Ббк қ Редакция алқасы


Язылыңқы көрінді. Көмекейде қызыл тіл Тартылыңқы



бет2/16
Дата10.04.2016
өлшемі4.3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Язылыңқы көрінді.

Көмекейде қызыл тіл



Тартылыңқы көрінді.

Алты ат тартқан адырна



Сынылыңқы көрінді.

Бұлтқа жеткен боз түңлік,



Бұқтырыңқы көрінді

Ер мұрады екі аяқ



Созылыңқы көрінді.

Ер медеуі екі қол



Бүгіліңкі көрінді.

Ер шырағы екі көз,



Жұмылыңқы көрінді...

Атап өтерлік мәселенің бірі – ноғай жырларында өзге эпостардың қаһарманы болып табылатын эпикалық ерлер аралас жүреді. Мәселен «Шора батырда» Мамай, Қазы, Қамбар, Әли, Құлыншақ, «Әділ Сұлтанда» Үйсін ұлы Сүлеймен, Орақ ұлы Қарасай, Абдулғазы Шелебий есімдері ұшырайды.

Туысқан халық ауыз әдебиетінің аса қызықты саласының бірі – «Қазақ жырлары». Ең алдымен бұл атаудың мәнісіне келейік. Үстірт қарағанда «Қазақ жырларын» қазақ халқы туралы немесе қазақтан ауысқан өлеңдер деп ұғып қалуға болады. Бірақ шындығында, бұл терминнің мағынасы басқалау. Ноғай ауыз әдебиетін зерттеуші Әшім Секалиев мұны былайша түсіндіреді: «Революциядан бұрынғы жыр қазынасында қазақ жырларының қатпары айрықша қалың. Қазақ жырлары... байлардың зорлығына төзе алмай, оларға бойсынбау үшін, олардан өшін алу үшін жат жерлерге «қазақ шығып» кеткен жарлы ноғай жігіттерінің шығарған жырлары»13. Бұл топтағы жырларда теңдік, ерлік, туған жер, жалғыздық, кедейлік, байлардың зорлығы жайында терең толғаныстар болады. Теңсіздікке, байлардың үстемдігіне қарсы күрес – қазақ жырларының бас сарыны.

Ноғай өлеңдерінің осы тобы «қазақ» деген сөздің әлеуметтік мазмұнын ашатын қосалқы дәлелдеме секілді. Сан рудан, ертедегі көп түрлі бірлестіктер мен одақтардың бөлшектерінен құралған біздің ата-бабаларымыз ХV ғасырда Әбілхайыр ордасына наразы болып бөлініп шыққанда, жаңа ел мен хандық атын «қазақ» деп атағанын еске түсірсек те жеткілікті. Демек «қазақ» ұғымы белгілі бір түзім мен қысымға бағынышты болғысы келмей, еркін өмірді, тәуелсіз тіршілікті іздеушілерге беріліп келген жиынтық есім екен. Құмық халқының ауыз әдебиетінде кездесетін «Қазақ жырлары да» ноғайдағымен қарайлас...

Әлеуметтік мағынасы осыншама өр, өжет атаудың поэзиялық ажары да ерекше. «Қазақ жырларынан» намыс пен бақыт жолында жанынан кешіп, тәуекелге бел байлаған ерлердің рухы елес береді. Халықты қаһармандыққа, қажырлылыққа үндейтін, ерлікке шақыратын, барлық пен жоқтық, батырлық пен ездік парқын, азаматтықты насихаттайтын мұндай жырлардың тәрбиелік мәні күшті.

...Қазақ ерлер көп ятса,

Алтын, күміс табар ма?

Қазақ ерлер қақырмай,

Қаңлы көбік түкірмей,

Өлең төсеп, ет жемей,

Өлімші яман іске ұшырамай,

Күнін түнін бір етпей,

Күрілдеген маңлайға,

Күректей бұзлар қатырмай,

Атайдың белін бүктірмей,

Анайдың көзлерінен,

Қаңлы яслар төктірмей,

Қарындасты қайғыменен қатырмай,

Алғыншақ анау арудың

Екі бетін солдырмай,

Барып айдап қайтпаға

Тегін олжа мал бар ма?..

«Қазақ жырларының» бағыты мен сипаты осылайша келеді. Құбылыстың терең мәнін ашып, кемел толғап, үстемелетіп әрі шешен, әрі көсем сөйлеу ежелгі жыраулардан қалған салт болатын. Бұл үлгіні қазақтың бұрынғы көп жырау, жыршы, ақындары дамытып, көркейтіп отырған. Уақыт өте келе жеке ақындар сөздері халық мұрасы ретінде жатталып, кейбір шумақтар мен тіркестердің иесін тауып болмайтындай халге жеткен. Ноғайдың «Қазақ жырлары» дәл осы айтқандай халықтың ортақ мұрасына айналған.

«Қазақ жырларының» қай-қайсысында да біздің ертедегі ақын, жырау шығармаларымен сарындастық сезіледі. Мұның көп себебі барға ұқсайды. Соның бірі – ертеде қазақ пен ноғайдың бір мемлекеттік бірлестікте, орайлас тұрмыс-салт кешкендігінде, екі халықты құраған этникалық компоненттердің бірдейлігінде. Түрколог ғалымдардың күллі түркі тілдері ішінен қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерін ең жақын топ деп бөлетіндігі тегін емес. Демек, бұл арада жырлар «кімнен кімге ауысқан» деуден гөрі, сол жырларды тудырушылар мен сақтаушылар кім, олар қашан, қандай жағдайда өмір кешкен деген сұрау анағұрлым шындыққа жуық келмек. «Қазақ жырларының» үлгісі кейінгі жыршы, ақындар термелерінде елеулі орын алатындығын аңғару қиын емес. Тағы да бір мысал.

Балпаң, балпаң кім баспас,

Баспаға балтыр шыдамас.

Батырмын деп кім айтпас,

Арғы ауылдың бойында,

Ауыр әскер келгенде

Бармаға нәмарт юрек шыдамас.

Шешенмін деп кім айтпас.

Шешенлерге йолығысып,

Шешенлер юмақ айтқанда

Олардың бір юмағын шеше алмас.

Арумын деп кім айтпас,

Аруларды көргенде

Бетке бағып тұра алмас...

Ноғайдың тұрмыс-салт жырларынан халқымызға қанықты сарындарды танимыз. Қалың мал төлеген адамға еріксіз ұзатылған қыздың мұң-наласы бірталай жырдың тақырыбы болған.

...Төс түймем бауы төкпелі,

Мен әкейге өкпелі,

Өкпелі бомай қайтейім,

Бір жыл тұрсам көп пе еді?..

...Басымды ювдым балменен,

Белімді будым талменен,

Ал шешектей қыз едім,

Алдап алды малменен.

Теке мүйіз тең мекен,

Тентекте ақыл бар ма екен?

Теңім тауып бермеген,

Әкемде ақыл бар ма екен?..–

деген сияқты шумақтардың қазақ өлеңдеріне қаншалық жақын екенін дәлелдеп жатудың өзі артық.

Ағайын халықтың ауыз әдебиетінде бозлаулар (жоқтаулар) да тиісті орын алады. Сөз болып отырған жинақта бұл тектес өлеңдердің де бірнеше үлгісі келтірілген. Ер жігіт өлгенде айтылатын жоқтаулар:

...Ілгері баққан тілеклі,

Иілмеген темірдей,

Ат басындай юреклі,

Аю сынды ол өзі,

Батыр біткен білеклі,

Адағанға ақыл табаған,

Алты юртқа ол өзі,

Қайтпай қарсы шабаған...

секілді болып келсе, қыз қайтыс болғанда теңеме, баламаның сипаты өзгере түседі («Инесі алтын, иібі жез, игі аруым атланды», т.б.). Ал келіншектің күйеуін жоқтауының көркемдік келбеті бұлардан бөлек.

...Алла язған язуым,

Атам қосқан қосағым.

Етіме киген көйлегім,

Ет қасыған тырнағым,

Қалампыр түслі көйлегім,

Кімге бердің кимеге?

Хас арғымақ айуанды

Кімге бердің мінбеге?

Су тілесең бал берген

Өзіңе алған құтсызды

Кімге бердің сүймеге?..

Ауыз әдебиетінің көне жанрларына келгенде ноғайдың жыр, өлеңдері қазақтың өз туындысы секілді. Мұны бесік жырынан да, қыз бен жігіттің қайым айтыстарынан да байқаймыз. Дәстүрлі ноғай фольклорының байлығын таныстыру үшін осы келтірілген мысалдар да жеткілікті болар. Ауыз әдебиетінің әр жанрындағы ұқсастық пен айырманы анықтау арнаулы зерттеулер үлесі.

Ноғай халқының совет заманындағы ауыз әдебиет нұсқалары жеке әңгіменің тақырыбы. Бір атап өтерлік мәселе – бұларда елімізде болып өткен елеулі өзгерістер мен жаңа құбылыстардың кеңінен көркем көрініс бергендігі.

Ежелден ет бауыр ноғай халқының ауыз әдебиеті мұралары нұсқаларымен танысу түркі халықтарының поэзиялық дәстүрі тамырын тереңге тартқан ғажайып құбылыс екендігін сипаттай түседі. Ноғайлардың Солтүстік Кавказ бен Қырымды мекендегеніне әлденеше жүз жылдар өтсе де, олардың ерте заманда, қазақпен бірлестікте жасаған дәуірде жаратқан мұралары сақталып келуі қайран қалдырады. Ноғайлар жырының үлгілері жарыққа шығуы қазақ фольклоршыларына қосалқы міндет жүктейтіні айқын. Жалпы қазақ халқының этногенез тарихын қарақалпақ, ноғай, өзбек, башқұрт, алтай, қырғыз халықтарының шежірелерін есепке алмай түпкілікті шешуге болмайтыны сияқты фольклор тарихын, оның жанрларының жасалу, даму, жаңалану жолдарын тілі мен тегі, көркем сөз өнері жақын елдердің ауыз әдебиеті мұраларын салыстыра тексермей ақиқат ғылыми қорытындыларға келу қиын. Ендеше бір заманда «төскейде малы қосылған, төсекте басы қосылған», тарихтың талай-талай алмағайып, аласапыран тұстарында тағдырлас болған, ауыз әдебиетінің көп қазынасы ортақ ноғай халқының рухани мұраларына ілтипат, ықыласпен қарап, оларды өскелең ғылым мүддесіне жарата білу ләзім.

ІІІ
Қазақ, қырғыз халықтарының арасындағы эпикалық дәстүр байланысы мәселесі де фольклортануда кезек күтіп тұрған тақырыптың бірі. Туысқан халықтың ұлы эпосы – «Манасты» зерттеуге ХІХ ғасырда Шоқан Уәлиханов салған із совет заманында жалғаса түсті, М.Әуезов, Ә.Марғұлан еңбектері манастанудың жаңа беттерін ашты. Мұның бәрі – халықтар достығының жарқын мысалдары.

Дегенмен қырғыз, қазақ фольклорындағы үндестік, ортақ байлықтың көптігі соншалық – олар арнайы зерттеулер тақырыбы боларлық. Бұл пікірді біз, әсіресе, эпосқа қатысты көтеріп отырмыз.

Жетісудағы қазақ ақындары мен қырғыз ақындарының, жыршыларының репертуарында екі халыққа барабар қанықты көне сюжеттер орын теуіп келген. Атақты Сүйінбай, Жамбыл ақындар «Манасты» да, өзге жырларды да айтқаны мәлім. Өкінішке қарай, олар айтқан нұсқа жазып алынбаған, жоғалған.

Осындай ежелгі эпикалық байланыстың сорабын К.Әзірбаевтың туғанына тоқсан жыл толуына байланысты шыққан жинағынан тапқандай болдық14. Жинақтағы көлемді шығармалар ішінен екі жыр өзіндік тақырыптық, мазмұндық сипатымен оқшау көзге түседі. Олар: «Төкетай мен Мәнікер», «Ер Төстік» жырлары. Бұлардың алғашқысында қырғыздың «Манас» эпосында кездесетін эпикалық қаһармандардың аты аталады, соңғысында халқымызға кеңінен таныс «Ер Төстік» ертегісі сөз болады.

«Төкетай мен Мәнікер» (көлемі 1000 жолдай) мазмұны өзге қазақ жырларынан бөлек. Бұл тұста оның үш ерекшелігін атап көрсеткіміз келеді. Біріншіден, мұнда әрекет ететін қаһармандар қазақ пен қырғызға қанықты «Манас» эпосының кейіпкерлері (Көкетай, Ер Қосай, Әлмембет, Ер Көкше, т.б.), екіншіден, балаларына қыз іздеп «Күнбатыста Ақжелек, Күншығыста Көкжелек» елдерінің арасын кезетін Төкетайдың маршруты Ертістен Қырымға дейінгі жерлерді мекендеген бір замандағы Алтын Орда империясының аймағын қамтиды, үшіншіден, жырда ертегінің әйгілі қаһарманы Ер Төстік Қырым елінің батыры ретінде көрінеді. Осы айтылған белгілердің өзі «Төкетай мен Мәнікердің» арнап зерттеуге тұрарлық екенін аңғартса керек. Жанрлық жағынан алып қарағанда «Төкетай мен Мәнікер» ертедегі бірнеше жырдың сарынынан құралған туынды секілді. Кітапта бұл жыр үзінді ретінде ғана берілгендігі оның генетикалық немесе жанрлық сипаты туралы тұжырым жасауды қиындатады. Өзге нұсқаларды кездестіре алмадық. Сондықтан әңгіме жырдың дәл кітаптағы нұсқасы және оның кейбір көңіл аударатын елеулі тұстары туралы ғана болмақ.

Енді жырдың мазмұндық желісіне келейік. Жыр басындағы «Манас батыр тұсында Көкетай деген хан болған» (333-бет) деген жолдар оқиға өткен дәуірден бірден-ақ эпикалық тұжырымдылықпен хабар береді. Мұнан кейін сол кездегі елеулі адамдар ескертіледі. Ағайынды Көкетай мен Төкетайдың екі ұлына сай келетін қалыңдық қырғыз бен қазақтан табылмай, Төкетай Мәнікер атқа мініп, шығыс пен батысты кезеді, Қырымға дейін жол шегеді, ақырында Қырымға, Ақжелек ханның еліне жетіп, сол жерден лайықты қыз табады. Бірақ Қырымның батыры Ер Төстік қызғаншақтық, әділетсіздік жасап, жалғыз жүрген Төкетайды өлтіреді. Төкетайдың дүлдүл аты Мәнікер иесін «арқасына салып» алып жаудан құтылып кетеді. Мәнікер аттың жырдағы шабысы, иесі мерт болғандағы «әрекеті» оның эпикалық бейнесін толықтыра түседі. Қазақтың әйгілі жырларындағы Байшұбар, Тайбурыл, Тарлан ат, Қарақасқа ат секілді Мәнікер де халықтың бай қиялынан көркемделіп, сомдалған тұлға екенін көреміз.

Жырда қазақ, қырғыз фольклорында кездесетін эпикалық қаһармандардың араласып жүруі көңіл бөлерлік құбылыс. Қазақ жырларының кейбіреулерінде («Ер Сайын», т.б.) өзге эпостың кейіпкерлері қатысып отыратын. Мына тұста «Манас» жырының қаһарманы Көкетай ханның қазақ, қырғызға бірдей хан болып көрінуі де, Көкетайдың інісі Төкетайдың Жетісудан Қырымға дейінгі жерді еркін аралап жүруі де белгілі тарихи кезеңдердің шындығын елестетеді. Бұл өлкеде ежелден тілі, тегі, тарихы жақын халықтар өмір кешіп келгені мәлім. Жырды айтушының осы регионның өзен, көл, шаһар аттарын және олардың географиялық межесін нақтылы білетіндігі таңқалдырады. Мүмкін бұл көне жырға совет заманының ақыны – Кененнің өз қоспасы болар. Бірақ К.Әзірбаев Таластан Қырымға дейінгі аралықтың жер аттарын дәлдікпен беруге еңбек сіңіргенімен, жырдың түп негізін мүлдем өзгертіп жіберген деуге дәлел жоқ. Жырдың түпкілікті оқиғасы мен қатысатын кейіпкерлері ертеден солай айтылып келе жатқаны кәміл.

Бұл арадан біз эпостың эволюциясын аңғартарлық аса қызғылықты өзгерістің куәсі болып отырмыз. Осы аталған кең атыраптың халықтары тарихтың көп кезеңдерінде түрлі хандықтар қарауында бір-бірінен оқшау кешкенін білеміз. Бірақ олардың өзара қарым-қатынасы ешқашан да тоқталмағанын, Қытайдан Қырымға дейінгі алқаптың елдері замандар бойында өзара туыстығын ұмытпай, құдандалы, бауырлас болып келгенін мына жыр өз тарапынан куәлендіреді. Мұның өзі қазақ, қырғыз, ноғай, татар, башқұрт, қарақалпақ халықтары тек Алтын Орда секілді ұлан-ғайыр мемлекет құрамында болған кезде ғана емес, одан бұрын да, кейін де белгілі дәрежеде экономикалық, мәдени байланыста болғанын дәлелдей түседі. Мәнікер аттың шабысы Тайбурылдың жүрісін еске салады.


...Астына мінген Мәнікер,

Жер танабын тарылтты.

Алты күнде аралап,

Алты айлық жерді шалыпты...

Үш Қосай мен Манастан

Аспара, Мерке, Таластан

Аралап өтіп барады.

Алатау асқар жартастан

Ел қоймай кетіп барады

Алты рулы алаштан.

Сырдан өтті сырғытып,

Шудан өтті шүйілтіп,

Іледен өтті ырғытып,

Ылди-өрден орғытып,

Қараталдан қарғытып,

Ақсудан өтті аттатып,

Көксудан өтті көсілтіп

Ертістен өтті есілтіп.

Есіл менен Нұрадан

Іңірде өтті ыршытып.

Сарыарқаны аралап,

Сан сұлуды саралап,

Көкшетауды көктеді,

Көз жұмғанша өткені.

Қарқаралы, Қазаннан

Қарап өтті азаннан.

Тобыл менен Торғайдан

Ойнап өтті тоғайдан...

Эпикалық кейіпкерлердің бірсыпырасы жырда аталуы – терең мәні бар көрініс. Рас, жырда олардың іс-әрекеті айтылмайды. Бірақ бұл арада мәселе жырды алғашқы жаратушының түркі халықтарының бірсыпыра батырын бір дәуірде жиып көрсетуінің себебін анықтауда. Қалай болған күнде де біз бұдан қазақ, қырғыз эпосының қаһармандары тек осы екі елге ғана емес, өзге халықтарға да ортақ батырлар болып танылғанын танимыз. «Алпамыс», «Қобыланды», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Едіге» жырлары көп халықтардың ауыз әдебиетінде сақталғанын біз бұрыннан білетінбіз. Солардың қатарында қырғыз-қазақ эпосының ортақ кейіпкерлерін де алып қарауға болатынын көреміз. Демек, «Төкетай мен Мәнікер» түркі халықтарының эпосындағы ұқсастықтар тарихын, олардың идеялық-көркемдік табиғатын кең көлемде, салыстыра қарау керектігіне тағы да бір нақтылы дәлелдеме береді.

«Төкетай мен Мәнікерде» Ер Көкше, Ер Қосай, Әлмәмбет, Келмембет аттары аталуы кездейсоқ деп қарауға болмайды. Мұндай сарын, түрлі халық өкілдерінің достасып, белгілі бір мақсат жолында бірлесіп әрекет ететіні «Манас» жырында да лайықты орын алатыны анық. Жалғыз «Манас» емес, қырғыздың басқа жырларын қарасақ та, көптеген ұқсас сарындар мен оқиғалар кездесіп отырады. Қазақтың «Ер Қосай» жыры мен «Манас», «Манас» пен «Төкетай мен Мәнікер» арасында қандай байланыс бар? Бұл және басқа сұрауларға тек арнаулы зерттеулер нәтижесінде ғана жауап беруге болады. Сол үшін қазақ, қырғыз эпосының өзара ұқсас тақырыптарын арнайы тексеретін уақыт жетті деп білеміз. Бізде бұл істің алғашқы қадамдары жасалып келеді15. Әлбетте, кең, терең мағынасындағы типологиялық зерттеу тек бірнеше жыр текстін салыстырумен ғана шектелмесе керек. Сол үшін эпос зерттеу ісіне тарихтың, археологияның, этнографияның, тілдің, музыканың материалдарын да тиісті дәрежеде пайдаланып отыру абзал. Фольклоршылар кейде Манас, Алып Манаш, Алпамыс деген атаулардың бір тектен шығуы мүмкіндігін де ескертіп жүр.

Жеке жырлар, олардың идеялық-көркемдік дәрежесі, жанры, текстологиясы жөнінде еңбектер керектігін түсінеміз. Бірақ эпос генезисін, даму ерекшеліктерін, типін, поэтикасын ғылыми негізде зерттеп, үлкен қорытындылар жасау үшін түркі-моңғол ауыз әдебиетінің, соның ішінде эпосының табиғатын қарастыруға бармай болмайды. Ежелден Байкал мен Балқан аралығын жайлаған түркі-моңғол елдері фольклорының байлығы сонда ғана танылмақ.

«Төкетай мен Мәнікер» жырындағы қаһарманның бірі – Ер Төстік дедік. Бұл ертегінің кейіпкері Ер Төстікпен негізі бір екені анық. Мұнда ол Елеместің (ертегідегі Елеместің емес) отыз ұлының кенжесі, мұның да жүйрік аты Шалқұйрық деп аталады. Жырдың аңғарына қарағанда Ер Төстік – Қырым ханы Ақжелекке бағынғысы келмейтін, елді өзі билеуге ұмтылатын адам. Жетісудан барған Ақжелек ханмен тіл тапқан жалғыз жолаушы, жеке батыр – Төкетайды өлтіртіп жіберуі Ер Төстіктің айбаты мен қайраты ханнан да жоғары екенін сездіреді. «Төкетай мен Мәнікер» жырының тарихи негізі қаншалық екенін тексеру өз алдына жеке мәселе. Дегенмен мұнда тарихи оқиғалардың жаңғырығы бар деп топшылауға болады. Алтын Орда дәуірінде сол ұлан-байтақ ұлысты жайлап жатқан елдердің жергілікті өз билеушілері болғаны, олар өзара дауласып, соқтығысып отырғаны белгілі. Кейде ондай билеушілер хандардың айтқанына көнбейтін азулы батырлар мен ру басылары болатын. Бұған тарихтан аты мәлім Ноғай, Мамай, Едігелерді мысалға келтірсек те болады. Эпоста жол-жөнекей ескертілген жайлардың тасасында халықтың тарихи тәжірибесі мен естелігі, түрлі оқиғаларға көзқарасы мен бағасы жататынын мойындасақ, «Төкетай мен Мәнікердің» де өткен замандардың әлеуметтік қайшылығынан өз дәрежесінде көркемдік хабар бере алатындығын көреміз.

Қырғызда «Ер Төстік» атты көлемді жыр бар. Сол жыр мен қазақ ертегісін немесе Жетісу жерінде айтылып келген «Ер Төстік» жырын салыстырып қарап өту де бір қажетті жұмыс болар еді. Түркі-моңғол халықтарының эпосын бірлікте, өзара байланыста қарайтын, туыс, көрші халықтар ауыз әдебиетінің байланысын жанр-жанр бойынша тексеретін түбегейлі монографиялар қажет.

«Төкетай мен Мәнікер» өзінің құрылысы, поэтикасы жағынан қазақ эпосының дәстүрлі үлгісі негізінде жасалғанын көреміз. Мұндағы батыр мен оның мінген аты да эпостық жырлардың сарынын сақтайды. Қаһармандардың диалогтары да дағдылы жыр кестесінен алшақ кетпейді. Мәселен, Талас жерінен Қырымға Ақжелек ханға келіп, сәлемдескен Төкетай былай деп сөйлейді:

...Қызы сұлу Қырым деп

Қызыққаннан мен келдім.

Ұлы сұлу Үрім деп

Ұзақ жолдан мен келдім.

Рудан мойны озған деп

Өзіңді іздеп мен келдім.

Көкетай ханның інісі

Төкетай сал мен едім.

Екеумізде екі ұл бар

Арттан ерген өренім,

Елден асқан сұлу қыз

Әперейін деп едім...

Жырда Қырым хандығының ішіндегі өзара алауыздықты, хандық тахтының әлсірегенін аңғартатын дәл деталь да кездеседі. Ақжелек ханның өз ішіндегі мән-жайды тақпақтап айтуынан көп шындық аңғарылады.

Хан – мұнара болады,

Халық дұғадар болады.

Хан – қайық болады,

Халық – теңіз болады.

Әдетте қазақтың эпикалық жырының қаһарманы – идеалды қаһарман болатын. Олар қанша қиыншылыққа кездессе де кедергіге кідірмей, түбінде мұратына жететін. «Төкетай мен Мәнікерде» Төкетай Ер Төстік қолынан өледі. Мұның өзі жырдың кейініректе туған «кенже эпостар» қатарына қосылатынын аңғартады. «Кенже эпостарда» эпикалық, тарихи, тұрмыстық жырлар сипаттары аралас келетін. «Төкетай мен Мәнікердің» бас идеясы тұрмыстық сарын болып келуі де мұны дәлелдей түседі. Мұнда негізгі мәселе батырлардың Отан үшін ерлігін көрсетуге емес, екі хан Көкетай мен Ақжелек елінің арасындағы дәстүрлі құдандалық қарым-қатынастары төңірегіне құралған.

Жырдың тілдік кестесі көркем. Оның кейбір тұстары эпосымыздың ең таңдаулы жолдарын еске салады. «Төкетай мен Мәнікер» талай жыршының аузымен айтылғаны, табиғи екшелу, жеттігу жолынан өткені аңғарылады. Мұнда терең ойларды тұжырымдап, қанатты нақыл сөздей қалыптастырған шумақтар аз емес.

Батыр болар жігіттің

Аты кетер руға.

Тұлпар болар жылқының

Тұлғасы тұрар құлында.

немесе:


Бозторғайға бақ қонса,

Бидайық, қыран бағынар.

Шымшық құсқа бақ қонса,

Самырық келіп жағынар, –

деген қатарлар осы ойымызды дәйектей алса керек.

К.Әзірбаев аңыз, ертегі негізінде «Ер Төстік» жырын да айтып келген. Бұл жырдың түрлі халықтар арасында тараған сюжетінде көне дәуірдің мифологиялық түсініктерін әйгілейтін деректер бар16. Мәселен үш қат әлем – жер, жердің асты, көк туралы ұғым бұл жырда анық байқалады. Жер бетінің тұрғыны Ер Төстік жер астына түсіп, көп тосын оқиғаларға душар болады.

Тағы да бір ескертерлігі – Ер Төстік жырда жер астына «ажалдан қашып» түскен болып суреттеледі. Бұл арадан Қорқытқа байланысты аңыздардың идеясы елес береді. Жер астындағы елдің ақсақалына Ер Төстік былай дейді:
Мен өзім Елеместің еркесі едім,

Бір қыз бен отыз ұлдың кенжесі едім.

Өлмек бар жер үстінде тірілмек жоқ,

Сол үшін жер астына келіп едім.

Өкінішке қарай, бұл идея бұдан әрі өрбітілмей, келте қайырылған. Көп ұзамай Ер Төстік жер үстіндегі елін, семьясын сағынып, отанына қайтуды армандайды. Мұны жер бетіне алып шығушы Алыпқара деген құс болады. Төстіктің жер үстіне шығу әрекеті, Алыпқараның балапандарын аман сақтап қалуы, құстың қанатына отырып желге көтерілуі ертегідегімен қарайлас. Сонымен «Ер Төстік» жырының үзіндісінде кейбір соны мәселелер ұштығын аңғарамыз. Түбінде жырдың нұсқасын толық қалпында жарыққа шығару қажет болады.

Аталған жырлардың тегі, табиғаты, орындалу мәнері жөнінде толық тексерулер алдағы кезде болар деп сенеміз. Біздің назарымызды ерекше аударған – бұл жырларда қазақ эпосын өзге түркі халықтарының, әсіресе, іргелес қырғыз халқының эпикалық дастандары әлемімен байланыстыратын жанды, терең тамырлардың молдығы. Болашақта түркі-моңғол халықтарының ауыз әдебиетін салыстыра зерттеу фольклористиканың өзекті мәселелерінің бірі екенін есте тұтсақ, сол проблеманы түрлі тарапта көтере бастау қажеттігіне ден қоямыз. Үлкен ғылыми қорытындылар қазақ, қырғыз, ноғай, қарақалпақ, алтай, өзбек, түркімен, башқұрт, құмық секілді тілі мен тегі жақын халықтар эпосының материалын түпнұсқадан нақтылы зерттеу барысында ғана тумақ. Бұл салада фольклоршылардың күшін біріктіретін, қажетті проблемаларды бірлесе, ақылдаса отырып шешетін талқылаулардың, кездесулердің керек болатыны да белгілі.



ІV
Қазақ және башқұрт халықтарының фольклорлық мұрасында аса мол да қызғылықты ұқсастықтар бар екенін көреміз. Жалпы эпикалық «туыстық» жағынан башқұрттар қазаққа түркі тілдес халықтардың көбінен жақын тұрады. Мұны екі халыққа ортақ сюжеттер мен терминдердің құрамы да дәлелдей алады. Мұндай тосын да тың фактілердің көбін белгілі башқұрт ғалымдарының зерттеулерін оқығанда неғұрлым айқын сезінеміз17. Мәселен, башқұрттарда «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Алпамыс», «Тарғын мен Қожақ», «Шора батыр», «Едігей мен Мұрадым» секілді жыр, ертектердің болуы эпикалық байланыстың ауданы кең екендігін аңғартса керек. «Ақбозат», «Орал батыр» сынды қаһармандық эпостың да қазақ жырларына үндес келетін тұстары баршылық. Екі халықта қатар ұшырайтын ұқсас сарын бұлар ғана емес. Қазақтың тарихи аңыздарының аса мәнді саласы – Жиренше шешенге қатысты сөздер түгелге жуық башқұрттарда да сақталып келген. Башқұрт эпос, ертегісін жасаушы, айтушы сэсэндер мен қазақ жырауларының типологиялық ұқсастығы да жеке зерттеуге лайық... Қазақ жыршы, ақындары секілді «...Әрбір айтушы сэсеннің немесе кубайыршының түрлі эпикалық аңыздауларды орындайтын арнаулы дағдылы сазы болған»18.

Ертеде қазақ ақындары мен башқұрт сэсендерінің кездесуі, айтысқа түсуі сирек болмаған. Башқұрт фольклоршылары өз еңбектерінде бұған бірталай нақтылы мысал келтіреді. М.Сағитовтың көрсетуінше, қазақтың Бейсенбай есімді ақыны мен Құбағұш сэсеннің айтысы сақталған. Атақты Бұхар жырау мен башқұрт сэсэні Байық Айдардың айтысқаны туралы да дерек келтірілген19. Ал «Идукай және Мұрадым» жырында «бүкіл Орал, Алтайға мәлім Сыпыра (Хабрау) есімді қарт шешен» туралы да айтылады екен. Башқұрт сэсэндері мол сипаттарымен көп ретте қазақ поэзиясы тарихындағы тұлға-жырауларды еске салады.

Башқұрттардың «кубайыр» терминінің өзі біздің «жақсы жыр» деген ұғымымызды береді екен. Тіліміздің кейбір оралымдарында «құп» сөзі «жақсының» орнына жүретінін, «құба-құп», «аққұба» деген тіркестер осындай мағынада қолданылатынын ескерсек, «құбайырдың» төркінін тану қиын емес.

Түбірі шығыс елдерінен ауысқан, бірақ заманалар бойында көп жырланып, халық арасына кең тарап кеткен «Жүсіп-Злиха», «Тайыр мен Зухра», «Бозжігіт» секілді мұралар да екі халық эпосының ортақ «қабаттарын» құрайды. Біз фольклордың басқа жанрларындағы қат-қабат ұқсастықтарды тізіп келтіруді артық санаймыз. Халықтарымыздың ауыз әдебиет мұрасында қаншама қалың түбірлестіктер жатқанына және оларды зор ілтипатпен тексеру керектігін дәлелдеуге осы айтылғандар да жеткілікті.

Башқұрт фольклорында ертегі түрінде таралған бірталай сюжет қазақтарда күй аңызы ретінде айтылып отырған. Қазақтың «Ақсақ құлан», «Бозайғыр», «Қара жорға», «Қоңыр бұқа» тәрізді күйлері туысқан халықта жеке дара әңгіме, аңыз сипатында көрініс берген. Ежелгі сюжеттердің өзгеруі, жаңғыруы, дамуы мәселесін анықтауда бұл айтылғандар тамаша мысал. Қазақтың аспан әлемі туралы аңызында ғана айтылатын Жеті қарақшы, Ақбозаттар башқұртта эпос құрамында жүр.

Жалпы алғанда башқұрт ертек, жырларында архаикалық, мифологиялық белгілер көбірек кездесетінін көреміз. Кейде қазақ арасында үзік-үзік күйінде ұшырайтын аңыздардың о бастағы жүйелі нұсқасы башқұрттар арасынан табылатынына көз жетеді. Башқұрт фольклорының құрамымен алғашқы таныстық осындай ойларды еріксіз туғызады.

Қазақ, башқұрт халықтарының эпикалық дәстүріндегі ұқсастық арнайы сөз болғанымен, «Алпамыстың» қоңырат версиясы мен башқұрттың Алпамыша жайындағы ертектері салыстырылған20. Бұл ескерткіштердің о баста бір түбірден таралып, кейіннен түрліше өзгеріске түсуі күмән келтірмейді. Башқұрттың Алпамыша турасындағы ертектерінің қоңырат (қазақ, қарақалпақ, өзбек – Р.Б.) версиясына оқиғалық өрілімі, бағыты жағынан жақындап келетіні де кездеседі. Мәселен әлгіндей ертектің бір нұсқасында Алпамыша Қоңырат қаласындағы Қоңырат ханның баласы делінеді21. Ал негізгі кейіпкерлер: Алпамыша, Баршын сұлу, Құлтаба барлық нұсқаларда да жүреді. Кейбір нұсқада Алпамышаның зынданда жатып тартатыны домбыра болады22.

Академик В.М.Жирмунский аталған еңбегінде Алпамыша жөніндегі башқұрт, татар аңыздауларымен қатар мазмұн, жанр жағынан соларға ұқсас қазақ ертегілерін де («Желкілдек», т.б.) талдап өтеді. Ол бұл ертектердің бойынан көптеген ұқсас белгілер тауып, олардың бәрін шартты түрде «қыпшақ версиясы» деп атаған. Мұнымен қатар В.М.Жирмунский қазақ, татар, башқұрт сюжеттерінің кейбір көне сипаттарына қарап, оларды қоңырат версиясынан бұрын туған деп есептейді. Сөз жоқ, әйгілі ғалымның бұл топшылаулары мейлінше қызықты және көп ретте нанымды, дәлелді.

Дегенмен бұл тақырыпқа зерттеушілер әлі де талай рет қайталап оралар деп сенеміз. Бұған, басқа қосалқы дәлелдерді айтпағанда, үш түрлі күрделі себеп бар. Біріншіден, Алпамыс атына қатысты эпос, ертегінің күллі версия, нұсқасы түгел шолынған емес; екіншіден, түрлі халықтағы нұсқаларды әңгімелегенде сол елдердің этникалық тарихы жеткілікті ескерілмеген; үшіншіден, түрлі тілдегі вариант, версиялар түпнұсқадан тексерілмей, аударма бойынша алынуы жырдың немесе ертегінің көркемдік кестесіндегі ерекшеліктерді ашуға мүмкіндік бермеген. Демек, жалпы түркі халықтары эпосының өзара үндестігі де, соның ішінде «Алпамыс» ескерткіші туралы да айтылар пікір аз болмасқа керек.

Бұл пікірдің негізділігін қазақтың «Алпамыс» жырын көп жылдардан бері зерттеп келе жатқан филология ғылымдарының кандидаты Т.Сыздықовтың эпостың өзбек версиясын тексерген В.М.Жирмунский мен Х.Зарифовтер еңбегін жалпы жоғары бағалай келіп, кейбір ескертпе айтуынан да байқауға болады. «Алпамышты» зерттеушілер кемшіліктерінің «...ең бастысы – авторлардың жекелеген сюжеттік схемалар мен мотивтерді формальды түрде салыстырып, оған көп көңіл бөлуінде еді. Олар бұл мәселенің байыбына жетіп бара алмады... Әр түрлі тарихы бар, әр түрлі әлеуметтік-экономикалық құрылысы бар, әрқайсысы өзінің алдына әр түрлі тарихи және мәдени міндеттер қойған халықтардың шығармаларына әр қырынан келіп зерттеу орынды еді...»23.

Башқұрт фольклоршысы Мұхтар Сағитов «Алпамышаның» башқұрт елінде он бес түрлі нұсқасы бар екенін айтады24. Міне осылардың әрқайсысында жаңа эпизодтар немесе өзгеше кейіпкер аттары ұшырайды. Солардың тағы бірінде Алпамышаның әкесінің есімі Ұлтан би аталады25. Мұның бәрі эпос сюжетінің таралуы, сақталуы, өзгеріске ұшырауы түрлі факторлардың жиынтығынан құралатынын көрсетеді. Сюжеттің таралуы мен әрбір халық көлемінде жандана, жаңғыра түсуінің сыры мен қыры қандай болмасын белгілі қисын, схемалардың ауқымына сыймайтындығы байқалады. Жыр, ертегілердің түпнұсқа тексті, халықтың тарихына, этнографиясына, музыкасына қатысты деректер іске жаратылғанда ғана «сюжет ауысудың» неғұрлым анық ізін табуға болады.

Екі халықтың фольклорлық байланысының сипаты мейлінше жан-жақты тығыз болғандығына дәлел көп. Солардың ішінде тарихи-генетикалық салаға жататындары да аз емес. Мұны түсіну үшін қазақ, башқұрт халықтарының негізгі құрамында бірсыпыра рулардың (қыпшақ, табын, тама, телеу, жалайыр, т.б.) болғанын еске түсірудің артықтығы жоқ. Түрлі дәуірде әрқилы мемлекеттер мен бірлестіктердің қарауында жүрген көптеген түркі тілдес тайпалар кейіннен осы екі халықтың да құралуына ұйытқы болған. Көне кезеңдерді айтпағанда қыпшақ, Алтын Орда, ноғай ордасы бірлестіктері кезінде әлгіндей рулардың көбі өте тығыз байланыста өмір кешкен. Кейіннен бұл одақтар мен мемлекеттер ыдыраған кезде бұлардың негізінен қазақ, башқұрт, құмық, ноғай, қарақалпақ секілді халықтар бөлініп шыққан. Осыған байланысты ежелгі фольклорлық сюжеттер жаңа жағдайда түрлі факторлардың әсерімен тиісті «өзгерістерге» ұшыраған.

Башқұрт пен қазақ ауыз әдебиетінің түрлі көлемдегі ұқсастықтарының тағы бір себебі – ғасырлар бойында халықтарымыздың арасында тарихи-мәдени байланыстың үзілмеуінен деп білеміз. Тілі, салты жақын ағайын халықтар өкілдерінің бір-бірін аудармасыз-ақ түсінетін болуы жалпы мәдени байланыстың ұдайы үзілмей келуіне мүмкіндік жасаған. Мұндай қарым-қатынас Башқұртстан мен Қазақстан патшалық Россияның қарауына өткеннен кейін жүйелі өрістеген. Екі халықтың азатшыл, ержүрек адамдары осы және басқа халықтардың бұқарасымен бірлесе отырып, талай рет әлеуметтік, ұлттық теңсіздікке қарсы көтерілген.

Мұндай тарихи-мәдени байланыстың жарқын мысалдары көп. Қазақ жыршы, ақындарының башқұрттар арасына, башқұрт сэсен, құбайыршыларының қазақ ауылдарына келіп, өнер көрсетуі көршілес жатқан елдер үшін табиғи құбылыс еді. Көптеген ертек, аңыз, жыр, өлеңнің сюжеті мен текстері мұндай жағдайда бір халықтан екінші халыққа ауысып отыруы таңғаларлық емес. Мәселен, біз «Тарғын мен Қожақ» жыры башқұрттарға қазақ арасынан тараған деп топшылаймыз. Бұл жырдың оқиғалық өрілімі мен қаһармандар аттарынан ғана емес, көптеген сөз тіркестерінің бірыңғай келуінен де («Ей, қарт Қожақ, қарт Қожақ, Атыңның басын тарт, Қожақ», т.б.) көрінеді. Ал ілгеріде аңғартылғанындай шешендер, ақындар айтысының да ашылмаған фактілері бар болуға тиісті.

Тарихи-мәдени байланыстың мысалы ретінде ХІХ ғасырда Ақмолда Мұқамедиярұлы сынды көрнекті ақынның қазақ, башқұрт, татар тілдерінде шығармалар жазып, туысқан халықтарға қызмет еткенін атасақ та болады. Ал ХХ ғасырдың бас кезінде Уфа қаласындағы «Медресе Ғалия» оқу орнында көптеген қазақ жастары оқып, білім, тәлім алып, белгілі қайраткерлер дәрежесіне көтерілгені терең мәнді құбылдыс. Демек, халықтар арасындағы мәдени, рухани байланыстар, соның ішінде фольклорлық ауыс-түйістер сан тараптан жүріп жатқан...

Қазақ және башқұрт халықтарының ұзақ ғасырларда көшпелі өмір сүруі олардың тұрмысы мен салтында көп ұқсастықтар туғызған. Бұл тілдік лексикадан, терминдерден, көшпелі өмірге тән бейнелеу кестелерінен айрықша көрінеді. Тіліміздің қымыз, айран, құрт, ауыл, айтыс, ақсақал, барымта, батпан, батыр, бауырсақ, би, құнан, дөнен, құлын, тұлпар, тарпаң, қарымта, кереге, қобыз, майдан, мырза, саба, сахра, той, төре, құмай, қоржын, жайлау, жайық, самұрық секілді жүздеген сөздер мұның дәлелі.

Көшпенді халықтардың фольклорлық шығармаларында жүйрік атты қадір тұту айрықша орын алатыны қазақ, башқұрт ауыз әдебиетінен кең көрініс береді. Эпос қаһармандарының жүйрік ат таңдап міну, жауға аттану, соғыс қимылын, жайлау салтанатын, т.б. суреттейтін тұстарда бұл сарындастық өте жақын сезіледі. Бұның өзі қазақ, башқұрт фольклоры арасында кең мағынасындағы тарихи-типологиялық ұқсастықтар да елеулі екендігін байқатса керек.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет