Бауыржанова А. З., Асенова Б. К., Тері және былғары өнімдерін өңдеу технологиясы Оқу құралы мазмұНЫ



бет3/20
Дата28.04.2016
өлшемі1.35 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

3. Техникалық былғары


Техникалық былғары тағайындалуына байланысты бірнеше түрлі болып өңделеді: жетектік қайыс белдік, машина бөлшектері және әртүрлі техникалық бұйымдарға арналған. Техникалық былғары өңдеуде негізінен, ірі қара малдың ауыр терілері пайдаланылады; ал кейбір түрлері ұсақ шикізаттан (бұзау терісі) алынады. Техникалық былғарыны дайындауда өсімдіктік, хромдық-өсімдіктік және хромдық илеу қолданылады. Техникалық былғары жонарқа терісінен өндіріледі.

Техникалық былғарының қалыңдығы оның міндетіне байланысты әртүрлі болады. Жетекті қайыс белдік, манжет және басқа да техникалық бұйымдарға арналған техникалық былғары маңызды былғары түрлерінің бірі болып саналады, сондықтан оның сапасы жоғары, су сіңіргіштігі төмен, жыртылуға қарсылығы үлкен болу керек. Техникалық былғары тығыз, бірақ қатты емес, иілгіш, жыртылмай қалпын сақтай отырып жеңіл штампылануы қажет; ол толықтай иленген, қыртыстар мен бүкпелер болмауы керек.

Техникалық былғары 1,2 және 3 сұрыпты болып бөлінеді.


4. Киімдік-галантереялық былғарылар


Киімдік-галантереялық балғарылар екі топқа бөлінеді: киімдік былғары және галантереялық былғары.

Киімдік былғары хромдық иленген қой терілерінен өңделеді. Киімдік былғарының қалыңдығы 0,6÷1,2 мм. Ауданының өлшемі 60дм2 төмен емес. Киімдік былғарылар қара және қоғыр түстерге боялады. Бояуы барлық ауданы бойынша біркелкі, дақсыз, 180° дейінгі температурада үтіктегенде тұрақты болуы керек. Киімдік былғары ұстаған кезде толық және жұмсақ, толық иленген, қалыпты майланған, майлы дақтарсыз, барлық ауданы бойынша жақсылап тегістелген болуы керек, қыртыстары мен бүкпелері болмауы қажет.

Былғары бахтармасы (терінің ет жағы) жақсы сүргіленген және тегіс жылтыр болуы керек.

Киімдік былғары 1,2,3,4 және 5 сұрыптарға бөлінеді.



5. Былғары өндірісінің сызбанұсқасы

Былғары өндірісінің негізгі үрдістері мен операцияларын сызбанұсқасы төменде көрсетілген:


Өндірістік партияға шикізаттарды таңдау
Жібіту
Жүннен арылту


Шелдеу



Бөлу


(юфть және хромдық иленген былғары үшін)


Жұмсарту


(юфть және хромдық иленген былғары үшін)


Пикелдеу


(хромдық және аралас иленген былғары үшін)


Өсімдіктермен илеу Хромдық илеу Аралас илеу
Бояу және майлау

(хромдық иленген былғары және юфть үшін)




Кептіру және әрлеу

Сызбанұсқадан көріп отырғандай, былғарыға айналатын тері, бірнеше үрдістер мен операциялар тізбегінен өтуі тиіс. Негізгі үш операциялар тобы бар:

1 топ: Жарғақты дайындау (жібіту-күлдеу операциялары).

2 топ: Илеу.

3 топ: Кептіру және әрлеу




ІІ БӨЛІМ



БЫЛҒАРЫ ШИКІЗАТЫ


Былғары өндірісінің шикізаты ретінде мал терілері, яғни ірі қара мал, жылқы, қой, ешкі, шошқа, түйе және теңіз аңдарының терілері жатады.

Тері - малды механикалық және атмосфералық құбылыстардан қорғау үшін қызмет ететін сыртқы тері жабыны. Сонымен қатар тері арқылы ағзадағы өнімді бөлу органы қызметін атқарады (тер, май және т.б.).




1. Терінің топографиясы, құрылысы және химиялық құрамы



Тері топографиясы. Құрылысы және өзеңнің физика-химиялық қасиеті (қалыңдығы, жыртылуға төзімділігі және созуылуы), химиялық құрамы бойынша (су, минералды тұздар, май және ақуыз мөлшері) тері топоргафиялық аймақтарға (мал денесінің белгілі бір мүшелеріне сай келетін және нақты қасиеттерінің жиынтығымен ерекшеленетін тері аймақтары) бөлінеді.

Терінің негізгі аймақтары (жылқыдан басқа): бас, мойын терілері, жонарқа, қол терісі және табан. Жылқы терісі жылқының алдыңғы терісі және жылқының сауыр терісі болып бөлінеді.

Теріні дұрыс өңдеу үшін және алынған былғарыны бұйымдар дайындауда пайдалану үшін тері топографиясын білу қажет.

Жонарқа (чепрак) - тері өндірісіндегі терінің екі маңызды бөлігі, екі табаны және мойын терісінен бөлінген терінің ортатұс бөлігі. Жонарқаның төменгі шегі - теріні сыпырғанда алынатын жиек.

Жонарқа өзеңінің құрылымы тығыз болады, сәйкесінше қалыңдығы үлкен және ақуыз мөлшерінің максималдылығымен ерекшеленеді. Теріден қол терісі мен мойын терілерін бөлу операциясы чепрактау (ұлтан және ер-тұрман дайындауда жартылай фабрикатты топографиялық бөліктері бойынша элементтерге бөлшектеу) деп аталады.



Мойын терілері - бас пен жонарқа арасындағы терінің алдыңғы бөлігі. Жонарқамен шектелген жері алдыңғы аяқ шап терілерін қосатын сызық бойынша өтеді. Мойын терілері өзеңінің тығыздығы төмен және әртүрлі қалыңдықтағы қыртыстар болады.

Қол терісі. Алдыңғы және артқы шап терілерінің ойыстарын қосып тұратын терінің шеткі бүйір бөліктері. Әрбір қол терісінде екі табан болады - алдыңғы және артқы, алайда алдыңғы табаны болмауы да мүмкін. Қол терісі қалың болмайды және өзең құрылысы борпылдақ келеді.

Табандар - малдың аяқтарын жауып тұратын терінің шеткі бөлігі. Теріні чепрактау кезінде табандар қол терісіне жатады. Табандар терісі жұқа, өзеңнің құрылысы борпылдақ және тығыздығы біршама төмен болып келеді.

Бас - мойынның жоғары жағындағы терінің алдыңғы бөлігі - өзеңнің тығыздығы біршама төмен болып келеді.

Негізгіден басқа, терінің қосымша топографиялық бөліктері - құйымшақ тұсы терісі және терінің сирақ терісі деп бөлінеді.



Құйымшақ тұсы терісі - терінің шеткі жері. Теріні чепрактау кезінде құйымшақ жонарқа құрамына енеді.

Терінің сирақ терісі - табанға жақындау терінің шеткі жері. алдыңғы табанға жақындау терінің сирақ терісі алдыңғы, артқы табанға жақындау сирақ терісі артқы деп аталады. Олардың өзең тығыздығы төмен және беріктігі аз.

Жоғарыда көрсетілгендей, жылқы терісі жылқының алдыңғы жақ терісі және сауыр тері болып екіге бөлінеді.



Жылқының сауыр терісі - жылқы терісінің артқы бөлігі, артқы аяқтарымен бірге кесіліп алынған жылқының сауырын жауып тұратын тері. Жылқының сауыр терісінің анағұрлым тығыз жері шпигель (аттың сауыр терісіндегі ең қалың тұсы) деп аталады.

Жылқының алдыңғы жақ терісі - сауыр терісі бөлініп алынған жылқы терісінің бөлігі.

Терінің құрылысы. Жануарлар мен адамдардың тінінің құрылысын зерттейтін ғылым гистология деп аталады.

Мал терісі - өте күрделі нәзік тін. Оны оқып зерттеу үшін микроскоп қолданылады. Микроскоп астында тері кесіндісін қарағанда, оның үш негізгі қабаттан тұратынын байқауға болады:

1) Қыртыс (эпидермис);

2) Өзең (дерма);

3) Тері асты клетчаткасы (шел қабаты).

Қыртыс - терінің жұқа беттік қабаты. Ол екі қабаттан тұрады: сыртқы - мүйізді, ішкі - шырышты. Былғары өндірісінде дайындық операцияларын жүргізу кезінде қыртыс жойылады.

Өзең - былғарыға айналатын терінің орталық негізгі қабаты. Ол өзінің беріктілігімен, қалыңдығымен ерекшеленеді. Ол коллаген, эластин және ретикул талшықтарының өрілуінен пайда болады.

Өзең екі қабаттан тұрады: жоғарғы емізікше қабат және төменгі торлы қабат.



Емізікше қабат өзеңнің жоғарғы бөлігінде орналасқан. Көбінесе, малдардың осы жерінде жүн тамыры бекиді. Осыған тер мен май бездері кіреді. Алайда, коллаген талшықтары жұқалау. Олар түк талшығына қарсы бағытталған.

Торлы қабат өзеңнің төменгі негізгі қабаты болып табылады. Ол былғары мен теріден өңделген барлық терінің беріктігін анықтайды. Ол біркелкі коллаген талшықтарының өрілімдерінен тұрады. Бұл қабат иілгіш, жұқа болуы керек. Қабат жұқалығы малдың жай-күйін анықтайды, күту жағдайына, сою уақытына. малдың түріне байланысты құбылады. Талшықтардың өрілу топтары терінің қай жерінде орналасуына байланысты сипатталады.

Тері асты клетчаткасы - терінің ең төменгі қабаты, борпылдақ талшықтардан тұрады. Талшықтар арасында май мен қан тамырлары көптеп орналасады.

Дайындық операциялары кезінде тері асты клетчаткасы эпидермис сияқты теріден алынып тасталады.



Терінің жүнді жабыны малдарда біркелкі емес. Ол түктердің әртүрлі категориясынан құралған. Терінің жүнді жабыны қылшық пен мамықтан тұрады. Қылшық ұзын, қатты және дөрекі болып келеді, ал мамық қысқа нәзік түктен тұрады. Қылшық мамықты түкке қарағанда өзеңде тереңірек орналасады.

Терінің химиялық құрамы. Тері ақуыз, минералды тұздар, майлар және судан тұрады.

Су тері затының көп бөлігін құрайды. Мал денесінен сыпырылған "жас тері", яғни жаңа сойылған малдың консервіленбеген терісі, тері салмағының 65÷70 % су құрайды. Терідегі судың мөлшері малдың жынысына, жасына және түріне байланысты әртүрлі болады. Мысалы, сиыр терісіне қарағанда өгіз терісінде су көбірек, ал бұзау терісіне қарағанда ссиыр терісінде су көбірек болады.

Минералды тұздар. Теріні отқа баяу жаққан кезде ол алдымен жиырылады, содан кейін жана отырып, жүннің немесе қылшықтың күйік иісін бөледі. Тері тілімі жанған ыдыстың түбінде күл қалады. Ол әртүрлі тұздардан тұрады (темір, кальций, фосфор және т.б.). Малдың денесіне жаңа сыпырылған теріде минералды тұздардың мөлшері орташа 1÷1,5% болады. Эпидермисте минералды тұздар көбірек (шамамен 2%), тері асты клетчаткасында аз (шамамен 0,5%) болады.

Май.Терідегі майдың мөлшері малдың түріне, жасына, жынысына және мал бойындағы қоректік заттардың жиналу деңгейіне байланысты. Әсіресе, шошқа және қой терілерінде майдың мөлшері көп (30% дейін).

Ақуыз. Былғары өндірісі үшін маңызды рол атқаратын терінің негізгі элементі. Тері жанған кезде ақуыз жанады және жоғарыда айтылғандай, өзіне тән иіс бөледі.

Ақуыздар құрамында азоты бар аса күрделі химиялық қосылыстарға жатады. "Ақуыздар" деген атаудың астарында өсімдік пен жануарлар ағзасының аса маңызды бөліктерін құрайтын заттың қасиеті жағынан ұқсас өте үлкен топ топтастырылады.

Терінің құрамында әртүрлі ақуыздардың көптеген мөлшері бар. Оның ішіндегі маңыздысы:

- коллаген, дерма және тері асты клетчаткасының коллагендің талшықтары коллагеннен құрылған;

- эластин, терінің эластиндік талшықтары құрылған;

- кератин, эпидермис пен тері жүн, сонымен қатар малдың мүйізі мен тұяғы кератиннен құрылған.

Былғары өндірісінде ақуыздың төменде көрсетілген негізгі қасиеттері маңызды роль атқарады.

Суға салынған тері суды өзінің бойына сіңіріп алады және ісінеді. Тері талшықтары қалыңдай бастайды, олардың өзара ара қашықтығы үлкейеді.

Әсіресе, коллагенді талшықтар қатты ісінеді. Олардың ұзақ әсерлесуінің нәтижесінде, әсіресе жоғары температурада, коллаген бұзылады. Суық суда коллаген ерімейді; жылы сумен (35÷40°) ұзақ әсерлескенде ол баяу гидролизденеді; ыстық суда (шамамен 70°) пісіп кетеді, содан кейін желімге айналады.

Эластиндік талшықтар коллагенді талшыққа қарағанда аз ісінеді, сілтілер эластинге әлсіз әсер етеді, сумен қайнағанда эластин желімге айналмайды.

Қышқылдармен қайнатқанда кератин суға жайылады, әсіресе қышқылдар мен сілтілер қатысында ісінеді, бірақ коллагенге қарағанда біршама төмен. Кератин күкірт қышқылымен жайылады. Еріту арқылы жүннен арылту үрдісі (обезволашивание) кератиннің осы қасиетіне негізделген.


Каталог: ebook -> umm
umm -> Типовая учебная программа по предмету «Музыка» для 1-4 классов уровня начального образования
umm -> -
umm -> Зертханалық ЖҰмыс тақырыбы: «Кестелік процессор ms excel. Мәліметтерді енгізу және редакциялау. Ұяшықтың адресі» Мақсаты
umm -> «Экономикалық теория негіздері» пәні бойынша экономикалық емес мамандықтары үшін
umm -> Ғылымның эмпирикалық деңгейінің негізгі тәсілдері қандай?
umm -> Семинар сабақтары Студенттердің өздік жұмысы
umm -> История взрыва 1
umm -> Асенова Б. К. Ребезов М. Б


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет