТ-тердің антропоөзектік контексі айқындалды.

Құрылымы мен мазмұны жағынан ұқсас жылқы малына қатысты ФТ-тер түркі тілдерінде көптеп кездеседі. Бұны түркі халықтарының тарихи сабақтастығынан деп түсінеміз. Жылқы малына қатысты тұрақты тіркестердің сабақтастығы мен ортақтығы түркі тілдерінің синхронды дамуында аңғарылады. Бұл әр түрлі топтар мен аймақтардағы қазіргі түркі тілдерінде жылқы малына қатысты бір-біріне өте ұқсас немесе нұсқалас ФТ-дің көптеп кездесетінінен көрінеді.



Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы: «Ана тілі», 1998. -304 б.

2 Калиев Б. Лексико-семантическая и морфологическая структура названий растений в казахском языке. –Алматы: «Мектеп», 1996. -168 б.

3 Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. –Алматы: «Ғылым», 1997. -272 б.

4 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. –Алматы: «Евразия», 1995. -178 с.

5 Бабалықұлы Ж. Жылқының түсі // Егемен Қазақстан, 2005. 25 мамыр.

6 Ер қанаты. (құрастырған Ж. Аупбаев). –Алматы: «Қайнар», 1987. -328 б.

7 Дәдебаев Ж. Тұлпардың сыны мен бабы. –Алматы: «Бастау», 1994. -16 б.

8 Радлов В.В. Қазақтардың малдары // «Жалын», 1989. №4, 63-69 бб.

9 Тоқтабаев А. Қазақтардың ХІХ ғ. мен ХХ ғ. басындағы жылқы шаруашылығы. Диссертация қолжазбасы. –Алматы, 1992. -228 б.

10 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: «Санат», 1997. -224 б.

11 Сатенова С.К. Образно-фоновая основа устойчивых выражений, образованных на основе лексики скотоводства в казахском языке. Дисс. КФН, 10.02.06. –Алматы, 1990. -167 б.

12 Шынар А. Қазақтар мен түріктерде жылқы өсіру мәдениеті және оның рөлі (ауд. Кенан Коч). –Шымкент: «Әлия», 2001. -135 б.

13 Кайдар А.Т. Образно-фоновая основа устойчивых выражений, образованных на основе лексики скотоводства в казахском языке // Известия АН КазССР. Серия филологическая, 1987. №1, 3-8 с.

14 Щербак А.М. Названия домашных и диких животных в тюркских языках // Историческое развитие лексики тюркских языков. –Москва, 1961. 82-161 с.

15 Бейсенова М.С. М.Қашқаридың «Диуани лұғат-ит түрк» деген еңбегіндегі төрт түлік мал атаулары. Ф.ғ.к. диссер. қолжазбасы. 10.02.06. –Алматы, 1997. -170 б.

16 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. –Алматы: «Ғылым», 1966. -240 б.



Диссертацияның негізгі мазмұны мен тұжырымдамалары төмендегі басылымдарда жарияланған:
1 «Жылқы малы атауларының фразеологизмдерде берілуі» // «Жас ғалым – 2005» атты Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Тараз: Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, 2005, 83-86 бб.

2 «Жылқы атауларына байланысты халықтық өлшемдердің этнолингвистикалық табиғаты» // «Түркі халықтары әдебиеті тарихының өзекті мәселелері: өткені, бүгіні және ертеңі». Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Тараз: М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, 2005, 229-230 бб.

3 «Жылқы малына қатысты бірер мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық сипаты туралы» // Алматы: «ҚазҰУ Хабаршысы», 2006, №4 (94), 153-156 бб.

4 «Қазақ халқының салт-дәстүрі, наным-сенімі негізінде қалыптасқан жылқы атауларына байланысты фразеологизмдер» // Алматы: «Тілтаным», 2006, №4, 83-87 бб.

5 «Сөз сырына үңілсек» (жылқы шаруашылығында қолданылатын бірер атаулардың этимологиясы жайында) // Алматы: «ҚазҰУ Хабаршысы», 2006, №6 (96), 89-91 бб.

6 «Жылқы түр-түсіне қатысты атаулардың мағыналық, тұлғалық топтары» // Шымкент: «Ізденуші», 2007, №2 (04), 11-17 бб.

7 «Жылқы малының сыны мен бабына қатысты атаулардың семантикалық ерекшеліктері» // «Ө.Айтбайұлы және тіл білімінің мәселелері». Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы: А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, 2007, 218-221 бб.

РЕЗЮМЕ
Байтелиева Жанар Дарибековна


Этнокультурная мотивировка фразеологических сочетаний,

связанных с лошадью в казахском языке


специальность: 10.02.06 – тюркские языки
Актуальность исследования. Исследование этнолингвистической характеристики историко-этнографических сведений, фразеологических сочетаний, связанных с лошадью, сформировавшихся в языке в связи с познанием национального быта и родной культуры, как нам представляется, не вызывает ни у кого сомнения в том, что выбранная тема является одной из важнейших в казахском языкознании. Поэтому специальное рассмотрение данной темы в этнолингвистическом аспекте и обсуждение темы фразеологических сочетаний, связанных с лошадью, ставших основой древних народных мировоззрений и убеждений, традиций, социально-общественных факторов, абстрагировавшись, со временем перешедших в языковые факты описания и изучения людей подчеркивает актуальность исследовательской работы.

Предмет исследования. Предметом исследования является раскрытие в языковых фактах казахского языка познавательного значения, способов образования и этнолингвистической природы фразеологических сочетаний, связанных с лошадью.

Цели и задачи исследования. Цель исследования – определение этнокультурной мотивировки фразеологических сочетаний, связанных с лошадью в казахском языке. В соответствии с целью были определены следующие задачи:

- научный обзор тематико-содержательного плана сведений и исследований, связанных с лошадью в казахском и других тюркских языках;

- сбор и классификация по тематическим группам фразеологических сочетаний, связанных с лошадью в казахском языке;

- определение характера мотивировки фразеологических сочетаний, связанных с лошадью в казахском языке;

- раскрытие этнолингвистической природы, значения фразеологических сочетаний, связанных с лошадью в казахском языке посредством экстралингвистических факторов;

- определение сходств и различий во фразеологических сочетаниях, связанных с лошадью в тюркских языках.



Методы исследования. В соответствии с целями и задачами диссертационного исследования были использованы методы исследования как историко-сравнительный, описательный, этнолингвистический, а также методы систематизации, предметно-тематической классификации.

Научная новизна и результаты исследования. В данной работе исследуется взаимосвязанность фразеологических сочетаний, связанных с лошадью, в казахском языке с этнокультурой в этнолингвистическом аспекте.

В исследовании были сделаны следующие заключения:

- фразеологические сочетания, связанные с лошадью, были собраны и классифицированы по предметно-тематическим группам:

- фразеологическим сочетаниям, связанным с лошадью, были даны этнолингвистические определения;

- были установлены мотивирующие признаки, определяющие этнолингвистический характер фразеологических сочетаний, связанных с лошадью;

- была предпринята попытка этимологического анализа некоторых слов, послуживших основой для фразеологических сочетаний, связанных с лошадью.



Теоретическая и практическая значимость исследования. Теоретическая значимость работы заключается в анализе природы фразеологических сочетаний, связанных с лошадью, в этнолингвистическом аспекте, в определении их этнокультурного значения и их интерпретации согласно теориям «язык и нация», «язык и культура».

Результаты исследования можно использовать при обучении теоретическим курсам и проведении специальных семинаров по истории языка, лексикологии, фразеологии, этнолингвистики, лингвокультурологии.



Выводы диссертационного исследования, выдвигаемые к защите.

- фразеологические сочетания, связанные с лошадью, установившиеся в словарном фонде казахского языка – один из основных этносодержательных фактов, характеризующих национальный быт и культуру народа;

- мотивом для образования фразеологических сочетаний, связанных с лошадью, послужили этнокультурные наименования, связанные с возрастом и полом, породой и природными особенностями, с частями тела, мастью, болезнью, внешним видом и уходом, характером, различными позами и передвижениями, хозяйством, а также снаряжениями лошади;

- окончательный сбор и определение мотивов образования фразеологических сочетаний, связанных с лошадью – одна из задач этнолингвистики;

- образовавшиеся фразеологические сочетания, связанные с лошадью, являются языковыми единицами коннатационного характера создания образов, связанных с народным мировоззрением и убеждениями, традициями, социально-общественными факторами;

- основой во фразеологических сочетаниях, связанных с лошадью, в основном, были только положительные качества:

- материал исследования рассматривался в предметно-тематических группах.

RESUME
Baitelieva Zhanar Daribekovna


Ethno cultural motivation of phraseological combinations,

connected with a horse in the Kazakh language


Specialty: 10.02.06 - Turkic languages
Research urgency. Research of the ethnolinguistic characteristic of historical and ethnographic data, phraseological combinations connected with a horse, generated in language in connection with knowledge of national life and native culture, from our point of view, does not cause in anybody doubt that the chosen theme is one of the major in the Kazakh linguistics. Therefore special consideration of the given theme in ethnolinguistic aspect and discussion of theme of the phraseological combinations connected with a horse, which have become basis of the ancient national outlooks and belief, traditions, socially-public factors, having abstracted, in due course passed in the language facts of the description and studying of people underlines an urgency of research work.

Object of research. An object of research is disclosing in the language facts of the Kazakh language of informative value, ways of formation and the ethnolinguistic nature of phraseological combinations connected with a horse.

Purposes and problems of research. The purpose of research is definition of ethnocultural motivation of phraseological combinations connected with a horse in the Kazakh language. According to the purpose following problems have been defined:

- scientific review of the subject-substantial plan of data and researches connected with a horse in Kazakh and other Turkic languages;

- gathering and classification by lexical sets of phraseological combinations connected with a horse in the Kazakh language;

- definition of motivation character of phraseological combinations connected with a horse in the Kazakh language;

- disclosing of ethnolinguistic nature, value of phraseological combinations connected with a horse in the Kazakh language by means of extralinguistic factors;

- definition of similarities and distinctions in the phraseological combinations connected with a horse in Turkic languages.



Methods of research. According to the purposes and problems of dissertational research such methods of research as historical and comparative, descriptive, ethnolinguistic and also methods of ordering, in detail-substantial classification have been used.

Scientific novelty and results of research. In the given work the coherence of phraseological combinations connected with a horse, in the Kazakh language with ethnoculture in ethnolinguistic aspect is investigated.

In research following conclusions have been made:

- the phraseological combinations connected with a horse, have been collected and classified on subject-substantial groups:

- to the phraseological combinations connected with a horse, ethnolinguistic definitions have been given;

- the motivating signs defining ethnolinguistic character of phraseological combinations, connected with a horse have been established;

- attempt of etymological analysis of some words which have formed a basis for phraseological combinations, connected with a horse has been undertaken.



The theoretical and practical importance of research. The theoretical importance of work consists in the analysis of nature of phraseological combinations connected with a horse, in ethnolinguistic aspect, in definition of their ethnocultural value and their interpretation according to theories «language and the nation», «language and culture».

Results of research can be used at training to theoretical courses and carrying out of special seminars on language history, lexicology, phraseology, ethnolinguistics, linquocultural science.



The conclusions of dissertational research which are put forward to defence.

- the phraseological combinations connected with a horse, established in dictionary fund of the Kazakh language is one of the basic ethnosubstantial facts characterizing a national life and culture of people;

- as motive for formation of phraseological combinations connected with a horse, the ethnocultural names connected with the age and sex, breed and natural features, with body parts, coloring, illness, appearance and leaving, character, various poses and movement, an economy, and also equipments of a horse have served;

- definitive gathering and definition of motives of formation of phraseological combinations connected with a horse is one of ethnolinguistics problems;

- the formed phraseological combinations connected with a horse, are language units of connotation character of creation of images connected with national outlook and belief, traditions, socially-public factors;

- basically, only merits were a basis in the phraseological combinations connected with a horse:



- material of research was considered in subject and substantial groups.




1   2   3


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет