Ббк қ Редакция алқасы



бет3/16
Дата10.04.2016
өлшемі4.3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

V
Ауыз әдебиеті байлығын тану мен бағалаудың ұтымды әрі ғылыми тәсілдерінің бірі белгілі эпос, жыр, ертегі, аңыздың түрлі халықтар арасында таралған нұсқаларын салыстырып қарау, олардың ұқсастықтары мен өзгешеліктерін айырып көрсету. Әлбетте, ұқсастық атаулының бәрі бір түбірден шыққандықтың белгісі бола бермейді. Фольклор шығармаларындағы кейбір сарындастық халықтардың бастан кешірген дәуірлері мен оқиғалардың қарайластығына да қатысты. Дегенмен кей жағдайда мұндай үндестіктер елдердің тегі мен тарихи туыстығының белгілі дәрежеде көрсеткіш нышаны болып саналады. Қалай болған күнде де фольклор материалын қарастырғанда олардың таралу ауданы мен сипатын қатар сөз етіп отыру зерттеушіні көп қызық жайларға кезіктірмек.

Фольклор жанрларының бірі – эпостың кейбір нұсқалары бір емес, бірнеше халықта қатар сақталып келгені талайдан бері байқалған. Мәселен, «Қозы Көрпеш-Баян сұлудың» қазақпен қатар башқұртта, телеуіттерде, алтайлықтарда, Қырым ноғайларында, т.б. халықтарда бар екені белгілі. Ал «Алпамыс» жырының таралу шеңбері бұрын да кең. «Алпамыстың» түрлі нұсқада қазақ, қарақалпақ, өзбек, тәжік, татар, башқұрт, алтай елдерінде ұшырайтыны мәлім, «Қобыландыны» қазақ қана емес, қарақалпақ та жырлайды. «Көрұғлы» жыры бүкіл Орта Азия көлеміне қанықты. «Едігенің» бірнеше халықта версия, варианты бар. Осы секілді ұқсастыққа мысалды келтіре беруге болады. Бұл айтылғандар ауыз әдебиетін тану ғылымының алдына үлкен, қызғылықты, жауапты уәзипалар жүктейді. Жырдың осыншама көп өлкеге таралу сырын тарихи жағдайларға, халықтар этногенезіне, айтушылар дәстүріне, көркемдік даму шарттарына орайластыра отырып тексеру ғылыми ізденуді жаңа өріске шығаратыны кәміл.

Эпосты салғастыра зерттеу саласында совет фольклористикасында күрделі еңбектер баршылық. Солардың ішіндегі бір көрнектісі – В.М.Жирмунскийдің «Тюркский героический эпос» (1974) деп аталған еңбегі. Мұнда үлкен білімпаздың парасатты талғамы мен талдауын танытатын аса қызғылықты ойлар мен пайымдаулар мол. Академик ғалымның «Манас», «Алпамыс», «Едіге», «Қорқыт» жырлары туралы бай материал негізінде жасаған тексерулері ауыз әдебиетін зерттеушілерге үлгі боларлық. Белгілі бір жырды бірер халықтың көлемімен шегеріп тастамай, әлемдік фольклор заңдылығы дәстүрін есепке ала отырып сөйлеушілік, қорытындыларды фактіден шығарушылық ғалым монографиясының ғибратты қырлары.

Осы көлемді еңбек түрік халықтары эпосын зерттеушілер алдында ұшан-теңіз проблемалар тұрғанын анықтай түседі. Мұның өзі эпос саласында көптеген арнайы еңбектердің қажеттігін көрсетеді. В.М.Жирмунский «Алпамыс» жырының версиялары мен варианттары туралы қаншама көп алғыр ойлар, дәл байқаулар айтқанымен, мәселе шешілді деп тоқтап қалуға болмайды. Қайта бұл еңбек «Алпамыс» жырын бұдан былай түрлі тараптан жаңадан зерттеу керектігін күн тәртібіне қояды.

Эпос туралы азды-көпті соны пікір айтудың ұтымды бір жолы – қазақ материалының дерегімен қамтылып қалмай, көршілес, бауырлас елдер мағлұматын түпнұсқадан оқып танысып, тиісті салыстырулар жасау болмақ.

Біз бұл кезекте туысқан Алтай халқының эпосы негізінде жасаған байқауларымыз туралы бірер сөз қозғауға ниеттендік.

Алтай халқының бай ауыз әдебиеті мұрасы бар. Солардың ішінен ең қызықтысы да, ғибраттысы да эпос болып көрінеді. Алтай фольклоршылары өз халқының эпикалық жыр байлығын «Алтай батырлар» деген атпен тоғыз том етіп басып шығарды. Мұнда туысқан елдің сан ғасырлық рухани тәжірибесін, өткен өмірі туралы түсінігін, алдағы үміт-арманын бейнелейтін мол көркемдік жинақтау болып табылады. Алтайдың батырлық жырының кейбіреуі орыс тіліне аударылып, бүкіл еліміз оқушыларының игілігіне айналып отыр. Бұл фактіден де бұрынғы ұқсас ұлттар мәдениетінің совет өкіметінің қамқорлығы арқасында кемелденіп келе жатқанын аңғаруға болады.

Алтайдың батырлық жырын жинауға революциядан бұрынғы зерттеушілер В.В.Радлов, Г.Н.Потаниннің сіңірген қызметі ерекше26. Г.Н.Потанин жазып алған бірталай жыр «Анос жинағы» деп аталған кітапқа енген болатын. Дегенмен Алтай фольклорының жүйелі тізіліп, ғылыми терең тексерулер тақырыбы болуы тек совет жылдарында ғана.

Таулы Алтай елінің қаһармандық эпосын зерттеу жұмысы да көптен бері қолға алынған. Бұл күнде Алтай эпосы туралы арнаулы еңбектер жазған ғалымдарды да атай аламыз. Бұл қатарда И.В.Пухов, С.С.Суразаков27 есімдерін келтірсек лайықты. Аталған ғалымдар Алтай фольклорының құрамы, даму жолы, ерекшелігі жайында аса құнды пікірлер айтты.

Аса бір қызғылықты құбылыс – алтай эпосын айтушы қайшылардың (жыршылардың) кейінгі кезге дейін ел арасында жиі ұшырап отыруы. Солардың ішіндегі ең көрнектісі – сан түрлі аңыз, жырды жадында сақтап келген атақты айтқыш Н.У.Улагашев. Бұл жыршыдан жазып алушылар ішінде талантты жазушы П.В.Кучияк пен фольклоршы С.С.Суразаков еңбектері елеулі. Жоғарыда аталған «Алтай батырлардың» екінші, үшінші томдары негізінен Н.У.Улагашев репертуарынан құралғанын айтсақ та, оның қаншалықты қымбат қазына әкелгенін аңғарамыз. Алтай жырларын табиғи қалпында жеткізген екінші үлкен айтқыш – А.Г.Калкин. Мұның өзі Алтай халқында ауызша айтып, жыр тарататын дарын иелерінің мол болғандығын сипаттайды. Ауыз әдебиеті дәстүрі бүгінге дейін сақталып, дамып отырған, күні кешеге дейін Жамбыл, Нұрпейіс, Шашубай, Нартай секілді үлкен ақын, жыраулары өмір сүріп келген қазақ халқы мен алтай халқының поэтикалық дәстүріндегі бір ұқсастық осы тараптан көрінеді. Жалпы ауызша айтқыштықтың, төкпе ақындықтың табиғатын, өзгешелігін салыстыра зерттеу де өте қажетті тақырыптардың бірі.

Алтайлықтар жырды да, ертекті де шөршек деп атап келген. Ал жырды ертегіден айырып көрсету үшін қайлап айтар шөршек28 деген. Дауыс көтеріп айтуды қайлап айту деу өте көне ұғым екендігі көрінеді. Қазақ әнінің соңында келетін қайырма ырғақтар «қайлау» болып келетінін еске түсірсек, алтай мен қазақтың «қайлауы» бір түбірден тарағанына көз жеткендей. Алтайлықтар жырды белгілі әуен, ырғақпен айтушыны қайшы деп атаған... Ал жырды қайлап (әндетіп) айтудың түрлі дәстүрі болған.

Өзінің жанрлық ерекшелігіне қарап Алтай эпикалық жырлары қаһармандық эпосы тобына қосылады. Бірақ мұнда қияли, ертегілік сипат та күшті. Осы белгілеріне қарап академик В.М.Жирмунский алтай жырларын батырлық ертегі санатына қосқан. Л.И.Потапов сынды тарихшылар Алтай эпосын негізінде ХV-ХVІІІ ғасырларда қалыптасқан деп санайды. Дегенмен бұл жырларда архаикалық белгі басым. Қаһарманның аждаһалармен айқасы, жер астының билеушілерімен күресі, батырдың қалыңдық іздеуі және үйлену, жат елдік хандармен сайыс сарындары осыны дәлелдейді. Бұл жағынан келгенде қазақ ертегілері мен Алтай эпосында жақындық мол...

Қазақ, қырғыз ертегілерінде кездесетін жеті қат көк, жеті қат жер деген ұғымдар Алтай эпосында көп айтылып отырады. Сонымен қатар батырдың өзі де, астындағы аты да қажет жағдайда өзге жан-жануар «кейпіне» түсіп, жауын алдап жеңушілік Алтай эпосында жиі ұшырайды. Мұның бәрі олардың әрі жыр, әрі ертегі элементтерін бойына сіңіргендігін білдіреді. Батырдың атының керек жерінде «тіл бітіп» сөйлеуі де, кеңесші болуы да осы пікірді толықтыра түседі. Сол секілді жыр қаһармандары аң мен құстың тілін білетін болып көрінеді. Алтай эпосында әсірелеудің (гиперболаның) неше атасы кездеседі.

Осы айтылған сипаттар түгелге жуық Алтайдың «Маадай-Қара» аталған жырынан табылғандай. Москвадан СССР халықтары эпосының сериясымен шыққан (1973) бұл жыр Алтай ауыз әдебиетінің аса көрнекті ескерткіші болып саналады. Жырдың аты «Маадай-Қара» болғанымен, негізгі оқиғаға араласатын бас қаһарман Маадай-Қараның ұлы Көгедей-мерген. Эпостың бірінші бөлімінде ғана Маадай-Қара мен оның әйелі Алтын-Тарғаның қартайған шағында бұлардың елін Қара-Құла деген ханның зорлықпен басып алғаны айтылады. Жырдың ең үлкен бөлігі Көгедей-мергенннің туу, есею, үйлену, жауын жеңіп, мұратына жету тарихын айтуға арналған. Алтай эпосының кейбір ерекшеліктерін аңғарту үшін жырдың негізгі кезеңдеріне кідіріп өту ләзім.

Жырдың басында Маадай-Қара елінің бейбіт өмірі елестетіледі. Алтайдың «қой үстінде боз торғай жұмыртқалайды» дейтіндей бейбіт қалпын Қара-Құла ханның өктем озбырлығы бұзады. Ол «Жердің үстін жемірген, жетпіс ханды билеген» жалмауыз делінеді. Ертектегідей оның «жаны» басқа жерде жасырулы болады. Ал бұған қарсы күресетін жас батыр – Көгедей-мергеннің сипаты ерекше әсерлі бейнеленеді. Оның «жүзі толған айдай, көзі Шолпан жұлдыздай, тілі от-жалындай, беліне бесон (елу), арқасына алпыс үйір жылқы жайылғандай» деп мадақталады.

Жас батырдың ержеткенін жүйелі түрде сипаттау да Алтай эпосын басқа елдер жырларымен үндестіреді. Көгедейдің екі күнде «ана», алты күнде «ата» деуге тілі келеді. Батыр баланың бесігі де, иеленген құлыны да, асынған қаруы да ерекше болып көрсетіледі. Алтай иесінің (біздегі қайбірен қырық шілтен секілді) көмегімен бала батырдың ғажайып есеюі кей тұста «Мұңлық-Зарлық» оқиғасын еске түсіреді. Көгедейдің бүкіл Алтайды жалмаған Қара-Құладан құтылуы, небір ғаламат тажал кедергілерден аман өтуі, атының «ақыл қосуы» секілді тұстар ғажайып ертегінің дәстүрімен берілген. Қара-Құла бүтіндей билеп алған Алтай елінің халін көрген Көгедей бір сәтте жау зынданынан шығып, еліне диуана киімімен жасырынып келген Алпамыс секілденіп көрінеді. Біз, әрине, бұл арада кейбір оқиғалық ұқсастықтарды айтып отырмыз. Басына қауіп төнгенде Көгедей Тастарақайға (тазша балаға) «айналып», елеусіз болып жүреді. Бұл тұс «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырында Қозының қойшы болып киініп, Қарабай еліне келген жерін еске түсіргендей. Қаһарлы Қара-Құла ханның әйелі – жер асты әміршісі Эрликтің қызы – Қара Таади басына жезтырнақ пен мыстанның зұлымдықтары жиылып берілген. Елінің азаттығы үшін күрескен Көгедей мерген осындай айлалы, айбарлы жаулардан күшін, қулығын асырады. Көгедейдің шеккен бейнеті бітпейді. Ендігі оның қас жауы – сиқыршы, залым әйел Қара-Таади болады. Соның құрған торына Көгедей талай рет ілінсе де, айла тауып құтылып жүреді.

Көгедейдің Айханның қызы – Алтын Көзгіге үйлену жолында кездескен қиындықтар жырда кең баяндалады. Қалыңдық іздеу сапарында Көгедейге Таусоғар, Көлтаусар, Желаяқ, Сұрмерген, Саққұлақ тәрізді достар кездеседі. Осылардың көмегімен Көгедей Айханның қыз бермеу үшін ойлап тапқан неше түрлі қиын сын жарыстарында жеңіп шығады. Эпостың бұл тұсы қазақтың «Ер Төстік» ертегісіне өте ұқсас екенін әркім аңғарса керек... Айханның еліндегі тойдың көлемі мен көркі орасан әсіреленіп беріледі («Тоқсан жылдай той тойлау, жетпіс жылдай жырғалу»...). Қызын Көгедейге қимаған Айхан көп қараулық жасағанмен, айласы іске аспай қала береді («Ер Тарғындағы Ақшахан, Ханзадахан секілді). Ақырында ата жұрты – Алтайды өз қарауына алған Көгедей жер астындағы жауы Эрликті де өлтіріп, одан қысым көргендерді босатады. Аңызы, қиялы, шындығы, әсірелеуі аралас жыр әділеттің жеңісімен аяқталады. Көгедей-мерген өзінің батыр жолдастарымен көкке ұшып, Жеті хан (біздегі жеті қарақшыға ұқсас) атты жұлдызға, оның сүйген жары Алтын-Көзгі Алтын қазық (темір қазық ұғымында болса керек) жұлдызына айналыпты-мыс, Көгедейдің алтын-күміс жиһазы жердің астына көміліп, малы Алтайда қалыпты-мыс... Алтай халқының әдемі аңыз-жырының қысқаша желісі осындай.

Біз «Маадай-Қара» ертегі жырының кейбір оқиғалық ізін ғана әңгімеледік. Жырдың бейнелеу жүйелеріндегі кестелерді сөз ету, қазақ эпосымен салыстыру өз алдына жеке әңгіме. Сонда да болса өте қызық көрінген бірер мәселеге аз-кем кідіру қажет. Эпостың ең бастапқы жолы – «Алыптың жүзі қызыл өрттей»29 деген тіркестегі «Өрттей» деген теңеме тіліміздің көне қорында кең қолданылғанға ұқсайды. Жырда кездесетін эпикалық мекен – Ойғылық пен Қиғылық – біздің Ойыл мен Қиылымыздай құлаққа жағымды естіледі. Эпикалық сандар: жеті, тоғыз, қырық, алпыс, жетпіс, тоқсан Алтай жырларында өте жиі қайталанып отырады. Көптеген жыр жолдары ырғағы, ұйқасы жағынан қазақ, қырғыз эпосымен сарындас. Бұл айтылғандар біздің халық-тарымыздың фольклор қорында қаншама туыс суреттер, орайлас оқиғалар, етене ертегі, аңыздар жатқанын сездірсе керек.




Ауыз әдебиеті жаратындыларында, соның ішінде эпоста халықтың өткен заманда бастан кешкендерінің ең асылы, нәрі ғана екшеліп, көркемделіп жинақталатыны ортақ заңдылықтай нәрсе. Түрлі елдің фольклор мұрасынан да осы қағиданың ақиқаттығы айқындала түседі. 1978 жылы Элиста қаласында болған «Жәңгір» және түркі-моңғол эпикалық творчество-сының мәселелері» деген бүкілодақтық конференция мате-риалдары да бұл шындықтың мейлінше әділдігін дәлелдеп өтті. Конференцияда қалмақ халқының ұлы эпосы – «Жәңгір-дің» ғана емес, жалпы түркі-моңғол халықтары эпикалық дәстүріне қатысты жайлар кеңінен әңгімеленді.

«Жәңгір» жырының көптеген ғалымдардың назарына ілінуі, зерттеу тақырыбына айналуы кездейсоқ құбылыс емес. Өйткені бұл эпос көлемі, көркемдігі жағынан да, көтерілген идеяларымен де жаһан жұртшылығына мәшһүр жырдың бірі. Бұдан тек қалмақ халқының ізгі ұғымдарын, аңсарларын біліп қана қоймай, өзге де елдерге қызғылықты мәселелерді табамыз.

Қалмақ эпосы 1940 жылы қазақ тіліне аударылып, жеке кітап болып шыққан. Аз тиражбен, оның үстіне сол кездегі алфавитіміз – латыншамен басылған кітап бұл күнде оңай таптырмайды, оны тек үлкен кітапханалардан ғана кездестіруге болады. Сол үшін тақырыбымызға орай эпостың зерттелу тарихына, мазмұндық желісіне қысқаша тоқтала кетуіміз артық емес.

Эпос тексерушілер «Жәңгірдің» жанрлық ерекшеліктері турасында елеулі пікір айтқан. Кейбір фольклоршылар бұл жырдың жаратылуына Иран эпосының белгілі дәрежеде ықпалы болғанын көрсетеді. Ю.М.Соколов қалмақ эпосы мен орыс былиналары арасынан күрделі жақындық табады. Ол, әсіресе, «Жәңгірде» орыс былиналарындағыдай, батырлардың тұрақты мінездемелері берілгендігіне көңіл бөлген30. Аудармашы С.Липкин өзінің тәржімә тәжірибесіне сүйене отырып, қалмақ жырының қазақ, қырғыз эпосымен де, Қытай, Тибет, Индия эпикалық дәстүрімен де үндестігін аңғарған. Әрине, бұл ойлар нақтылы әсерлер, салыстырулар негізінде туғаны шүбәсіз.

ХІХ ғасырдың бас кезінен бері қарай ішінара танысты-рыла бастаған эпостың сақталуы мен зерттелуіне профессор В.Л.Галстунскийдің және оның шәкірті, «Жәңгірдің» он бес тарауын жинаған белгілі ғалым В.Л.Котвичтің аса көрнекті еңбегі ілтипатпен аталады. Жәңгіртанудың туып, қалыпта-суына академиктер В.Я.Владимирцев пен С.А.Козин үлкен үлес қосқан31.

«Жәңгір» жырында байлық, ынтымақ, бақыт мәңгілік қоныс еткен қиялдай қызық Бумба жұртындағы (қазақ аңыз-ертегілеріндегі Жиделі-Байсын секілді) оқиғалар сөз болады. Сол баянды ырыс мекенін қорғау, елдің бүтіндігін сақтау – жырдың бас идеясы. Зерттеушілердің пайымдауынша, эпостың пайда болуына ХV ғасырда Ойрат-Қалмақ мемлекетінің өрлеуі негіз болған делінеді. «Жәңгірдің» 500 жылдығы атап өтілуі де осындай тұжырымға байланысты.

Қалмақ эпосында береке, бірлік дарыған Бумба елінің ұлы нойаны, қаһарман ханы Жәңгірдің және оның қарауындағы «алты мың да он екі батырдың», әсіресе, қажымас қайратты Қоңырдың, сом білекті Сабырдың, орнықты ойлы Саналдың, сымбатты батыр Мингианның, алғыр ақылды Алтын Шежінің жорықтары мен жеңістері айтылады. Жырдың он екі тарауына желі тартқан оқиғаның бәрі дерлік – елдің тәуелсіздігін, тыныштығын, намысын қорғау мәселесі. Жәңгірдің және оның батырларының азаттық үшін аттаныстары, оқиғаның себебі мен салдары эпостың барлық тарауында баяндалады. Жырдың он екі бөлігінің оқиғалық өрілімі жеке-дара, аяқталған шығарманың пішінін танытса да, солардың бәрі қосылып, бүкіл халықтың, мемлекеттің мүддесі үшін күрес идеясына ұласады.

Қалмақ эпосында жалпақ қаһармандық жырларға тән әсірелеу ерекше орын алады. Жәңгір батыр үш жасында атқа мінген, жеті жасында хан болған делінеді. Оның елінің адамдары жиырма бес жастан, кемел шағынан әрі аспай, қартаймаған қалпында «мәңгілік» қызық дәурен кешеді екен... Жырда Бумба елінің кез келген батыры жаудың сан мың адамын жайпап жүре береді. Олар айлық ауыр жорықтарға жалғыз аттанады. Эпос қаһармандарының астына мінген аттары әрі көлік, әрі «тіл бітіп» сөйлейтін кеңесші серік. Жәңгір батырларының бойында сиқыршылық та өнер бар, қиын сәттерде өздері де, аттары да түсін өзгертіп, көзден таса бола қалады. Бұл эпоста жер астының «оқиғалары» қамтылады. Мұның бәрі эпоста ертектің элементтері, мифтің құрамдары, гиперболаның күрделі түрлері аралас келетінін көрсетеді. Эпостың ХV ғасыр жаратындысы делінуі, белгілі дәрежеде, шартты анықтама екендігі, мұнда қалмақ халқының сан ғасырлық өмір тәжірибесінің елесі байқалатыны осы айтылғандардан аңғарылса керек.

«Жәңгір» жыры стадиялық жағынан қазақтың бірталай эпикалық шығармаларынан көнелеу екендігі де танылады. Сонымен қатар қалмақ эпосы мен қазақ жырларының арасында өте қызғылықты әрі тарихи-типологиялық үндестік барлығы, бұлардың түбірі көшпелі халықтардың ежелгі эпикалық дәстүріне тірелетіні көрінеді.

Бұл эпостың оқиғалық мазмұны мен идеялық нысанасы фольклортанудың кейбір қиын мәселелерін шешуге өз тарапынан көмектеседі. Зерттеушілер жырдағы адам аттары мен жорықтарының ешқайсысын да қалмақ тарихындағы белгілі бір оқиғаларға телімейді, эпос пен тарихтан тікелей ұқсастық іздемейді. Эпикалық туынды мен шежіре, аңыздың арасында теңдестік белгісін қою ескірген тәсіл екенін қалмақ ғалымдары жақсы түсінетінін байқаймыз. Ойрат немесе кейінгі қалмақ тарихындағы құбылыстардың эпоспен орайлас келетін қайсыбір тұстарына да олар терең ғылыми парасатпен қарайды...

Өзінің ұзақ та шытырман тарихында ойрат қалмақтар сан алуан шабуыл мен сабуылды бастан кешкені тарихтан мәлім. Бірде өзге елдер, әсіресе, манчжур-қытайлар қалмақ жеріне басып кірсе, халықты қырып-жойып, малын айдап әкетсе, екінші жерде қалмақ нойандары көрші елдерге көз алартып, ауық-ауық шапқыншылық жасаған, естен кетпес қайғылы оқиғаларға душар еткен. Мәселен, ХVІІ-ХVІІІ ғасырларда Жоңғарияның қазақ еліне талай рет тұтқиылдан шабуыл жасап, қарапайым халықты ауыр апатқа ұшыратқаны белгілі32. Бір ғажабы – осыған ұқсас оқиғалар, әділетсіз зорлық-зомбылықтар халық жадында сақталмаған, эпостан орын алмаған. Міне, бұл мәселе де эпостың табиғаты мен ерекшелігін тануға кілт болғандай...

Бұдан шығатын қорытынды – эпос ел тарихынан ең ізгі ұмтылыстарды, адамдар бойынан ұлылықты, мейірбандықты, бауырластықты, әділдікті, ерлікті ғана талғап алатындығы. Біреуге жасаған зорлық пен қиянат жеке адамның өмірбаянын көріктендірмейтіні секілді өзге елдерге тигізген соққы да өте бір ағат, қадірсіз құбылыс ретінде халықтың жадынан орын алмайды екен... Нақ сондай-ақ «Жәңгір» жыры жаулаушылықты емес, отан қорғауды, қастықты емес, достықты, соғысты емес, бейбіт, бақытты өмірді мадақ еткен. Бұл эпостың қаһармандары ел бірлігін, салтанатты, сәнді өмірді, адам баласының татулығын, ынтымағын аңсайды, жауларға тек осы мүддені қорғау үшін ғана қылыш сермейді... Сондықтан да «Жәңгір» эпосы қалмақ халқының замандар бойғы биік мұратын, үзілмеген үмітін, бейбітшілік, бақыт туралы арманын, түсінігін, тарихи тәжірибесін әйгілеген туынды болып саналады. «Жәңгірдің» де, басқа эпостың да даналығы – белгілі оқиғалардың ізін шежірелеуінде емес, халықтың ардақ тұтқан ең асыл ойлары мен қиялын шындық бейнесінде беруінде.

Эпостың халық өмірінде қаншалық қызмет атқара алатындығын «Жәңгір» жақсы дәлелдейді. «Жәңгір» – қалмақтардың мақтанышы, рухани энциклопедиясы, тарыққанда медет алатын, торыққанда жұбаныш табатын, өзгелермен теңесетін биігі, ұлттық көркемдік мәдениетінің жетістігі.

Көңіл бөлерлік көріністің бірі – жәңгірші жыршылардың өнері. Қалмақтар арасында эпосты жатқа айту дәстүрі сақталып келеді. Әдетте қалмақ жыршылары домбыраның сүйемелдеуімен айтады екен. Бұл реттен алғанда жәңгіршінің термелеу мәнері якуттың олонхосутынан, қырғыздың манасшысынан гөрі қазақтың жыршысына жақынырақ. Түркі-моңғол тілдес халықтардың ішінде домбыра қазақ пен қалмақта ғана бар. Маман фольклоршылар қалмаққа тіл жағынан туыс екі халық – моңғол мен бурятта музыкалық аспаптар өзге екеніне қарап, домбыра қалмаққа қазақтан ауысқан деп тұжырымдайды...

Қалмақта жыр айтумен қатар шешендік айтыстар, әңгіме дәстүрі жалғасып келеді. Би – қалмақ арасында ежелден кең тараған, аса сүйікті өнер. Домбыра күйіне ортекелерді ойнату дәстүрі де сақталыпты. Мұның бәрі халық творчествосын байытуға септесетін дәстүр, орта бар екендігін сипаттайды. Ғибратты бір мәселе – мектеп оқушыларының «Жәңгір» эпосының үзінділерін нәшіне келтіріп, жыршылар салтына салып орындауы. Жыршылық дәстүрдің жалғасуын кездейсоқ адамдардың өздігінше үйренуіне қаратып қоймай, жет-кіншектерге жастай үйрету – өте өнегелі, өмірлі, ақылды іс.

Қазақ пен қалмақ фольклорының мол салалы үндестіктері, әуендестіктері, қызық та, пайдалы да зерттеулердің тақырыбы болмақ. Ондай салыстыру фольклортану деңгейін жаңа биікке көтеріп, көп соны ойлар тудырары сөзсіз...



* * *
Телегей айдын теңіздердің түрлі өзен, жылға, бұлақтар суынан қосылып, молайып барып пайда болатыны тәрізді фольклортану ғылымының да ірі жаңалықтары мен заңдылықтары кенеттен жасалмайды. Ауыз әдебиетін, эпосты тарихи-типологиялық тәсілмен тексеру де түбінде үлкен тыңдарды ашуға мүмкіндік береді деп сенеміз. Бірақ бұндай биік уәзипа көптеген зерттеушінің түрлі тарап тақырыптағы ізденістерін керек етеді.

«Түркі-моңғол эпосындағы кейбір ортақ сарындар» деген еңбек дәл осы мақсатқа орайлас ұсынылып отыр. Біз бірнеше халықтың эпикалық дәстүрі, шығармалары жөнінде азды-көпті пікір қозғауды көздедік. Сонымен қатар, солардың қазақ эпосымен түрлі деңгейдегі байланыс, ұқсастықтары сөз болды. Еңбектің құрылысы мен құрамы да эпостағы ортақ сарындарды әрбір қырынан таныстыру тілегінен туды.



ҚАЗАҚТЫҢ ТҰРМЫС-САЛТ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТИПОЛОГИЯСЫ
Көптеген ғалымдардың жорамалдауынша, Түркі қағанатына кірген халықтардың көпшілігі гундерден тараған, соның ұрпағы делініп жүр33. Біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ ғасырдың басында бөлініп шыққан гундер (қытай транскрипциясы бойынша сюндер, хундер) осы заманғы ІV ғасырдың жартысына дейін Батыс пен Шығысты жақындатқан, кезінде айбарлы үлкен мемлекет болған. Гундер төрт ғасырдан астам уақыт бойына қытай хандығымен жауласып келіп, ақыры біздің дәуірімізге дейінгі 109 жылы Хань империясын өзіне бағындырып алған. Міне, сол Қытай хандығымен арадағы соғысты бейнелейтін «Саймақтың сары өзені» дейтін үлкен эпостық жыр болған34. Саймақ – Қытаймен соғысқан гүн батыры. Осы секілді «Бозайғыр» жырын шығарушылар да бір кезде гундер болған да, кейін түркі тілдес халықтардың ортақ мұрасына айналып кеткен. Мұнда гун батырларының жан серігі болған айғыр сипаты баяндалады. Тегінде гундерден басталып, түркі халықтарының арасына кең тараған өлең-жырлар аз болмаған. Соның бірі балаларға беретін бата.

Ай мүйізді ақ қошқарым

сенікі болсын.

Қамыстай тік құлағы бар айғырым

сенікі болсын.

Шудалары төгілген қара түйем

сенікі болсын, –

деген жолдар, міне, сол гундер заманынан қалған.

Гундер Сыр бойын жайлаған қаңлылармен бірігіп, Шығыс Түркістанның терістік бөлігін, бүкіл Тарбағатай мен Орталық Қазақстанды, кейін Арал теңізі мен Каспий бойын мекен еткен. Ал үйсіндер болса, сонау Қаратаудан бастап, бүкіл Шу, Талас бойларында, Ыстықкөл мен Іле жазығының аралығында көшіп-қонып жүрген. Бұл туралы, яғни, Орталық Азиядағы көптеген рулар мен тайпалардың бірін-бірі ығыстырып, бірінің жерін бірі тартып алып, көшіп-қонып жүрген ұлы босқыншылық дәуірі туралы Қазақ ССР тарихының бірінші томында былай делінген: «Великое переселение народов» в значительной мере изменило этническую и политическую карту Казахстана, Средней и Передней Азии, а также Европы. На территории Казахстана с миграцией восточных племен под давлением хуннов связаны одна из первых сильных волн проникновения монголоидных элементов в антропологический тип автохтонного населения и, видимо, широкое распространение тюркских языков по всей территории края»35.

Сөйтіп, біздің дәуіріміздің VІ ғасырында Қазақстанның Шығыс, Оңтүстік шығыс аудандарында – әлеуметтік-экономи-калық формациясы жағынан рулық-патриархалдық заңға не-гізделген феодалдық қоғам – Батыс түрік қағанаты құрылады. Рас, ғылым жүзінде этникалық жағынан осыншалық аймақты алып жатқан түріктер туралы әр түрлі көзқарастар бар. Батыс түрік қағанаты секілді түргештер мен қарлұқтар, оғыздар мен қыпшақ қағанаттарының шаруашылығы мен қоғамдық құрылысы бір тектес болған. Сөйтіп біздің жыл санауымыздың VІ-VІІ ғасырларында көне түркі жазбасы пайда болып, Қазақстан және онымен шектес көптеген елдердің тұрғындарын түркі тілдес халықтар деп атаған. Түріктер көк тәңірісіне, жер мен суға, от-анаға табынған. Білге қаған, Күлтегін, Тоньюкөктің өмірлеріне арналған атақты Орхон-Енисей тас жазбалары мен «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырлары сол түркі қағанатының тұсында туған. Кейін VІІІ-Х ғасырлардағы қарлұқтар дәуірінде, қыпшақтар мен оғыздар тұсында Сырдария, Шу, Талас, Іле бойларына отырықшы қалалар салына бастаған (Жаңакент, Құмкент, Сығнақ, Қойлық, Тараз, Отырар, Баласағұн, т.б.). Қаратаудың теріскей бетіндегі Баба-Ата сарайы мен Тараз маңындағы Бабаджы-хатын, Айша-бибі мавзолейлері осы тұста салынған. Мұны салдырған адам Афросиат – түркі елінен шыққан.

Біздің дәуіріміздің бір мыңыншы жылдарында түркі тілдес тайпалардың негізін үйсін, қаңлы, қыпшақ, арғын, найман, қоңырат сияқты рулар құраған. Қазақ ССР тарихында айтылғандай: «Несомненна генетическая связь древних насельников протоказахской территории – от саков, усуней, кангюев, позднее тюргешей, карлуков, огузов до кипчаков, кимаков, аргынов, найманов, киреев, конратов, албанов, дулатов, алчинов, алим, ногайцев и других, ставших, этническими компонентами казахской народности. Такая генетическая связь, не отмечающая влияния миграций, а, напротив, конкретно отмечающаяся их значимость, прослеживается не только в родо-племенной структуре казахов и после образования народности, но и в однородности их хозяйственных и культурных форм, образе жизни и быта, общности территории. Наконец, она, это связь, четко отражена в преемности языка»36, – деген пікір барша түркі тілдес халықтарға ортақ жақындықты, туыстықты көрсетеді.

Ал осы рулардың ішінде, әсіресе, қыпшақтар шығыста Алтай Саяннан бастап, батыста Венгер жеріне дейін осыншалықты алып өлкені мекен еткен. Қыпшақтар бір кезде Египетпен де, Үнді елдерімен де, көрші Кавказ халықтарымен де тығыз байланыста болған. Төрт түлік мал өсіріп көшіп-қонып жүрген қыпшақтар кейін Отырар, Сығанақ секілді қалаларды мекендеген. Отырардан шыққан атақты ғалым философ Әбу Насыр Әл-Фараби да, Отырар қаласының тарханы Кәдірхан да қыпшақ руынан. Ал осы қыпшақ, қаңлы, қоңырат рулары қазіргі Қазақстан, Орта Азия мен Россия федерациясында тұратын біраз елдердің құрамында бар. Бұл рулар, әсіресе, өзбек, қырғыз, қарақалпақ, ноғай, түркімен, қарашай, алтай халықтарында әлі күнге дейін сақталған.

Демек, қазіргі түркі-моңғол тілдес халықтардың фольклорындағы дәстүр жақындықтарын олардың ұзақ дәуірлер бойындағы этникалық-мәдени қарым-қатынастарынан, тұрмыс-тіршілігі мен әдет-ғұрпынан, жора-жосыны мен тіл туыстығынан іздестіру керек. Бұл қарым-қатынас орхон дәуірінен көп бұрын басталып, сюньдер, сяньбілер, жужандар, түріктер, көк түркілер, оғыз-ұйғырлар, қырғыздар, қидандар, татабылар заманына дейін жалғасып келген. Кейін біздің дәуіріміздің І-ІV ғасырларында бір жағы – моңғол, ойраттар болып, екінші жағы – Орта Азия, Сібірдің түркі тілдес халықтары болып бөліне бастаған.

Бұл кезеңдердегі түркі-моңғол тілдес халықтардың ортақ жауы терістік қытай династиясы Табғаштар болған. Ал кейін VІІ ғасырдың соңы мен VІІІ ғасырдың басында көк түркілер Табғаштарды жеңіп, моңғол тілдес халықтардың бостандығын сақтап қалған. Міне, түркі-моңғол елдеріне ортақ осындай оқиғалар келе-келе моңғол тілдес халықтардың ескілікті фольклорынан да, көне түркілердің жазба ескерткіштерінен де өз бейнесін тапты. Атақты Орхон-Енисей тас жазбалары мен Махмұд Қашқаридың «Дивани лұғат-ат түрк» сөздігі (1072-1074), Жүсіп Баласағұнидың «Құдатгу біліг» поэмасы (1069-1070), Сүлеймен Бақырғанидың өлеңдері мен Қожа Ахмет Ясауидің «Диван-и-Хикметі» – жалпы түркі тілдес халықтарға ортақ ескерткіштер. Мысалы, М.Қашқаридің сөздігінде «Савда монтаг килер» деген сөздер бар. Міне, осындағы барша түркі тілдес халықтарға ортақ «сав» сөзінің көп түрлі мағынасы барлығын М.Қашқаридың өзі былай деп атап көрсетеді. Сав – аталар сөзі, қисса, хикая, хат, сөз, бұрынғы уақиғалардан хабар беру, жаңалықтар жеткізу. «Савчы – ұлы тәңірі жіберген елшілердің бірі. Бұл сөздің асылы хабар, мақал және сөз мағынасындағы сав сөзінен алынған»37, – дейді. «Сав» деп келтірген текстілер арасында мақалдар да, арбау, байлау, ант ету, жорамал сөздері де ұшырасады. Соның бірі – ант ету сөзі. Бұл туралы М.Қашқари: «Қырғыз, ябоку, қыпшақ һәм басқалар бірер кісіге ант ішкізгенде яки одан бірер нәрсеге уағда алғанда, жалаңаш қылышты оның алдына қойып, «Бұ көк кірсін, қызыл шықсын» дейді. Яғни уағда бұзылса, темір сені өлтірсін, өш алсын дегені. Сондықтан да олар темірді құрмет қылады»38. Сондай-ақ Ж.Баласағұнидың «Құдатгу біліг» поэмасындағы «Абышқа сөзін ұқ, ұмытпа»39 деген жолдар қазіргі түркі халықтарының фольклорында жиі қолданылып жүр. Мысалы, құмықтар – аталар сезю, чуваштар – ваттисен самахе (қарттар сөзі) десе, ал кейбір халықтарда түркі сөзі араб сөзімен қатар қолданылып келеді. Айталық әзербайжан тілінде – абышқа сөзі – аталар сөзі һәм зерб – мәсел; өзбектерде мақал, мәсәл, аталар сөзі, татарларда – бұрынғылар сөзі, халық сөзі, ғибратлы сөздер деп айтылады. Осы сияқты дастан деген атаудың арғы төркіні парсы сөзі болғанымен, түркі тілдерінде бұл «тарих, хикая», «өткен істердің хикаясы» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау қазір өзбек, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ, татар, қазақ, тәжік фольклорында да осылай аталып жүр40.

Бір кезде үлкен бір ұлыстың не қағандықтың қол астында болған түркі тектес халықтар кейін келе-келе бірнеше халыққа тарап, жеке-жеке ру-тайпаларға, ұлтқа бөлініп кеткен. Бірақ арада қаншама ғасырлар әрқайсысы сол бір текті сөйлеу жүйесін сақтап қалған. Демек, қазіргі түркі тектес халықтардың ауыз әдебиетінде кездесетін ортақ оралымдар мен ұқсас үлгі- өрнектердің сол халықтардың арғы тегі – ата-бабалар дәуірінен қалған мұраның жұрнағы, соның сурет-сілемі деп түсінген жөн.

Рас, кейін әр ұлт, әр ұлыс, рулардың бөлініп шығуына, жер жағдайларының шалғайлығына, жау шапқыншылығына ұшырап, бір жерден бір жерге ауа көшіп жүруіне, кейін жеке хандыққа бөлініп, әкімшілік орындарының бір тұсқа шоғырланып тұрақтануына байланысты олардың тіліне, сөздік құрамына жаңа сөздер, еңбекке, кәсіпке байланысты тың атаулар, жергілікті диалект, говорлар пайда болып, бұрынғы тілдік норма біраз өзгерістерге ұшырайды. Ұлттық, хандық әкімшілікке бөлініп тұйықталудың негізінде әр ұлттың әдет-ғұрып, жора-жосынында, тұрмыс-тіршілігінде өзіндік өзгерістер, өзгешеліктер пайда бола бастайды. Ерте замандардан ауызша туып, бірден бірге, ұлыстан ұлысқа тарап кеткен бұрыннан бар әңгіме, жырлар, шешендік сөздер мен мақал-мәтелдердің үстіне жаңа нұсқалар, ұлттық соны жаңа варианттар туады. Бұл, бірде, сонау көне заман төркіндестігінен туып жатса, екіншіден, ауыс-күйіс арқылы яғни поэтикалық образдар мен мотив ұқсастықтары арқылы келіп, өзіндік тың сипат алып жатады. Мысалы, түркі-моңғол халықтары – қырғыз, қазақ, алтай, қарақалпақ, татар, башқұрт, буряттардың, сахалар мен тува-ұранхайлардың аңыз-әңгіме, мифтеріндегі жекелеген ру, ұлыстардың, аңдар мен құстардың шығуын баяндайтын символдық түсініктер мен М.Қашқаридың «Сөздігіндегі» жыл қайыру түркі тілдес халықтарда күні бүгінге дейін бар. Ақсақ құлан – Жошы хан аңызының түп төркіні бір, қырғыз-қазаққа бірдей ортақ дүние. Көне замандарда өмір сүрген атақты Кет-Бұға ақын қырғыздарға қандай белгілі болса, қазақтарға да сондай абызы есепті. Тарихи деректерге қарағанда қырғыз-қазақтар, әсіресе, ХV-ХVІ ғасырларда тіптен тағдырлас болған, ортақ жауына қарсы жұбын жазбай бірлесе жүріп қарсы күрескен, бір әкімшілік орнына бағынған.

Қырғыздың «Құрманбек» деген жырында қазақ пен қырғыздың бірігіп қалмаққа қарсы соғысқаны айтылады. Атақты «Манас» жырында біздің Ер Көкше батырымыз сөз болады. Қысқасы, қырғыз бен қазақтың ежелден келе жатқан туыстығы туралы көптеген деректер бар. Соның бірі К.Алексеев жазып алған «Қырғыз-қайсақтың қайдан шыққандығы туралы аңыз». Алексеев мұны 1871 жылы Жағалбайлы Быршымбай деген қариядан жазып алған.

«Давно, очень давно, на нынешнем Коканам и Бухарою, жил один хан, сильный и славный, который владел большим народом из разных племен. Однажды привели к нему двух пленниц – девиц, одну с Кавказа, лицом и телом белую, а другую – монголку. У обеих родилось по сыну, совершенно похожих на матерей. Имена им дали, как говорится, по шерсти: родившегося от монголки назвали Кара-кыз (черная девка), а родившегося от кавказской – Қыз-ақ (девка белая). Когда выросли они, то по смерти отца, другие братья стали их теснить. Тогда они украли из ханского гарема себе по девке, захватили скот и бежали в степь, сделали себе из войлока кибитки и стали разгуливать по степям. Қара қыз пошел по китайским владениям, а Қыз-ақ к нынешнему Туркестану. Питались они молоком и мясом животных, а из шерсти верблюдов, баранов и из кожи делали одежду и обувь. Имена родоначальников в просторечии сокращались, и один стал называться қырғыз, а другой казах... У казаха родилось три сына: Улы (старший), Урта (средний), Кичи (малый). Дочерей не было. Поэтому жен пришлось им купить, выплачивая калым скотом, у потомков кыргыза, а так как и там женщин было не обильно, то и присватывались они чуть в колыбели еще. Это обстоятельство облегчало выплачивание большого калыма. Отсюда установились обычаи, что казах не может жениться на женщине, принадлежащей к одному с ним колену, и что он должен выплатить за жену «калым». Отсюда же произошло, что женщины наши больше сохранили монгольский тип. Заметь, что у женщин наших всегда черные волосы, черные глаза, выставившиеся скулы, приплюснутый нос и цвет кожи смуглый, тогда как мужчин много совершенно русых, с серыми и синими глазами и с белой кожей»41. Міне, қазақ-қырғыздың қайдан шыққандығы туралы айтылған осындай аңыз-әңгімелер түркі тілдес халықтардың ауыз әдебиеті – фольклорына тән, ескіліктен қалған жанрлардың бірі.

Осы секілді тағы бір дерек қазақ пен қарақалпақ жайында. Абу Хамид Әл-Гарнатидің жазбаларына қарағанда Сырдария (Яксарт) мен Амудария (Жайхун) бойлары қазақ пен қарақалпақтың ата-мекені болған42. Ежелгі дүние тарихында ол Хорезм хандығы деп аталған. Қырым мен Қытай арасындағы жібек жолы осы Хорезм хандығының үстінен өткен. Шыңғысханның шапқыншылығына дейін бұл жерлерде сәулетті ірі қалалар болған. Кейін ХV ғасырда Ақ Орда – Ноғайлы хандығы ыдырап, әр ру, ұлыстың бөліне көшуін, яғни «Ноғай-қазақтың айырылысуын» баяндайтын «Орманбет бидің толғауы» қазақтар арасында қалай айтылса, қарақалпақ арасында да сол текстімен орындалады. Екеуінде де:

Жылау-жылау, жылау күй

Жылаған зарлы мынау күй...

Арту-арту таулардан,

Аса көшті көп ноғай.

Еділ менен Жайықтан,

Жабыла көшті көп ноғай43, –

деп келетін дәлме-дәл жолдар бар.

Сондай-ақ ноғайлы дәуірінде туған атақты «Қыз Жібек» тәрізді біраз жырлар ноғайлы жырлары деп аталады. Ал сол ноғайлы жырларын жасауға қарақалпақ, Сібір халықтары, қарашай, құмық, т.б. көптеген халықтар қатысқан.

Қысқасы, ауыз әдебиетінің ескілікті, көне дәуірлерінен келе жатқан шағын түрлері салт өлеңдерімен қоса Қорқыт аңызы, Асан қайғы, Сыпыра жырау, Жиренше шешен, Алдар Көсе, Ер Төстік, Ер Көкше, Қамбар, Алпамыс жырлары түркі тілдес халықтарының көбінен ұшырасатын, қыпшақ пен оғыздар арасынан шыққан ортақ мұра есепті.

Қашаннан тату тұрып, тел өскен Сібір, Орта Азия, Кавказ халықтарының азаттық, рухани мәдениетінде бізге ұқсас белгілер көп. Қазақты бір туған, өзімен тектес жұрт тұтатын бұл елдерде бұрынғысын айтатын, бүгінгісін баяндайтын өнерлік деректерді мол ұшыратамыз. Бұлардың фольклорындағы үндес үлгілер, типтес, тұрпаттас тұратын келісім-кейіптер, эпикалық, мифтік мотивтер мен салттық жыр нұсқалары түбі бір туыстықтың төркінін танытады. Әр халық бұл мұраларға өз топырағында өнген, өздері шығарған, әйтпесе біреуден біреу үйренген, сатылап жеткен жырлар, өлеңдер есепті қарайды. Фольклорлық шығармалардың, сюжеттердің әр елде көше жүріп, сол жердің табиғатына, тарихына сіңісіп, жаратылысына жанаса қалыптасып жататын кезеңдері де бар. Ал салттық халық өлеңдерінің ұқсас түрлері ұшырасса – одан қауымдық өмір ұқсастықтарын, экономикалық, мәдени тірліктегі бірыңғайлықты, әдет-ғұрып, жол-жора бірлігін аңғару қиын емес.

Бұл ретте шығыс славян халықтарының фольклорын зерттеп жүрген ғалымдардың еңбектері біз үшін елеп-ескеруге тұрарлық құнды тұжырымдар болуға тиіс. Мысалы, Н.В.Новиков өзінің «Шығыс славяндықтардың қиял-ғажайып ертегілеріндегі образдар» деген еңбегінде славян халықта-рының ертегілеріндегі ортақ ұқсастықтарды түсіндіре келіп: «Сходство сказок восточнославянских народов, их сказочных образов и образной системы в целом обусловливается прежде всего общностью происхождения и исторических судеб русского, украинского, и белорусского народов, родственностью их языков и культуры, длительностью политико-экономических связей и существованием в границах единого государства»44 – дейді. Міне, бұл пікір тілі бір, тұрмыс-тіршілігі бір жұрттардың ауыз әдебиетін ғылыми-теориялық, типологиялық жағынан зерттеудің бірден-бір дұрыс жолы.

Сөйтіп түркі-моңғол халықтары дегенде біз екі түрлі регионды еске аламыз. Оның бірі тува (ұранхайлар), хакас, алтай, якут (сахалар), шор, бурят халықтарынан тұрса, екіншісі – қазақ, қырғыз, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, ноғай, қарашай, түрікмен сияқты ұлттар фольклорын құрайды. Осының бәрі жиналып келіп барша түркі-моңғол этно-тіл дүниесін қамтиды. Тегінде Орталық Азияны мекен еткен түркі-моңғол халықтары ата-бабаларының бірге тұрып, бір-бірімен тағдырлас болып, біркелкі тіршілік кешкен көне тарихы, туыстық, тамырластық ортақ сипаттары соңғы дәуірлерге дейін үзілмей келген. Сондықтан да болар, түркі-моңғол халықтарының тіл жақындығы мен тарихы жағынан тағдырластығы бұл халықтардың фольклоры мен әдебиетінің байланысын, әр халықтың мифологиялық және фольклорлық дәстүрін, олардың бір-біріне жасаған әсер-ықпалын, тарихи-поэтикалық ерекшеліктерін зерттеу әлі де болса, кезек күтіп тұрған келелі мәселелер. Бұл ретте түркі-моңғол халықтары фольклорындағы тақырып, композиция ұқсастықтарын, әсіресе, бас кейіпкерлердің арасындағы ортақ сипаттарды, олардың генетикалық түп төркіндерінің бірлігін тексеру ерекше маңызды. Сондай-ақ эпитет, теңеу, ұқсатулардың ортақтығын, тілдегі лексикалық дәлме-дәлдіктерді зерттеу де өзінше бір тың проблемалар. Бірақ бұл жерде бір ескерерлік нәрсе, сол алынған нақтылы параллелдер мен салыстырулар оның сыртқы ұқсастығынан гөрі, ішкі терең мазмұнына, поэтикалық бітім-тұлғасына қарап зерттелуі керек. Міне, сонда ғана шын ғылыми терең ізденістерге жол ашылмақ.

* * *
Тарихи-этнографиялық деректерге қарағанда дүние жүзіндегі халықтардың қай-қайсысының да болса, құдалыққа келуден бастап, келін түскенге дейінгі аралықта жасалатын өзінше көп жора-жосыны болады. Түркі-моңғол халықтарының қыз беріп, келін түсіру ғұрпының өзара жақындығын айтпағанның өзінде, орыс, украин сияқты славяндықтардың құда түсу салтында да біраз ұқсастықтар бар. Мысалы, А.Н.Веселовский өзінің «Три главы из исторической поэтики» деген еңбегінде орыс халқының құда түсу салтын былай баяндайды. «Русский свадебный обиход открывается сватовством, обставленным символическими обрядами и традиционными разговорами сватов с родителями невесты. Разговор ведется исключительно в форме загадок... Сваты являются под вечер, в виде странников или охотников, просят пустить их обогреться, уверяют, что их князь охотился на зверя и сам видел, как одна коница или лисица скрылась во дворе именно этого дома»45. Сөйтіп қырғыз, қарақалпақ, өзбек, татар жұрты секілді орыстар да құдалықты жаушы жіберуден бастайды екен. Қазақтың «сізде лашын бар екен, бізде сұңқар бар екен» дегені сияқты сөзді астарлап, жұмбақтап айту славян елдерінің ескі салтында жиі қолданылып келген. Мұндай қалың мал алып, құда түсу ғұрпы рулық-патриархалдық заң жосынын бастарынан кешірген дүние жүзінің көп елдерінде бар. Соның ішінде Конго, Чад, Судан, Нигерия, Убанга секілді африкалық елдерде де қыз баланы екі-үш жасынан айттырып қойып, жыл сайын қалың малын өтеп тұру әдеті әлі күнге дейін сақталған.

Қазақ секілді қырғыз, қарақалпақ, татар, башқұрт, алтай халықтарының үйлену тойларында да толып жатқан ырым-жырымдар аса көп болған. Айталық, қазақ дәстүрінде қалыңдық ойнамақ деген бар. Бұл дәстүр бойынша күйеу жігіт қасына ерген қосшылармен қыз ауылына келеді. Қазақта мұны ұрын бару, иә ұрын тойы дейді. Ал қырғызда «үй жаны қылған», иә «ишикашты» дейді. Көптеген түркі-моңғол халықтарының қыз ұзату тойы қызқашар ойынымен аяқталады. Мұндай ойынның тәртібі бойынша қыз иә өз ауылының, иә көрші ауылдардың бірінің үйіне тығылады. Күйеу жігіт қыз табылған үйдің иесіне ат мінгізеді, иә шапан жабады. Бұдан соң үй иесі мал сойып, қыз-келіншек, бозбалаларды жинап, ойын-сауық құрады. Ойын аяқтала бергенде күйеу жігіт жағы жиналып келіп, құрбы-құрдастарының ортасында отырған қалыңдықты тартып әкетпек болады. Оған қалыңдықтың құрбылары қарсылық қылады. Ақыры жігіттер жағы жеңіп, қалыңдықты кілем үстіне отырғызып алып кетеді. Мұндай қызқашар ойыны дүние жүзінің көптеген елдерінде болған. Академик А.Н. Веселовский: «Вечером, после свадебного пира, молодой хватает новобрачную в охапку и выносит из дому, та вырывается и бежит: девушки ее защищают; жених и поезжане снова овладевают ею и увозят в дом жениха. В ритуале народной свадьбы на синайском полуострове невеста бежит, прячется от жениха, которому приходится искать ее... Такие песни существуют в пересказах малорусских, венецианских, сицильянских, новогреческих, русских; они ходят отдельно, кое-где поются в связи со свадебным ритуалом»46, – дейді.

Көптеген ғалымдардың көрсетуінде бұл сияқты әдет-ғұрып, яғни ер мен әйел жынысының тартысы сонау алғашқы қауымдасу дәуірінде туған47. Топ-топ болып, дала кезіп, босып жүрген жабайы адамдардың үйленуі бір кезде өзара қатты тартыс, қырғын төбелесімен аяқталып отырған. Әйел жынысының бірін тартып әкетпек болған кезде қатындар жиналып келіп ерлерді ұрып-соғып, бет-аузын тырнап, қанжоса қылатын болған. Мұны ғылым тілінде оргиа мерекесі дейді. Міне, сол оргиа мерекесі дүние жүзі халықтарының көбінде бар. Және күні бүгінге дейін бұл үйлену салтының бір жора-жосыны ретінде сақталып қалған. Мысалы, күйеу жігітке иә оның қасына еріп келген күйеу жолдастарына көрмегенді көрсетіп, адам шыдамас кәделер жасау көне герман, ескі араб, үнді, коми, черкас, қалмақ, моңғол, тибет, коряк, ительмен секілді толып жақтан елдердің салтында әлі күнге дейін бар. Сондай жора-жосын Октябрь революциясына дейінгі қазақ өмірінде де болған. Бұл турасында Ы.Алтынсарин былай деп жазады: «Үйде отырған жұрт екі топқа бөлінеді. Соңғы топ қалыңдықты жасырып қояды. Күйеу жағы оны іздеп тауып алған кезде тартыс басталады. Бұл тартыстағы қалыңдық жағының мақсаты қалыңдықты қорғап бермей қалу да, күйеу жақ топтың мақсаты қалыңдықты тартып алу болады. Ақырында біреулердің қолы жараланып, біреулердің бет-аузы даладай қан болып, киімдері жыртылғаннан кейін әдетте, әрқашан күйеу жағы жеңеді»48 – дейді.

Міне, осындай қызқашар жорасы аяқталып болған соң қалыңдық өзінің ауыл-аймағымен, ағайын-туыс, ата-анасымен қоштасады. Осы уақытта салт мінген жігіттердің бірі келіп жар-жар бастайды. Бұған киіз үйде отырған қыз-келіншектер жауап қайырады. Сөйтіп қалыңдықтың әкесінің үйіндегі той қыздың жылап-сықтап, туып өскен отанын, құрбы-құрдастарын қимай сыңсу айтуымен аяқталады. А.Н.Веселовский: «Народную свадьбу называли не раз народною драмой. Я предпочел бы название свободной мистерии: это накопление хоровых мимических действ... а именно принцип двух хоров: мы уже говорили о двух хорах греческой свадьбы; та же двучленность присуща и римским carmina известна во французском, эстонском и русском брачном обиходе: естественное деление на группы дано двумя сошедшимися родами, жениховым и невестиным, они препираются, стараясь показать, что они не «дурной родни», обмениваются шутками и прибаутками, задают друг другу загадки. Отсюда форма амебейности, вопросов и ответов диалога»,49 – дейді. Қыз ұзатып, келін түсіру тойының А.Н.Веселовский айтып отырған бұл ерекшелігі түркі-моңғол халықтарының бірталайында бар дәстүр.

Ал үйлену тойы үстінде айтылатын салт өлеңдеріне келсек, мұның да әр халыққа тән өзіндік өзгешеліктері бар. Мысалы, татар жұртында құдаларды мақтап, көңілдерін көтеретін өлеңдер көп тараған, ал қазақ арасында бұл өлең түрі тіпті аз ұшырасады. Сондай-ақ жар-жарды бізде екіге бөлініп, бір жағы қыз-келіншектер тобы, екіншісі – жігіттер тобы болып айтысса, өзбектерде мұны бәрі қосылып бірақ айтады.

Әрине, үйлену тойы және сол той кезінде айтылатын өлең-жыр, орындалатын жол-жора, әдет-ғұрыптар дүние жүзіндегі елдердің, үлкенді-кішілі халықтардың бәрінде де бар. Бірақ әр халық, әр ұлт мұны өзінше өткізеді. Өзінің талай мыңдаған жылдарды көктеп өткен ата дәстүрін, ой-сана, салтын сақтайды.

Алайда, осындай айырым-өзгешеліктеріне қарамастан бірталай елдердің үйлену тойынан, жора-жосынынан ұқсастық, ортақтастық табыла береді. Мұны орыс, украин, белорус секілді славян халықтарының құда түсіріп, қыз ұзату, үйлену тойларынан да, сондай-ақ Балтық жағалауындағы елдердің үйлену салтынан да кезіктіруге болады. Мысалы, литвалықтардың үйлену тойында айтылатын өлеңдердің 34 түрі бар. Бұлар мына тәрізді жол-жора, көп кәделердің тұсында орындалады. Олар: таныстық, құдалық, күйеуді қарсы алу, орындық ақы, қалыңдықты жұбату, неке қияр, қоштасу, жасау беру, келін келді, таң атты, т.т.50. Міне, осы аталған кәделердің бәрі болмаса да, соның біразы қазақ пен қырғыздың, қарақалпақ пен алтайдың, татар мен башқұрттың, өзбек пен түркіменнің үйлену тойынан да табылады. Демек, бұл литвалықтар мен түркі халықтарының үйлену салт өлеңдерінің тақырып, мазмұнында да өзара ұқсас ортақ сарындар бар деген сөз.

Ал қазақ жұртымен ауылы аралас, қойы қоралас отырған көрші, әрі туысқан қырғыз, қарақалпақ, өзбек, ұйғыр, татар, алтай халықтарының үйлену салты мен сол салтқа байланысты айтылатын өлеңдердің ұқсастығы ерте заманнан басталғаны белгілі. Академик-жазушы Ғабит Мүсірепов «Өнер туыстығы» атты мақаласында: «Тарихи тамырлас, тағдыры ұқсас екі халықтың – қазақ пен өзбектің ежелден бергі өзара қат-қабат байланыстарына мысал көп. Бірі аға, бірі інідей тете өсіп, ұлы Сырдарияны қатар еміп ержеткен елдеріміздің өткеніне көз салсақ, талай-талай маңызды мағлұматтар бар». Соның ішінде «фольклордың түрлі-түрлі жанрларынан да ұқсастық, ортақтастық табыла береді. Ерте кезде өзбектер домбыра мен қобыз тартқаны, үйлену тойларында жар-жар өлеңін айтқаны анық»51 – десе, осы ұқсастық түбіміз бір түркіменге де, қырғыз, қарақалпақ, татар, башқұрт, алтайлықтарға да қатысты.

Тегінде адам болып дүниеге келу, есею, ер жету, жар сүю, перзент көріп, оған тәлім-тәрбие беру, ең соңында барып дүние салу секілді заңдылықтар қай халыққа болса да ортақ екенін ескерсек, сол заңдылықтардың негізінде туған халықтық әдет-ғұрыптардың, жол-жора, өлең-жырлардың арасында да сондай өзара ұқсас, ортақ сыпаттардың бар екені де даусыз. Мысалы, тәжіктерде «саломнама» деген бар. Бұл біздегі жар-жардың, беташардың дәл өзі болмағанымен, сол тектес өлеңдердің мазмұнын береді. Сондай-ақ тәжікте ашула деген де қысқа өлең түрі бар. Мұнда әр түрлі тақырып қозғалады. Соның ішінде өзінің туған үйімен, ата-ана, ағайындарымен айрылысар шақта айтылатын қыздардың қоштасу өлеңдері де кездеседі. Және мазмұны жағынан бұл өлеңдерді қазақтың сыңсуына ұқсатуға болады. Мысалы, ата-ананың ескілікті салтына қарсы қыз өзінің наразылығын айтатын мына бір шумақты келтірейік.

«Әкем» десем, «а» деші,

«Қызым менің сен» деші.

Зорласаң да бармаймын,

Болмаңыздар әуреші52.

Сыңсу – үйлену салт өлеңдерінің ішіндегі ең бір көп тараған түрі. Қазақтың сыңсуына ұқсаған өлеңдерді өзбек пен ұйғырдан да, қырғыз бен қарақалпақтан да, татар мен башқұрттан да, алтай мен буряттан да кездестіруге болады. Ал беташар мен жар-жар олай емес. Беташар тек қазақ пен қарақалпақта ғана айтылады. Сондай-ақ аужар түркі тілдес халықтардың бәрінде бірдей орындала бермейді.

Қысқасы, үйлену тойында айтылатын жар-жар қазақ, түркі-моңғол ескілігінен қалған, бірақ әр елдің өз ішіне әр түрлі сын-сипатымен тараған өлең түрінің бірі. Ол өзінің ішкі мазмұнымен де, сыртқы түр-түзілісі, орындалуымен де қызықты. Сондықтан да болар қазіргі жас жұбайлардың үйлену тойларында жар-жар жаңаша жырланып, жаңаша айтылып жүр. Мұны бір ғана Қазақстан емес, туысқан бауырлас республикалар өмірінің қай-қайсысынан да болса кездестіруге болады.

Ал қазақ топырағында таралып жүрген осы жар-жар өзбекте «ёр-ёр» деп аталады. Бірақ жар-жар Өзбекстанның бар өлкесіне тән өлең түрі емес, мұны тек Сырдария бойындағы, қазақпен аралас тұратын өзбектер ғана айтады. Мысалы:

Қора-қора қозылар

Қойды бастар, ёр-ёр,

Қалам қасты жеңгелер,

Өлең бастар, ёр-ёр.

Өлең айтайын деп келдім,

Тойыңызға, ёр-ёр.

Қой жайылар Қоңырат

Етегіне, ёр-ёр.

Қыз жүрер ме жігіттің

Жетегіне, ёр-ёр53, –

деген өлең, сөз жоқ, қазақ пен өзбек араласқан ортада ғана тууы мүмкін. Осындағы қазақтың өлең деген сөзінің «қушиқ» болмай, «улан» болып тұруының өзі-ақ көп нәрсені аңғартқандай.

Филология ғылымдарының кандидаты М.Алавия ёр-ёр қушиғи әдетте қыздың ұзатылар кешінде айтылады. Оның мазмұны жігіт пен қыздың ойларын, құдалар мен келін һәм күйеу жігіттің бір-бірімен таныстығын, ескілікті әдет-ғұрып, жора-жолдарын баяндайтын пікірлерден тұрады дейді54. Шынында да, мазмұн жағынан алғанда өзбектің ёр-ёрінің қазақтың аужарынан еш айырмасы жоқ десе де болғандай. Мұнда да қыз өз тағдырына өзі налып:

Шымылдықтың ішінен,

Шықты түтін, ёр-ёр,

Бұл дүниеде бар ма екен,

Көңілі бүтін, ёр-ёр, -

дейді. Дүние-мүліктің құлы болған әке мен шешенің әділетсіздігін әшкерелейді.

Аспандағы жұлдызды

Атқан адам, ёр-ёр.

Өз қызын өзі жат қылып,

Сатқан адам, ёр-ёр 55.

Тәжік пен өзбек, өзбек пен қазақ, қазақ пен татарлардың ежелден қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық байланысы бар. Бұл байланыс сол халықтардың заттық, рухани мәдениетінің өзара жақындасып, туысып кетуіне де ерекше мол әсерін тигізеді. Мұны жоғарыда аталған халықтардың әдет-ғұрып, жол-жора, наным-сенімдерінен, қала берді киер киім, ішер ас, үй-іші жиһаздарынан да көруге болады. Ал ауыз әдебиетіне келсек, мұның жөні тіптен таңқаларлық. Мысалы, жар-жар Тәжікстанның бар ауданында бірдей кездесе бермегенімен, бірақ Самарқанд, Ұра-төбе, Ходжент тәжіктерінің арасында айтылатын көрінеді. Ёр-ёр, негізінен, қалыңдықты үйінен шығарып, ұзатып келе жатқанда орындалады. Және сол тәжіктер айтатын ёр-ёрдің өзі екі тілде, яғни өзбек тілі мен тәжік тілінде айтылады. Дәл осындай құбылыс қазақ пен өзбек аралас тұратын аудандарда да кездеседі. Тәжіктерде жар-жардың және бір мағынасы бар. Ұзатылғалы отырған қыз кенеттен қайтыс болса, тәжіктер сол қызға беретін қалыңмалды (киитпоскунон) қайтып алуға келген құдаларға арнап жар-жар айтады. Рас, бұл жар-жардың мағынасы қызды ұзатардағы жар-жардың мағынасындай емес, ана қайғысын хабарлайтындай мұңлы, зарлы болып келеді56.

Ал татарлардың қыз ұзатып, құда түсу ойын-тойларында орындалатын салт өлеңдері, негізінен сол ұзатылғалы отырған қыздың төңірегінде, соның үй-іші, туған-туысқандарымен қоштасу түрінде айтылады. Қалған өлеңдердің көпшілігі орыстың частушкасы сияқты көңілді ойын-той үстінде биге қосып орындалатын өлең үлгілері. Рас, Қазақстанмен шекаралас тұратын бараба татарларының арасында:

Алты құлақты қазанда,

Асым қалды, яр-яр.

Төрт текшеклі үйімде

Үлесім қалды, яр-яр, –

деген сияқты жар-жар өлеңінің үлгілері кездеседі. Тегінде, бұл қазақ пен татар тәрізді туысқан, бауырлас халықтардың қоңсы қонып, қыз алып, қыз беріп жүрген құдандалығынан ауысқан дәстүр болса керек.

Ал қарақалпақ фольклорынан бізге ұқсас келетін, жұптасып жататын ортақ орамдарды көптеп кездестіруге болады. Мысалы, біздегі тұрмыс-салт жырларын алайық. «Жар-жар», «Беташар», «Тойбастар», «Бәдік» қазақтың ауыз әдебиетінде көне заманнан келе жатқан, қазір де («Бәдіктен» өзгесі) жаңаша мазмұнмен толысып, қайталанып көрініс беріп жүрген жанрлар. Келін түсіру, қыз ұзату салты адамзат ілгерілеуімен ілесе отыратын той-думан салтанаты. Осындай үлкен мереке үстінде орындалар ритуальдық өнер үлгілері қарақалпақта да байқалады. Бұған қарақалпақтың «жар-жарынан» үзінді келтірейік:

Қой сүйеді баласын:

Қозым-ау деп, яр-яр!


Ешнәрсені көрмеген

Бозым-ау деп, яр-яр!


Ұзатқанда қыз жылар

Өксіп-өксіп, яр-яр!

Қане менің қыздағы

Назым-ау деп, яр-яр!


Торғай сүйсе баласын

Толғаным деп, яр-яр!

Тобылғының басына

Қонғаным деп, яр-яр!


Ұзатқанда қыз жылар

Өксіп-өксіп, яр-яр!

Енді менің қурайдай

Солғаным деп, яр-яр!

Сөздік құрамы демесек, қазақтың бұрынғы «Жар-жарынан» айна қатесі жоқ. Тіптен жақын, егіз қозыдай ұқсап тұр. Қыздың барар жері бұлдыр, оның мұңы мен мүддесі туған орта, түтін түтеткен шаңырағынан, ата-анасының аясынан айырылар шақтағы арман сөзі бізде де осы кейіпте орындалған. «Жар-жар» өлеңіндегі әр екі жолдан соң қайталанып отыратын рефренді бізде қосылған қосақтың құлағына құйыла берсін ниетімен туған «друг, супруг» ұғымындағы сөз деп түсіндіру бекем орын тепкен. Бұл бір қарағанда көңілге қонақтайды да. Беті ашылмаған қыз бен уыз жігіттің үлкен өмірге, некелік тұрмысқа бет қояр алдындағы ұяң сезімге жоралғы жақсы лебіз білдіріп, жолдама беру ниеті бар. Екінші қырынан алғанда, «жар-жар» қаратпа сөз ұғымындағы жарлай арнау емес пе екен деп жорамалдаймыз. Өйткені Қарақалпақтағы «Жар-жар» біздің соңғы түйткіл түйінімізді аша түскендей.

Алайда өзбектің «ёр-ёрі» мен қарақалпақтың «хау-жары», татардың «яр-ярі» мен тәжіктің «ёр-ёрі» қазақтың осы тектес өлеңдеріне қарағанда басқаша орындалады. Қазақта екі топ: қыздар тобы, жігіттер тобы болып екі жарылып кезектесіп айтысса, жоғарыда аталған халықтарда мұндай айтыс формасы жоқ. Айтса, қызды ұзатқалы келгендердің бәрі қосылып, бір-ақ айтады. Немесе, қыз анасына, анасы қызына қаратып айтуды машық қылған. Міне, сондықтан да бұл өлеңдер әдеттегі қоштасу иә мақтау өлеңдері сияқты бас-аяғы бүтін, тұтас бір ойға құрылады. Демек, әр адам өзінің арыздасуын біздегідей бір-бір ауыз өлеңмен қайырмайды, әркім өз ойын бірден айтып шығу формасында жауаптасады.

Сөйтіп, үйлену салт өлеңінің бұл түрі тек бізде ғана емес, өзге түркі тілдес халықтардың біразында да бар екен. Сөйте тұра әр қайсысының өз тұрмысына, өз жора-жосығына лайықты азды-көпті айырым-өзгешеліктерінің болуы да заңды құбылыс.

Ал енді ұзатылатын қыздың туып-өскен жерімен, ауыл-аймақ, ағайын-туыстарымен, ата-ана, аға-жеңгелерімен, қала берді құрбы-құрдастарымен арыздасып қоштасатын өлеңінің бір түрі – сыңсу. Сыңсу феодалдық-патриархалдық дәуірдің жора-жосынан туған. Жас қыздарды осылайша күйеуге зорлап, күштеп шығарудың үрейлі қорқынышын дұрыс аңғарған Поль Лафарг: «Күйеуге тиюден қорқу – патриархалдық үй ішіндегі өмірден туған», – дейді.

Үйлену салт өлеңдерінің өзге түрлері тәрізді өз теңіне қосыла алмай зар илеген қазақ қыздарының сыңсу өлеңдері орыс, украин, белорус фольклорынан да, сондай-ақ түркі тілдес халықтардың ескілікті ауыз әдебиетінен де жиі ұшырасады. Мысалы, таулы алтайлықтардың:

Жабағы малды асырап,

Жалын кеспес болсайшы,

Жас бойжеткенді жылатып,

Жатқа бермес болсайшы57, –

деген өлең өзінің мазмұны жағынан да, суреттеу, бейнелеу тәсілі жағынан да қазақ қыздары айтатын сыңсудан ешбір айырмасы жоқ. Тіптен өлең-өлшемдері де 7-8 буынды, шалыс ұйқаспен келген. Сондай-ақ біздің сыңсуды башқұрттар – сенләу, татарлар – чеңләу, кейде қыз жылату дейді. Ескілікті уақытта мишәр татарлары мен кәрәшер татарлары арасында «қыз жылату», «қыз ұзату» жырлары көп болған. Бұл қыз жылату жырлары қазақтың сыңсу өлеңдері тектес. Мұнда да қыз өзінің ата-ана, аға-іні, апа-сіңлілерімен кезек-кезек қоштасып, көрісіп жылайды. Өз теңіне қосыла алмаған қалыңдық көкірегі толған қайғы, шерін төгеді. Қыз қайғысына жиналған жұрт та ортақтасып, бірге жылайды, бірге қайғырады.

Рас, Қазан татарларына қарағанда мишәр татарларында58 өтілетін үйлену тойы халықтық әдет-ғұрып, салтты көбірек сақтайды. Әрі сол салттың біразында өлең-жыр қоса жүреді. Алайда мұның өзі, негізінен, қыздың сыңсуы түрінде кездеседі. Қыз аттанар алдында ата-ана, туған туыстарымен қоштасып, жылап-сықтап өлең айтады. Мұны мишәр татарлары «қыз яслату» дейді. Міне, сол қыз яслатудың біріндегі:

Лавкалардан алған жібектің,

Тігуінен сөгуі қиын.

Өз әкеңнің үйінен кету,

Өлімнен де қиын59, –

деген пікірді қазақ қыздары да айтады. Ал осы қыз жылатуды тағы бір жерлерде «Таң кучат» (Таң әтеші) дейді. Яғни ұзатылар қыз ертемен тұрып таң әтешін айтады:

Ай, таң ба екен, таң ба екен,

Таң шапағы бар ма екен.

Таң атар шақта қышқырып жылайтын,

Менен бақытсыз бар ма екен 60.

Қыз жылатудың ендігі бір түрі – «Тудықайлар». Бұл да сол мишәр татарлары арасына кең тараған сыңсудың бір үлгісі. Мұнда да:

Арыдым, анам, арыдым,

Сабанға жеккен атқа ұқсап61, –

деп, қыз өзінің мал орнында жүрген бақытсыздығына налып, жылайды. А.Н.Веселовский өзінің «Поэтика» деген еңбегінде түркі халықтарының бірінің сыңсу өлеңін мысал етіп алып: «Иногда девицы с невестою поют песни, укоряя своих родителей, что они их променяли на калым и отдают на чужбину»62, – дейді. Сөйтіп мына бір өлеңді келтіреді.

Отец, я тебя уговаривала,

А ты на темный скот променял.

Все у отца ходили бы мы,

На чужбину нас бросили.

Бұдан әрі «Мать я тебя уговаривала», «Брат я тебя уговаривала» деп жалғаса береді. А.Н.Веселовский бұл өлеңнің кімдікі екенін айтпайды. Бірақ өлеңнің мазмұнына, композициялық құрылысына қарағанда бұл түркі тілдес халықтардың қай-қайсысына да болса ортақ өлең екені көрініп тұр.

Ал ескілікті салтты шегендеп, соның айтқанын екі еткізбей орындату тілегінен туған беташар – ақсақалдық, рушылдық дәуірдегі қазақ әйелдерінің атқарар міндет, шарттарын баяндайды. Беташар жаңа түскен жас келіннің үй ішіндегі қызметінен бастап, бүкіл ауыл-аймақ, ағайын-туыс алдындағы жүріс-тұрыс, мінез-құлқын, аналық борышын тағы басқа толып жатқан мораль мәселесін әңгімелейді.

Жаңа түскен жас келіннің бетін ашып, өлең айту дәстүрі қазақ пен қырғыз, қарақалпақтан басқа елдердің ешбірінде жоқ. Славян, орыс халықтарын айтпағанда, түркі тілдес шығыс халықтары: қырғыз, өзбек, түрікмен, татар, т.б. жұрттардың өзінде де үйлену салт өлеңінің бұл түрі атымен аталмайды, орындалмайды. Бұл жағынан алғанда беташар алдыңғы жар-жар, сыңсу өлеңдеріндей емес, тек қазақ пен қарақалпақ жұртына ғана тән құбылыс. Алайда бұл сыртқы формасы ғана. Ал ішкі мазмұнына, айтылар, ой, ақыл-кеңесіне көз салсақ, мұндай өсиет өлеңдер, әрине, басқа жанрда, қай елдің де болса фольклорынан табылатыны ақиқат. Міне, сондай бір ұқсастық жайын аңдаған М.Әуезов: «Әдет-ғұрып заңдарын бас-басына санап көрсету жағынан «беташар» орыстың «домострой» атты көне өлеңіне ұқсас. Бірақ қазақ өлеңінде бәрі де келінге арналып айтылады» 63 дейді. Тегінде дидактикаға құрылған өсиет өлеңдер жалпы ауыз әдебиетінің тума тақырыбы іспетті қай жанрда болса да үнемі ілесе жүретін ұқсас сарындар болса керек.

Қысқасы, үйлену салт өлеңдерінің жар-жар, сыңсу секілді үлгілерінің әсіресе, беташар өлеңінің негізгі кейіпкері – жаңа түскен жас келін. Жақсы келін отбасының көркі, ауыл отанының қуанышы. Ендеше ол қай халықтардың да болса үйлену салт өлеңдерінің бас қаһарманы, орталық геройы есепті. А.Н.Веселовский: «Во всех обрядах главным действующим лицом является невеста, на ее долю выпадает наибольшее количество песен; она оплакивает свою девичью волю, прощается с семьей, жалуется на судьбу, заставившую идти в чужую, дальнюю сторону и т.д. Жених играет пассивную роль: за него все говорит и делает дружка, балагур и краснобай, отлично помнящий все тонкости свадебного обихода» 64, – дейді.

А.Н.Веселовский бұл пікірге дүние жүзіндегі көптеген елдердің, соның ішінде түркі-моңғол халықтарының үйлену салт өлеңдерін салыстыру, оларға тән ортақ заңдылықтарды ашып, айқындау арқылы келген.

* * *
Көне замандардан келе жатқан көп кәде, жора-жосығының бірі – өлген адамды естіртіп, көңіл айту, жоқтау десек, бұл – көптеген тарихшы-этнографтардың пайым-дауынша, ұрпақтан ұрпаққа, заманнан заманға ауысып келе жатқан тым ескілікті кәде. Академик Ә.Марғұлан ежелгі көшпелі тайпалардың тіршілігіндегі «патриархал қауымының әлеуметтік тұрмысы, жора-жосыны, өлікті қадірлеумен байланысты дәстүрлері – қоштасу, естірту, жоқтау, аза тұтып қайғыру, жылау, қадірлеп шығарып салу, басына белгі орнату, ас беріп той жасау, сойыс қылу – бәрі бұрынғы көшпелі сақ, гун, үйсіндерден бері қарай қазақ пен қырғыз халқына дейін жеткен тарихи жоралар»65, – дейді.

Қазақта мұң-шер өлеңдерінің шығу мезгілі қай кез екенін анықтау қиын. Сөйтсе де академиктер М.Әуезов пен Ә.Марғұлан жалпақ елдің салтымен байланысқан шер өлеңдерінің мазмұны ежелгі Орхон-Енисей жазбаларымен ұштасып, тамырласып жатқанын айтады. Мұнда да естірту, жоқтау, қоштасу сияқты өлең түрлерінің барлығы және соның көбісі қазақ тіршілігінен белгілі болған өлеңдермен өте үндес, сарындас екенін дәлелдейді. «Махмуд Қашқаридың дәлелдеуі бойынша да жоқтау – ежелгі түркі тайпаларының ерлік намысынан туған жырдың бір түрі. Мұның бір жарқын түрін «Қорқыт» жырында кездесетін Бамсы-байрақты жоқтаудан көруге болады»66, – дейді Ә.Марғұлан. Сондай-ақ М.Әуезов қазақтың белгілі эпостық дастандары қоштасу, естірту, жоқтау сияқты шер өлеңдерінің негізінде туғандығын айта келіп, тұрмыс-салт жырларының мұндай кіші түрлері ежелгі дәуірдегі гундардың, кейін түркі тайпаларының өмірін көз алдына келтіргендей болады дейді.

Ал шер өлеңдерінің осы аталған үлгілерінің ішіндегі жоқтаудың ескі, көне түрі ассирияның ұлттық эпопеясы «Гильгамеште» де, көне Индия эпосы «Махабқаратада» да, гректің атақты поэмасы «Илиада» да, ескі еврей әдебиетінде де, Египет жырларында да кездеседі. Мұны бір кезде гректің трагиктері де, Рим ақындары – Катулла мен Виргилия да айтқан. Тегінде өлген адамды жоқтап, жылап-сықтау дүние жүзіндегі елдердің бәрінің тарихында бар дәстүр. Жоқтау – сонау Африкадағы негрлердің де, Европадағы немістер мен француздардың да, болгарлар мен сербтердің де, чехтар мен гректердің де, литвалықтар мен латыштардың да өмірінде бар. Бұл түркі тілдес – қазақ, қырғыз, өзбек, түркімен, татар, алтай, қарашай халықтарының да ескі көне өмірінен бері өшпей келе жатқан жанды дәстүрі. Жоқтаудың тіпті сонау ежелгі дәуірлерде туғандығына куә боларлық ескерткіштер, тас жазбалар, эпостық шығармалар, ертегілер, шешендік сөздер бар. Академик Ә.Марғұлан: «Жоқтау – әдебиеттің ең ескі түрі. Оның шығуы үй ішінде, қауым ортасында болған игі адамдардың дүниеден көшкеніне өкініп, оларды еске түсіру ретінде айтылған жыр. Жоқтау Орхон жазуларының түбегейлі аялығысы. Оның ең бір жарқын түрін Күлтегін, Бегре – тас жазуларынан көруге болады (648 ж.)»67, – дейді.

Жоқтау жалғыз қазақта емес, көптеген елдердің ескілігінде де болған дедік. Бірақ олардың қазақтікінен айырмасы: жоқтау өлең жаттама болатын. Сондықтан мұны жоқтағыш қатындар (плакальщица) арнайы кәсіп қылатын, бір үйден жалданып жүріп жоқтау айтуға ылайықты дауысы, үні, шеберлігі болатын. Мұндай арнайы жоқтау айтатын адамдар ескі, көне замандарда Египет пен Греция, революцияға дейінгі Россияда да болған. Мұның мысалдарын қазақ өмірінен де кездестіруге болады.

Осы ретте жоқтауды – ежелгі замандарда туған шер өлеңдерінің бірі деп шамалауға әбден болады. Өйткені өлген адамның аруағына сиыну, жалбарыну, оны мақтап көтермелеу, аза тұтып ырзалықпен шығарып салу, ас беру, бетін жырту, жоқтап жыр айту – жерге, суға, күнге, көкке табыну тұсында туған жосынның бірі.

Жоқтау – қырғызша кошок, тәжікше мәрсия деп аталады. Мұны өзбектер де мәрсия дейді. Салт бойынша қазақ қаралы хабарды естісімен жоқтау айтып, дауыс қылады. Ал қарақалпақтарда жоқтауды өлік жерленген соң, сүйекшілер қайтып келіп асын ішіп болған соң айтады. Жас адам қайтса ертеңіне иә екі-үш күн өткеннен кейін барып жоқтайды. Жоқтау қай елдің ауыз әдебиетінде де кім айтып, кім шығарғандығына қарап бірнеше топқа бөлінеді. Олар: өлген ұлын ананың жоқтауы, күйеуінен жесір қалған жарының жоқтауы, қыздың әкесін иә анасын жоқтауы, т.т. Ал жоқтаудың мұндай түрлерін орыс фольклорында Ирина Федосова, Настасья Богданова, Ульяна Кривошеевалар да айтқан. Бірақ орыс фольклористикасында жоқтауды анық искусство деп есептемеген. Бұл пікірді жақтаушылар ХІХ ғасырда да, ХХ ғасырдың басында да болды. Соның салдарынан арнайы зерттеу жұмыстары жүргізілмеді. Тек 1922 жылы ғана орыс фольклористикасында бірінші болып проф. М.К.Азадовскийдің кітабы жарық көрді.

Қазақ, қырғыз, қарақалпақ халықтарының ескілікті жоқтаулары, негізінен дәстүрлі шер өлеңдеріне тән теңеу, салыстыруларға, әр түрлі айшықты сөздерге құрылады. Мысалы, «күн дегенім түн болды», «өлімі құрысын өрт екен», «ақ түйем аунап шаң болды», «Таң атпай тұрып шақырған, Әтештен сорлы бар ма екен? Әтешке қосылып зарлаған, Менен де сорлы бар ма екен?» деген көркем ұқсатулар жоғарыда аталған халықтардың жоқтау өлеңдеріне тән. Жоқтаудың поэтикалық бітімі, оның келісті де көркем теңеулер мен салыстыруларға, эпитеттер мен метафораларға бай ерекшелігінен көрінеді. Қазақ арасында жиі айтылатын: «кешегі менің көкжалым, аруақ қонған жасынан», «халықтың бағлан құлжасы, алдында жүрер жорғасы», «Көлдегі аққу дауысты, Ақсұңқар құстай дабысты», «Аға-екем кетті елінен, Ақсұңқар кетті көлінен», «Бала құстай талпынған, қор маралдай балаңды... Бір бөрі кіріп жеп кетті, сенің жалғыз қозыңды» деген сияқты суреттер түркі тілдес халықтардың көбінде бар ортақ образдар. Әсіресе қызы өлгенде шешесі жоқтау айтып, өзін лағынан айрылған ақ ешкіге ұқсату немесе «асыл да гауһар болатым, ұшайын десем қанатым», «қаршығам қашан қосылар, жалыным қашан басылар» деген көріктеулер қырғыз-қазақ жоқтауларында жиі қолданылған тұрақты теңеу, салыстырулар.

Ал ұзақ сапарға аттанып бара жатып айтылатын қоштасу өлеңдері ескі, көне әдебиеттің тарихында бұрыннан бар дәстүр. Мысалы, Гомердің поэмасында Андромаха күйеуі Гектормен қала сыртында қоштасып тұрып үнсіз, «көз жасын көл қылып», «ауық-ауық артына қарап» айырылысады. Қоштасудың мұндай түрлері ескі француз эпосында да бар. Қазақтың батырлық жырларындағы Төлегеннің қоштасуы, Ер Сайынның өлер алдында қырық жігітпен бақылдасуы, Қобыландының жауға аттанар алдындағы үй ішімен қоштасуы, Тарғынның елі-жұртымен қоштасуы, Таңсықтың кір жуып, кіндік кескен жерімен қоштасуы – осының бәрі бұл жырдың ел арасында кең таралып, көп айтылып келгендігінің куәсі.

Қоштасу жырының ең бір көне түрі – ІХ ғасырлардағы көшпелі түркі тайпаларының ата мекен қонысынан айрылып, босқынға ұшыраған дәуірінен қалған. Академик Ә.Марғұлан «Қазақтарда айтылатын «Саймақтың сары өзені» сондай шығарманың біреуі болуға тиіс», – дейді.

Қазақтың ескілікті әдет-ғұрпынан туған, батагөй қариялар айтатын сөз өнерінің бір түрі – алғыс. Адам бойына жабысқан әр түрлі ауру-сырқауды сиқырлы сөзбен қуып, аластауға болады деп сенген халық бір замандарда бақ пен дәулетті де, бас амандығы мен байлықты да ақ тілеу алғыс айтып, бата беру арқылы дамытуға болады деп түсінген.

Тегінде бата беріп, ақ тілеу айтып, алғыс білдіру ежелгі ата-бабалар дәуірінен келе жатқан түркі халықтарының ескілікті дәстүрі екені ақиқат. Бұл мазмұны мен мақсаты жағынан да, көне сөздері мен түсінік-танымы жағынан да көшпелі түркі тайпаларының ортақ тірлігінен туған. Ш.Уәлиханов түркі-моңғол халықтарында жиі айтылып жүретін «тәңірі жарылқасын» (жарылғамақ), «көк соққан», «көк соққыр» сөздерінің арғы түп-төркіні шамандықтан басталады деп көрсетеді 68.

Ақ тілеу айтып, бата беру қазақ секілді қарашай, татар, алтай халықтарында да бар69. Олар мұны «алғыс» дейді. Алғыс бірде жаңа түскен жас келінге айтылса, тағы бірде алыс сапарға аттанып бара жатқан жолаушыға иә жас өспірім, жас балаға қаратып айтылады. Мысалы, қарашайлар жаңа түскен жас келінге:

Келген келін несіпті болсын,

Етер ісін біле келсін.

Келген жерін сүйе келсін,

Игілік кетпесін.

Қарғыс жетпесін,

Айтылған алғыс қабыл болсын70, –

дейді. Ал, жаңа қосылған жас жұбайлардың үйлену тойында жақсы тілек, жарасты ниет білдіріп бата беру ғұрпы қазақтарда былай болып келеді:

Асың-асың асыңа!

Береке берсін басыңа!

Бөденедей жорғалап,

Қырғауылдай қорғалап,

Қыдыр келсін қасыңа...

Тәңрі берген несібең,

Тепкілесең кетпесін!71

Ал бата берудің татар фольклорындағы үлгісі мынау:

Қазаның өреле булсын,

Китмәске килерең булсын.

Чумергәнең май булсын,

Ашағаның бал булсын,

Абзарың тулы мал булсын,

Күңелең кенә тотмасын!

Рас, татарлар арасында мұны арбау деп те атайды. Бұл жағынан алғанда жаңа түскен жас келінге айтылатын татар арбаулары қазақтың беташар өлеңдеріне ұқсас, мазмұн, формалары да бір-біріне өте жақын.

Алкышлар – татарша ізгі тілектер. Алкышлар – адам тұрмысындағы белгілі бір қуанышты оқиғаларға байланысты айтылады. Мысалы, той қуанышына арнап, «Яңа туй булсын, чәкчәк күңелле булсын, һәммәгез де озын гомерле булсын» десе, жас келінге «Алгы итәгенне бала бассын, арт итәгенне мал бассын» дейді. Алғысты сахалар (якуттар) «алғыс тылларға» деп атайды72.

Алғыс айтып, бата берудің небір тамаша үлгілері қырғыз фольклорында да аз емес. Соның бір тамаша үлгісі мынау:

Бата башы дың-дың,

Малды берсин миң-миң.

Жылқы берсең ала бер,

От жақалай бала бер.

Жуктөрүне төө бер,

Жүктеп алып жүре бер.

Саарына бәз бер,

Сааган сайын иээ бер

Желендин ал учу менен бұл учуна

Ат чуркаса жетпесин,

Кас санаган душманың,

Келерки ушул убакка жетпесин73.
Ішкі ой-пікірлері жағынан болса да, иә сыртқы айтылу, сөз саптау формасы болса да бұл өлеңнің қазақ өлеңдерінен ешбір айырмасы жоқ деп батыл айтуға болады. Сөйтсе де әр халықтың өз даналығын өзінен айыру мүмкін емес. Бұлар қазақ ішінде де, қырғыз ішінде де өз ана тілінде орындалып өмір сүре бермек.

Міне, сондықтан да тілдері де, тіршіліктері де ұқсас бауырлас халықтардың ауыз әдебиеті терминдерін бір-біріне жақындату мақсатымен қырғыз, қазақтың бата-тілек өлеңдерін алғыс деп алуымыздың бір себебі осы. Өйткені бұлардың мазмұн-мақсатында да, сыртқы түр формасында да бір-бірінен айырғысыз жақын туыстық, ұқсастық бар.

Ертедегі көне түркілер адам баласына жабысқан әр түрлі ауру-сырқауды, жылан, шаян, қарақұрт, бүйі шаққан уды сөзбен қайтаруға, емдеуге болады деп сенген. Халық күн жайлатып, бұлт шақырған иә жылан арбап, жын байлаған кездерде айтылатын сөздердің сиқырлы сыры бар деп түсінген.

Міне, сондай қас күштердің: жылан мен шаянның, қарақұрт пен бүйінің шаққан уынан құтқарып, арашалап алатын адамды қазақ арбаушы дейді.

Қазақта қарақұрт, жылан, шаян, бүйінің уын қайтаратын арбаушылардың арғы атасы, пірі – Қамбар болған.

Бүйі-бүйі, бүйі шық!

Бүйі иесі Қамбар шық!

Қамбар болсаң қалмай шық,

Тас төбеден таймай шық,

Май табаннан талмай шық!74

дегендегі Қамбар сол ескіліктегі емшілердің иесі, солардың тәңірі – құдайы. Әбубәкір Диваев «Қаса-Құрбас өзімін» дегендегі Қаса-Құрбасты да бір кездегі атақты арбаушылардың бірінің аты болған дейді.

Арбау – дүние жүзіндегі халықтардың бәрінде бар десе де болады. Мысалы, Қазан татарларында күйеу жігітті арбау айтып қарсы алатын болған.

К.Насыридің айтуынша татарлар ерте замандардан-ақ сөздің тылсым күші арқылы әр түрлі аурулармен күресуге болады деп түсінген. Ол үшін ауру иесін дуалап, қууға, қорқытуға болады деп мына секілді дуалау сөздерін айтқан.

Бақа, бақа, бақа килдем,

Таштан юке суя килдем.

Таш баканы буа килдем,

Китәр булсаң кит, бака,

Китмәс булсаң буармын!75

дейді. Соның тағы бірінде былай делінген.

Жир атасы – жирән сакал,

Су атасы – суган сакал.

Жир анасы – сыңлы бикә,

Жир кендеге – бер,

Су кендеге – бер,

Жирден килсәң – жирге кит,

Судан килсең – суға кит,

Тефу, тефу!76

Арбаушы татарларда бағушылар, емшілер, ырымшылар, көбінше ауруды дауалаушылар деп аталады.

Арбау өлеңдерін тәжік фольклорында негізінен балалар орындайды. Арбау балалардың түсінігінше жылан, бүйі, шаянның шағуынан сақтайды, итке қаптырмайды. Арбау өлеңдері орыс, украин, белорус сияқты славян халықтарының өткен өмірінде де болған. Бірақ ол негізінен жылдың төрт мезгіліне байланысты айтылады да және ол көбіне антропоморфтық образдарының айқындығымен ерекшеленеді. Мысалы, орыстарда:

Кулик, кулик!

Замыкай зиму,

Замыкай зиму,

Отпирай весну! –

деп, әмір беріп, күш көрсете сөйлейтін өлең үлгілері бар77. Қарақалпақ фольклорында арбау өлеңдерін «айтымлар» дейді. Филология ғылымдарының докторы Қ.Мақсетов «Ескі һәм соңғы дәуірдегі діни сенімдерді алға тартып, оларға өз мақсаттарын байланыстырып, апат, бәле, бәтер, аурудан құтылу үшін, қалаған ойларын іске асыруға ұмтылып, ескі діни әдет, мейрамдарда айтылатын өлеңдерге айтымлар деген атама бердік»78 – дейді. Сөйтіп айтымларды бәдік, гүләпсан, зікір салу, жарамазан деп түр-түрге бөледі.

Арбау өлеңдері негізінен қарақұрт, жылан, бүйі шаққан адамдарды немесе малды емдеп, жазу, улы жәндіктердің уын қайтарып әлсірету мақсатымен туған. Бұл өлеңдер ой-өрісі, дүние танымы төмен адамдардың тұрмысында, күнделікті күн көріс тіршілігінде кездесетін қиындықтарды жеңілдету үшін дүниеге келген.

Адам баласына жау, қас күштер мен әр түрлі ауру, індет «иелерін» әсерлі, сырлы сөзбен көшіріп, көндіруге болады деген сеніммен шыққан өлең түрлерінің тағы бірі – бәдік.

Бәдік те – арбау-байлау, бақсы өлеңдері секілді қазақтың емшілік кәсібіне байланысты туған.

Бәдікті айтудағы негізгі мақсат – аурулы адамның иә малдың бойындағы кеселді қуалап, көшіру, сөйтіп оны дерт қыспағынан құтқарып, арылту болып табылады.

Халықтың ескілікті ұғым-нанымы бойынша әр аурудың өз иесі, тәңірісі бар, тілін тапсаң оны көшіріп, қондыруға да, аластатуға да болады деп сенген.
Бәдік, бәдік деседі,

Бәдік желдей еседі.

Асқар-асқар тауларға,

Ағыны қатты суларға,

Айнала соққан құйынға


  • Ай, көш! – десе, көшеді79, –

деген сөздерден-ақ ауру, індет иелерінің көшіп-қонып жүруі ерте заман адамдарының ой-санасынан берік орын алғанын көреміз.

Ал көп тәңірге табынып құлшылық қылған миф заманында қасірет пен қайғы, ауру мен ажал адамша жүріп, адамша әрекет етеді деген сенім бір кезде славян, орыс халықтарының өмірінде де болған. Мысалы орыс фольклорында:

А кручинушка по двору ходит,

А печаль ворота отворяет,

Ой, и мать у детей умирает80, –

деген өлең жолдары бар. Міне, осындағы «Кручинушка» да есік қағып келген қайғы, қасірет те, табиғаты жағынан қазақтың бәдігі секілді көш десе көшіп, қон десе қонып жүретін антропоморфтық образдар.

С.Сейфуллин: «бәдік» деген адамға, малға қасақы ауру, індеттің «тәңір иесінің» аты болуға тиіс» дейді81.

Бәдік – түрік тілдес халықтардың біразында бар ортақ жанр. Соның ішінде қазақ пен қарақалпақтардың бәдік турасында түсінігі бір. Бұған атақты қарақалпақ ғалымы, филология ғылымдарының докторы Н.Дәуқараев айтқан пікірлер дәлел. Н.Дәуқараев «Революцияға дейінгі қарақалпақ әдебиеті тарихының очерктері» деген еңбегінде бәдік өлеңінен мынандай үзінді келтіреді:
Көшер болсаң көш бәдік,

Тауларға көш.

Таудың артын жайлаған

Жауларға көш.

Одан жайлау таппасаң,

Мен айтайын.

Қара басын ойлаған,

Хандарға көш,

Көш, көш! 82

Бұл жерде, әрине, қарақалпақ фольклорындағы бәдік пен қазақ фольклорындағы бәдіктің арасында ешбір айырма жоқ екен деген пікір тумайды. Қайта бұл екі халықтың өлеңі өзінің типологиялық, функциялық, әрі орындалу ұқсастықтарына қарамастан, әр ұлттың өз өміріне, кәсіп-тұрмысына лайықты біраз өзгешеліктері бар. Мұны қарақалпақ жерінің табиғатына байланысты айтылған бір ғана:

Һәу бәдік, көшер болсаң боянға көш,

Топырақ жалап тоймаған шаянға көш!83

деген мысалдан-ақ көруге болады. Рас, хандық дәуірмен бірге келген қоспа бола тұрса да, қарақалпақ фольклорындағы бәдіктің әлеуметтік мәні айқынырақ естіледі. Мысалы, бәдікке қаратып айтылатын, көшер болсаң «қара басын ойлаған, хандарға көш» немесе «ханнан шекпен алған билерге көш» деген жолдар еңбекші халықтың ежелгі арман-тілегінен туған таптық сананың куәсі.

Қазақ пен қарақалпақтардың бұрынғы ескілікті өмірінде бәдікті кез келген ауруға айта бермейтін болған. Мысалы:

От оттамай, су ішпей жата берсе,

Бәдік емей немене, бір кәдікті, –

дегеніне қарағанда бәдік белгілі бір ауруға байланысты ғана айтылған.

Арбау өлеңдеріндегі жылан, бүйі, қарақұртты қорқытып, сескендіргені секілді мұнда да ауру, індет «иесін» қорқытып, үрейлендіру әдісі бар.

Бәдік бастапқыда діндік, шамандық түсінікпен тоқайласа келген өлең, бірақ жүре-бара арғы қауашағынан аршылып, жастардың ойын-жындарында орындалатын дағдылы жаттамалы өлеңдер қатарына еніп кеткен. Мұнда салт жырын жамылғы ете отырып, әзіл, ойын үстінде шын ойын айтып қалу, сылтау табылған жерде махаббат сырын шерту, қаһарлы хандар мен халықтың еңбегін сорған бай мен бектерді байқатпай сынау, қысқасы, орайлы сәтті ұқсатып пайдалану шеберлігі бар.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет