Ббк қ Редакция алқасы


ҚАЗАҚ ЭПОСЫН ТАРАТУ МЕН ДАМЫТУДАҒЫ



бет6/16
Дата10.04.2016
өлшемі4.3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

ҚАЗАҚ ЭПОСЫН ТАРАТУ МЕН ДАМЫТУДАҒЫ

ЖЫРШЫ-АҚЫНДАР РОЛІ
Қазақ халқының поэтикалық творчествосы орасан бай екендігін, мазмұнының тартымдылығы мен түрінің көркемдігі жағынан күрделі болып келетіндігін айқын байқаймыз. Бұл – дәстүрлі әдет-ғұрып, дидактикалық жанр толғау, нақыл сөз, жоқтау, естірту, қоштасу, лирикалық, публицистикалық өлең, айтыс, халықтық әңгіме, аңыздары, тарихи жырлар. Ежелден еліміздің өмірінде қалыптасып, берік орын тепкен осы тәрізді көне дәстүрлі ауыз әдебиетінің шығармаларын ұзақ уақыт бойына халқымыз өзінің есінде тұтып келді. Яғни фольклорды жасаушы аты белгісіз адамдардың жадында, ақындардың аузында олар сақталып, ұрпақтан ұрпаққа ауысып отырды.

«Совет адамдарына адамгершілік және эстетикалық тәрбие беру, олардың мәдени дәрежесін арттыру үшін мемлекет рухани қазыналарды сақтап, молайта беруге және кеңінен пайдалануына қамқорлық жасайды. Қазақ ССР-інде профессионалдық өнер мен халықтық көркем творчествоны дамыту барынша көтермеленеді» – деп жазылған Қазақ ССР-інің Жаңа Конституциясының 27-статьясында.

Осымен байланысты жыршы ақынның ертелі-кеш бұрынғы, қазіргі эпос дәстүрін таратудағы және дамытудағы творчестволық ісіне, атқарған роліне арнайы тоқталуды орынды деп есептейміз. Өйткені эпос дәстүрін біздің дәуірімізге алып келушілер де солар ғой.

Жыршы, ақын халық поэзиясының дәстүрлі көркемдік нақыштарын, кестелі, өрнекті сөздерін орынды пайдаланады, әсерлі теңеу, сұлу салыстырмаларды қолданып отырады. Әрине, шаршы топ, қалың жиын алдына шығып қиыннан қиыстырылған әнді шырқау, сөз інжуі төгілген жырды тамылжыту да оңай шаруа емес. Сондықтан да халық ақын өлеңіне, жырына, оның сөзіне ежелден-ақ ынтық. Ақындық, жыршылық өнер қашаннан өте жоғары бағаланады. Жиын-той, қызық думан қай кезде болмасын ақынсыз өтіп көрген емес. Демек, біз мұнан бір ақынның басында «бірнеше өнердің бірлесіп келгенін көреміз. Атап айтқанда: ақындық өнер, ән (күй) әуені, көпшіліктің алдында (сахнада) жыр айтып отырған жыршы-ақын, жырды тыңдаушы қауым бар. Олар бірлесе келіп жаңа ерлік жырдың тууына себепкер болып отырғанын байқаймыз. Бұл сияқты жағдай жазба әдебиетте кездеспейді. Ол тек ауыз әдебиетіне ғана тән ерекшелік деп қараймыз»157.

Осыған қарағанда ақын, жыршылардың творчестволық жолдары, өнері, оның дәстүрге қатысы, тағы басқа мәселелер тарапында істелмек істер жеткілікті. Қазақ халқы батырлық жырдың, ақын, жыршының елі екендігін ескерсек, бұлар жайында, яғни эпостың шығу тегін, көне көзін қарастырып, оны орындаушылардың өмір өткелдерін, айтқыштық, шығарғыштық қасиеттерін саралап зерттеу аса қажет.

«...Ал, шындығында, қазақтың ертедегі эпосын, тарихи жыр, айтыс өлеңдерін, аңыз-әңгімелерін, лирикалық дастандарды совет заманында өмір сүрген Жамбыл, Нұрпейіс, Мұрын, Қазанғап, Қуат, Нартай, Шашубай, Кенен сияқты атақты ақын, жыршылардың поэзиясымен тығыз байланыстыра тексергенде ғана дұрыс ғылымдық қорытындылар жасай аламыз. Европа ғалымдары әлі күнге дейін баяғы заманның эпосын айтып таратушыларды іздеумен жүр. Ал біз болсақ эпосты жаттап айтушы, жырлап жаратушы, жаңа эпостық дастандарды тыңнан шығарушылардың дәл бүгінге дейін өз ортамызда болған фактісіне жете мән бермей келеміз. Біз осы жыршылардың бойындағы көне заманнан бері сақталып, біздің дәуірімізге жеткен тамаша творчестволық қасиеттерді, өнерді жан-жақты зерттей алдық па? Кесіп айту қиын-ау?»158 – деп жазылған еді. Бұл әділ де орынды айтылған пікір. Ақын-жыршылардың өнерпаздық табиғатын, творчестволық даралығын байсалды баяндай отырып, ұлттық дәуіріміздің ерекшелігін ашу үлкен міндет.

Ұлы Октябрь социалистік революциясына дейін қазақ халқының эпикалық дәстүрі бойынша арнаулы, жүйелі зерттеулер жазылмаған болатын. Рас, Ш.Уәлиханов, В.Радлов, Г.Потанин, В.Диваев эпостық жырлар жайында бір қатар талдау, пікір қалдырған. Анығырақ айтқанда, олар: қазақ халқы батырлық жырларының шығу тегі, оның тарихқа қатысы, бұл елдің эпикалық поэмаларының батыс, шығыс халықтарының және Россияның батырлық эпосымен байланысы, жырды шығарудағы ақын, жыршыларының атқарған ролі, олардың репертуары төңірегіндегі пайымдаулар еді.

Ш.Уәлиханов, мәселен, қазақ халқының эпикалық жырлары өз қоғамындағы өмірді, ұғымды және қарым-қатынасты көрсететін қызықты да тартымды, терең тексеріп, зерттеп білуге татитын нәрсе деп есептейді. «Тарихи көзқарас тарапынан келгенде – деп көрсетеді Шоқан, – қазақ халқының ақындық рухы айтарлықтай қызық, олай дейтініміз, бірінші жағынан – ақын, жыршылар бұрынғы өткен батыр, ерлердің қаһармандығын дәріптейтін, көне дәуірдегі ескі поэмаларды сол қалпында сақтап жеткізген. Екінші жағынан, әр заманда басынан өмір кешкен ақын, жыршылар өз кезінде өткен уақиға тізбектерін бір жүйеге біріктіріп, арнаулы тақырыпқа бағындырып, ірі тұлғаның басына жинап, сыйыстырып, халық жадынан шықпастай, ел есінен өшпестей етіп жырына қосқан. Үшінші жағынан келгенде, түрлі әдет пен ғұрыптың, мақал мен мәтелдің халық правосының сөлі, жиынтығы болып саналатын осы эпикалық поэмалар халықтың өткен өмірі мен рухани тіршілігін бейнелеп, белгілі тарихи дерек, мағлұматтарды толықтырып, және оның шығу төркінінің себебін айқындап, анықтай беруге кейінгі ұрпақ – бізге толық мүмкіндік береді»159.

Шоқан ақындық, жыршылық өнерге мән беріп, ден қоюының үстіне өлеңді суырып салма шығарып айтушылықты ақындықтың асқар шыңы деп бағалағаны белгілі. Ол кезінде өзі жүрген жерінде көптеген ауыз әдебиетінің дүлдүл жүйріктері – атақты жыршы-ақындармен жүздесіп, әңгіме дүкенін құрған. Потаниннің жазған деректеріне қарағанда Шоқан Жанақ ақынмен әлденеше рет кездесіп, бірге болған, оның дарын-қабілетін жоғары бағалаған. Шоқан Орынбай ақынды да білген. Ұзақ уақыт бойында олардың айтқан жырларын тыңдап, оны жазып алып отыруды да Шоқан өзінің абыройлы борышы деп санаған.

Ақындық, жыршылық өнерге жоғары баға бергеннің бірі – В.Радлов. Ол былай дейді: «...Өздерінің туыстас түріктес елдермен салыстырғанда қазақтар сөзге шешендіктерімен ерекше көзге түседі. Олардың шешендіктеріне, шынында да таң қалмасқа болмайды, қазақтар сөйлегенде ешбір мүдірмей, күрмелмей есіп жүре береді. Ойларын дәл, айқын бере білумен қатар сөз, сөйлемдерін белгілі бір дәрежеде әдемілікке безейді, әңгімелесіп отырғанның өзінде жәй сөйлемінде, не жайылма сөйлемінде болсын ырғақ анық байқалып және жиі кездеседі. Өлең шумақтарында ғана ұшырайтын сөйлем түрлері жәй сөздердің өзінде іркес-тіркес келіп жатады да, тыңдаушыға өлең тәрізді әсер береді... Ырғаққа құрылған сөздерді дүниедегі көркем өнердің жоғарғы сатысы деп ұғынатын, суырылған шешендікке жаны рахаттанатын халықтың сөздері солай болып келуі әбден түсінікті. Сондықтан да қазақ поэзиясының дамуы – жоғары сатыға жеткен. Олардың мақалдары да, насихат, нақыл сөздері де әдейі қолданылған кезекті ұйқастарға негізделінеді. Тарихи жыр, айтыстар, салт өлеңдері, жоқтаулар, т.б. – бәрі де жиын, тойларда әрдайым-ақ жырланады және оларды жұрт емірене тыңдайды. Сонымен бірге, қазақта суырып салмалық – мейлінше кең таралған өнер. Аз-мәз тәжірибесі бар ақындар жиындағылар туралы табанда-ақ өз жандарынан өлең шығарып, әдемілеп жырлап беруге мүмкіншіліктері мол»160.

Ақындар қай уақытта болмасын халықтан, қалың бұқарадан ешбір қол үзіп көрмеген. Жатқа білетіні бар, төлтума жанынан шығаратыны бар, жаңғыртып айтатыны бар, оның бәрі елге арналады да, ел үшін орындалады. Ақынның өнеге өрісі, мектебі – сол халық поэзиясы, қазақтың батырлық жыры. Қазақ халқының эпикалық дәстүріне мықтап арқа сүйеген, топ жарған атақты ақпа ақындар, дүйім жұртты дүр сілкіндіріп, сан таңға тыңдаушыны жалықтырмаған жүйрік жыршы-ақындар көптен саналады. Қазіргі дәуірде де олардың жалғасы үзілген жоқ, дәстүрі дамылсыз дамып отыр.

Эпикалық жырларымызды шығарып ел арасында оның әр түрлі нұсқаларын жасап, орындаған ақын-жыршылар дегенде кешегі Жамбыл, Нұрпейіс, Мұрын жырау, Айса, Сұлтанбек, Шашубай, Шапай, Рахмет, Кенен, Омар, Сәт, Әбдірайымды, т.б. бұлардан бұрын өткен Жанақ, Орынбай, Арыстанбай, Мұсабай, Жұмағұл, Сүйінбай, Шөже, Түбек, Майкөт, Қабан ақын, Құлмамбет, Марабай, Мергенбай тағы сол сияқты талай елдерге атақтары жайылған өнер иелерін атаймыз. Олардың есімдерін халқымыз қадір тұтып, ақындық, жыршылық еңбектерін қай кезде де айрықша бағалайды. Бұл ақын, жыршылар ауыз әдебиетінің дәстүрлі шығармаларын дамытып отыруының үстіне, репертуарларының байлығы жағынан да ерекше көзге түседі. Олар фольклордың әр жанрынан түрлі туындыларды бабына келтіріп, халық алдында орындап, көптің көңілін өзіне аударып, барша жұртты аузына қаратып отырған.

Жоғарыда аталып өткен ғалымдардың, жиһанкездердің пікірлерімен қатар, совет дәуіріндегі әдебиетші-фольклоршы зерттеушілердің айналыса бастаған мәселесінің бірі осы эпикалық дәстүрді дамытушылар, жалғастырушылар жайында еді. Мәселен, М.Әуезовтің, тағы басқа фольклорды зерттеушілердің айтуларына қарағанда, со бір ауыз әдебиетінің дүлдүлдері ұзақ өмір жасаған ақындар болумен қатар, көпшілігі батырлық жырларды орындаумен бірге айтысқа да ерте араласып, 15-16 жастарынан ақындық өнерін бастайды. Олардың ел жадында сақталып қалған ірі сөз сайыстарынан басқа, әрбір қынаменде, ойын-сауық, айт пен тойда, ас, мерекеде тең-түс ақынмен, жас-желең, қыз-келіншектермен қағысып айтқан үлкенді-кішілі, әзіл-күлкілі айтыстары да мол. Солардың бәрінде де шын ақындар бір айтқанын қайталамайды. Осыған қарап Шөже, Сүйінбай, Жанақ секілді жүйрік ақындардың өмірінде қаншалықты ұшан-теңіз, төкпе өлеңдер тудырғаны мәлім.

Айтыста өте-мөте көрінген өткен заман ақындарының көбі эпикалық жанрдың да ірі шеберлері болып саналады. Дарындылық пен тапқырлық, әдемі теңеу мен салыстырмалар, өткір ой мен сұлу сөз – олардың шығармаларына хас белгілер.

Қ. Жұмалиев өзінің «Ахмет Жұбанов» атты еңбегінде былай деп жазады: «Қазақтың халық поэзиясы да, халық музыкасы да әрі бай, әрі көркем, кейбір нұсқалар мәдениетті Европа, орыс не басқа елдердің биікке көтерілген әдебиет, музыка шығармаларымен үндеседі. Ол еліктеуден, үйренуден туған нәтиже емес, табиғи өз таланттарының жемісі, қазақ мейлінше ақын да, әнші де халық деп, өткен ғасырлардағы зерттеушілердің бәрі де осы қорытындыға келген болатын»161.

Атақты академик Радлов та шығыс тілі мен әдебиеті жайында құнды пікірлер айтып қалдырғаны оқырманға мәлім.

М.В.Готовицкий: «Арабтар ел аралап жүретін жырауларын қалай қадірлесе, қырғыздар да (қазақтар) өздерінің жырауларын солай қастерлеген, әрі орта ғасырларда миннезингерлер мен менестрелдерге қалай көңіл бөлген болса, тап солай көңіл бөліп келген.

Арабтың салт атты жыраулары сияқты қазақтың жыршылары да әлсін-әлсін сапарға шығып, қолына домбырасын ала жүріп, ауыл аралайды, көне аңыздар мен бастан кешкен махаббатын жырға қосып, не бұрын шығарылған, не өзі жадынан қолма-қол шығарған өлеңдерін жаңылмай суырып салып айтады. Кейбір айтулы жезтаңдайлар бір ауылға келе қалса, ел жиналып оған қақ төрден орын береді, дүйім жұрт тік тұрып қызмет көрсетіп, құрметті қонақ етеді»162 – деп жазады.

П.М.Мелиоранский болса, ол көптеген тюрколог ғалымдардың айтқан пікірлерін тұжырымдай келіп, былай дейді: «Зерттеушелердің бәрі де қырғыз (қазақ) тілінің ең таза және бай түркі тілдері қатарына жататынын бір ауыздан мақұлдайды. Қырғыздар қисынын келтіріп әрі жатық сөйлеуге шебер-ақ. Асқан сөзшеңдігімен көзге түскен кісілерге, импровизаторлар, әңгімешілер және жыршыларға зор құрметпен сый-сипат көрсетеді. Қырғыздардың халықтық әдебиеті өте бай әрі сан салалы»163, – деді.

Батырлар жырының көпшілікке ұнауы эпосты орындаушы ақын, жыршыға байланысты екендігі көрінеді. Осыған орай ертерек уақытта өмірде кездескен мына бір деректі келтіре кетуді жөн деп ойлаймыз. «Москваның тарихи архивінде қағаздардың арасында П.И.Щукинге Н.И. Гродеков әкеп берген қазақ эпосы «Қыз Жібектің» жазбасы бар. Бұл – Жібектің поэтикалық тарихының қазіргі белгілерінің бірінші шыққан версиясы. Ол ХІХ ғасырдың 80-жылдарында Қазалы уезінен жазылып алынған. Сонда сол жылдары қызмет істеген штабс-капитан Е.А.Александров164 бірқатар эпикалық поэмаларды Мұсабай жыраудың айтқанынан жазып алған. Ол «Қыз Жібекті» де жазып алыпты.

1892 жылдың июнінде Шөмекей руының старшыны Қарабайдың асы болып, соған Қазалы, Петропавл және Ырғыз сияқты үш уездің қазақтары барғанда сол Мұсабай жыраудың «Қыз Жібекті» жырлағанын И.В.Аничков та естіген.

«Мұсабай білегін сыбанып, түймелерін ағытып, басына орамал тартып, кейде жүресінен жылжып шаршы топты айналып шығып, ең көп таралған қос ғашық Төлеген мен Жібек туралы, олардың махаббаты туралы, екеуінің тағдырына кездескен қырсықтар (әрине, қалмақтың ханы көрінетін жерінде) туралы жырлап бізді рахатқа бөледі»165 – деп, И.В.Аничков еске алады.

И.В.Аничковтың мәліметі мен Е.А.Александровтың эпосты Мұсабайдын жазып алғанын салыстыра отырып, Е.А.Александров та, тәржімеші М.Агаманов та «Жібектің» тексін кімнен жазып алғанын айтпаса да, бұл Мұсабай жырлаған версия деп тұжырымдауға болады.

Бес жүзге тарта кісі келген Қарабайдың асында Мұсабай «Уа, бәрекелді» деп айғайлаған, орамалдар, ақшалар, уағдалар беріп қошеметтеген шаршы топтың алдында жырлағанын И.В.Аничков еске түсіреді166. Ендеше, Мұсабай – өнері халықтан жоғары бағасын алған профессионал жыршы болса керек. Қазақтың Шөмекей, Шекті, Төртқара рулары жайлаған «сахарасында оның атағы шыққан». Сол жерде Жібек туралы эпос та кеңінен мәлім болған. Мұсабай және басқа да сол жерде жасаушы жыраулар мен ақындар эпостың 1894 жылы Қазанда басылып шыққан версиясынан өзгеше версияларын айтып жүрген.

Мұсабай версиясында «Қыз Жібектің» толық дәстүрлік мазмұны сақталған»167.

Қазақтың батырлық жырларының ел ішінде көп айтылатындығын, оларды алғаш Батыс Қазақстанның ақын, жыршылары аузынан естігендігін В.Карлсон да көрсеткен. Ол Орынбор архиві ғылыми Комиссиясының арнаулы жолдамасымен көпке танымал жыршы-ақын Көшелек Еламановтың қазақтың қандай батырлық жырларын біліп, оны орындайтындығын айқындап бергендігі жайында дәлді деректер де бар. Мәселен, Көшелек ақын «Қобыланды», «Алпамыс», «Құбығұл», «Қарабек», «Төрехан», «Телағыс», «Көрұғлы» жырларын келісті етіп жұрт алдында төгілтіп шырқайтын болған168.

Міне, мұнан да біз бұрын халықтың ақын, жыршыны қалай бағалағандығын, оған қайтіп құрмет көрсеткендігін айқын байқаймыз.

Бірқатар жыршы-ақындарда ақындық өнер, орындаушылық сипат, жатқа айтқыштық, қабілет қатар табылады екен. Жатқа айтатын репертуары мол, табиғи таланты күшті ақындар ел эпосының ең шұрайлы, көлемді көркем нұсқаларын жадында ұстай білген. Қырғыздың манасшылары, қазақтың Жамбыл, Нұрпейіс секілді халықтың қаһармандық эпосын дамытып айтушылар, сөз жоқ, ірі жыршылар болып табылады. Ақтөбе облысында Байтабынов Айса деген жыршы ақын болған. Ол Бітеген деген атақты ақыннан көп жыр үйреніп, оны кезінде ел арасында айтып жүрген. Оның бастылары мыналар: «Қобыланды», «Көрұғлы», «Алпамыс», «Құбығыл», «Телағыс» тағы басқалар.

1940 жылы Нұрпейістің 80 жылдық тойында – Ақтөбеде Айса екі күн бойы ұзақ жыр айтқан. Айсаны аса зор ықыласпен тыңдаған Нұрпейіс «мұның жыршылығы бізден күшті және ертеде естігенін жазулы хаттай сақтайтын жүйрік жыршы», – деп жоғары бағалаған. Айсаның репертуарындағы жырлардың бірталайы хатқа түсірілді, қайсы бірі ғылыми ой елегінен өтіп, көпке кәдеге ұсынылды да. Алматы облысындағы Сәдібек Мүсірепов те ұзақ-ұзақ батырлық дастандарды жатқа айтқан. Ол «Алпамыс», «Ерназар-Бекет», «Мұңлы-Сейіл», тағы басқа уақиғаларды, әңгімелі дастандарды, жаттамалы жырларды қосымшасыз, өзгеріссіз орындаған169.

«Мен жас кезімде көптеген ақынның жырын тыңдадым. Ол ақындар жырын жұрттың жиналған жерінде, көпшіліктің сұрауы бойынша айтатын еді. Егер көпшілік ақынның жырын сүйсіне, қызыға тыңдаса және жырды ұзағынан жырлауды өтінсе, онда ақын жырды бірнеше күн бойына айтатын еді. Ол жырын кешкі асты ішкеннен кейін бастап, таң атқанға дейін жырлайтын, жырдың жалғасын келесі күні тағы айтатын. Сонда ол әңгімесін қайталамай, жаңадан тың әңгімелер қосып отыратын. Ал тыңдаушы көпшілік жырды онша ықыластанып тыңдамаса, онда жыршы батырдың бір-екі жорығын ғана айтып, әңгімесін доғаратын»170 – деп айтқан Айса Байтабановтың сөзін басқа жыршы ақындардан да кездестіруге болады. Демек, бұл сөз Айсаға дейінгі ақын, жыршылардың да, онан кейінгі буын өкілдерінің де өнер ерекшелігін сипаттайтын лебіз тәрізді.

Қазақ эпосына, оны орындаушылары жайында біздің мәдениет қайраткерлеріміздің де ден қойып, көңіл аударғанын білеміз. Бұл жөнінде Сұлтанмахмұт Торайғыровтың айтқан пікірлері белгілі. Торайғыров қазақ халқының эпикалық жырларының басылып шыққан үлгілері, сондай-ақ қолжазба көшірмелері, ақын-жыршылардың орындауындағы эпос шығармалары ауыздан ауызға, ауылдан ауылға, қолдан қолға тез таралып, ел оларды сүйсініп оқитынын, ықыласпен тыңдайтынын айтқан болатын. Ол осы турасында көңілге түйгендерін 1913 жылы жазған «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан»171 – деген мақаласында келтірген.

Сонымен, қазақ эпосының құнды деген үлгілерін жинап, газет-журналдарға бастырып, кейбіреулерін жеке кітап түрінде шығаруда ерекше еңбек еткен, ақындық, жыршылық өнер жайында жылы лебіз білдірген ғалымдардың, жиһанкездердің, мәдениет қайраткерлерінің игі жұмыстарын, артық-кем айтылған пікірлеріне қарамастан, фольклоршы ғалымдарымыз үлкенді-кішілі еңбектерінде сөз етіп келуі заңды құбылыс.

Ақындық, жыршылық өнердің ерте дәуірден бері қарай бірден-бірге ауысып отыратындығы аңғарылады. Ә.Марғұланның жазған, түйгендеріне қарағанда, әр халықтың сан ғасырлық тарихымен бірге, оның төл мәдениетінің де сан ғасырлық шежіресі болады. Мұнда ақындықтың да алатын орны аз емес. Қазақ әдебиетінің өркендеу жолдарын бұл дәстүрден бөлек алып қарауға болмайды.

Ақындық өнерінің қалыптасуы эпикалық жырдың шығуымен тығыз байланысты. Бұл ту баста тайпалар одағының шеңберінде басталып, кейіннен ел шетін күзететін ер, шоралар тұрмысын суреттеу арқылы бір арнаға түседі. Қазақстан жерін қоныстаған тайпалардың қауым тіршілігінде ақынның қандай роль атқарғанын олардың ортасында болып, тұрмысын бақылаған шығыс жазушылары айқын суреттей алған. Махмуд Қашқаридің (ХІ ғасыр) сөздігінде орта ғасыр поэзиясының дамуына зор әсер еткен бір топ ақындар мен жыршылардан алынған көптеген мысалдар бар. Солардың ішінде Ұлы жырау деген ат, мүмкін сол заманда даңқы шыққан атақты Сыпыра жырауды көрсетуге тиіс. Ол уақытта одан асқан ұлы жырау Дешті-Қыпшақта болған емес. Дешті-Қыпшақта феодалдардың өзара таласы болғанда, Тоқтамыс әрқашан осы ұлы жыраудың беделіне бас иіп, сол арқылы көтеріліс толқындарын басуды ойлайтын. Мұның бәрі қазақ әдебиетінің тарихын, оның алғашқы басталуынан осы біздің дәуірімізге дейін, неғұрлым байсалды, терең зерттеудің қажет екені туралы ой салады172.

Ал Шөже Қаржаубайұлының есімі қазақ халқының арасына ертеден-ақ кеңінен таралған. Ол өрен жыршы, жүйрік ақын ретінде екі ел есінде (қазақ, қырғыз) сақталып қалған. «Шөженің өз тұсындағы әлденеше ақындармен айтысқаны, – дейді М.Әуезов, – көбінше тапқыр, жүйрік Шөженің жеңісімен бітеді. Сол айтыстарда бұған кездескен ақынның бәрі алғашқы қақтығыс сөздерін Шөженің соқырлығынан бастайды. Бұл тұста жарыс, бәсеке сөз бас мінеуден басталады. Шөженің көзін ауызға алмайтын ақын қалмайды деуге болады... Шөжемен айтыста Кемпірбай өзінің жеңілгенін, қандай жерде жүйеден ұтылып, Шөжеге төтеп бере алмай тоқырағанын кейінгі барлық ұрпаққа өзі мәлім етіп, жырлап береді»173.

Өмір сүрген кезінде бұл Шөже ақынның өз ортасына тигізген ақындық ықпалы, әсері де ғажайып. Мәселен, Жамбылдың айтыстағы өнерін жетілдіруге Шөженің творчестволық ықпалы да елеулі болғандығы, оның өткен ғасырдың 70-жылдарында Жетісуды, Қырғыз елін аралап өлең айтқаны белгілі.

Сол сияқты осы кезге дейін ел аузында айтылып, баспасөзде жазылып жүргеніндей, Шөжені Абай бала жасынан жақсы білген және оның ақындық талантын жоғары бағалап, шыншылдығын, жасқанбай, тура айтатын өткірлігін қатты құрметтеген. Оның дарынды суырып салма ақындық өнерін Шоқан да атап жазған.

Шөже – қазақтың ежелден келе жатқан жырларын да жадына сақтаған шежіре ақын. «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» дастанының бір нұсқасын да Шөже жырлап, халыққа жайған.

Сұлтанмахмұт Торайғыров ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы қазақ-тың ең ірі ақындарын, алдымен Абайды ерекше айтып, сонан соң төрт ақынды зор құрметпен атап жазған. Ол өлеңінде:

Кешегі Бұхар жырау, Жанақ ақын,

Шөже, Орынбай халыққа жайған даңқын... –

деп, Шөже, Орынбай мен Жанақ ақынды ардақтаған.

Жамбыл Досмағамбет ақынмен айтысында, өзінен бұрын өткен ірі ақындарды есіне алып, солардың ішіндегі өзі ұстаз тұтқан ең дарындыларын ерекше атайды:

Ілгеріде Шөже, Балта заманда өткен,

Асекең, Бұхар жырау арманда өткен.

Солардың аруағы маған қонып,

Ел мұңын жырмен төгіп нөсерлеткен –

десе, 1943 жылы «Ақындарға арнау» атты толғауында Жамбыл:

Ақындар көз салыңдар,

Қиуаны шалыңдар.

Қиқу салып талайдын,

Келе жатқан сарын бар.

Ұзын жолда біз өткен,

Өнерге көп тәлім бар...

Кеншібай мен Орынбай,

Өлең сөздің қорындай,

Шөже мен Кемпірбай,

Өлең, жырдың жұртындай,

Біз солардың өрені, – дейді.

Қазақтың ақындық өнерінің мақтанышы Шөже 1895 жылы 87 жасында дүниеден қайтқан174.

Біздің дәуірімізге зерттеушілер сол Шөже сияқты жыршы-ақындар орындаған эпосты қашан да ел өмірінің айнасы, ескерткіші, ол халықтың көркем сөз өнері деп санайды. Ғасырлар бойы халық ол жырларды жадынан шығармай, алтынындай сақтап жатқандығы да сондықтан.

Советтік фольклортану ғылымы осы ғасырдың жиырмасыншы жылдарының өзінде эпос шығармаларын көркем туынды есебінде қарастырып, ақын, жыршы репертуарын анықтай отырып, оны белгілі зерттеу нысанына айналдыру керектігі жайында сөз қоғағандығын білеміз. Мәселен, Ә.Диваев еңбектерінің, әсіресе, оның Жетісу Сырдария экспедицияларының материалдарын қорытып, іс-тәжірибесін жинақтаудың өзі күрделі жұмыс. Осы тұста «Қобыланды», «Алпамыс», «Қамбар батыр» жырлары баспадан шығып175, көпшілікке кеңінен тарала бастауы бұл тараптағы ілгерілеушіліктің белгісі еді. Ақын, жыршалардың репертуарын анықтау, білу, сұрыптау нәтижесінде қазақтың халық творчествосын, оның ішінде батырлық жырларын жинауда жаңа бағыт басталып, ол жайында баспасөздің ролі үлкен болды.

М.Әуезовтің еңбегінің де176 әдебиет тарихынан алатын өз орны бар. Онда эпосты жадында сақтаған ақын, жыршының қызметі, творчестволық талғамы туралы пайдалы пікір айтылған. Ол ойлар кейіннен автордың Л.Соболевпен бірігіп жазған мақаласында да177 өрби түсті. М.Әуезов пен Л.Соболев осы аталмыш зерттеуінде қазақ халқының эпикалық шығармаларынан сан ғасырдың елесін, бірнеше ұрпақтың творчествосын көруге болатындығын айтады.

Эпикалық шығармаларда соңғы дәуірдің қоспасы, ақындар мен жыршылардың творчестволық үлесі үлкен. Ақындар мен жыршылар эпостық шығармалардың стилін бұзбай, сюжетіне нұқсан келтірмей-ақ, әр заманның идеясымен, оның әлеуметтік жайларымен мазмұнын байытып, кеңейте түседі.

Ақындық, жыршылық дәстүр туралы, қазақ эпосын таратудағы және дамытудағы олардың ролі жайында «Қазақ әдебиеті тарихы» кітабының томдарында, «Совет тұсындағы қазақтың халық поэзиясы очеркінде», оқу құралдарының тарауларында, жекелеген кандидаттық, докторлық диссертацияларда, газет-журнал мақалаларында айтылып келеді.

М.Әуезов өзінің «Джамбул и казахские народные акыны»178 деп аталатын белгілі зерттеу мақаласында Жамбыл шығармаларының мәні мен орнын көрсете білді. Демек, М.Әуезов «Қазақ әдебиетінің тарихында» айтылып, жазылып жүргеніндей, Жамбылдың советтік поэзиясындағы уыттылыққ пен отты публицистиканы да атап өтеді.

«Жамбыл зерттеу, тарихи-әдебиеттік тұрғыда тек шығармаларымен ғана емес, өзінің өзгеге ұқсамас, қайталанбас өнерлік қалпымен де зор тұлға боп табылады». Ол жазбайды, жыр төгеді. Қолында домбыра. Соған қарамай, ол – біздің күніміздегі саяси поэзияның көркемдігі биік туындыларын жасаушы. Мәдениетті социалистік заманның жеңістері мен табыстарының пафосын жырлаған ең жақын, дарынды жыршы». М.Әуезов Жамбылдың, Стальскийдің, Совет Одағының капитализмге соқпай өткен, социалистік мәдениет жасап жатқан басқа да халықтардың ақын поэзиясынан сол халықтың ауыз әдебиеттік дәстүрінің жалпы халықтық поэзияға үлес қосу нышанын көреді. Ол біздің замандағы халық ақындарына, ең алдымен, өзара байланыс, ықпал, интернационалдық қасиеттердің бірлігі тұрғысынан қарау керек, дейді. Мұнымен қабат әрбір ақынның творчествосы мен өзгешелік қасиеттерін өз алдына нақтылап зерттеу қажеттігін айтады.

М.Әуезовтің бұл мақаласы бір Жамбыл ғана емес, барлық ақындардың творчествосын, сол арқылы бүкіл совет фольклорын зерттеуге жол-жоба көрсеткен программалық мақала еді. Сонымен бірге онда советтік халық поэзиясын жасаушылардың алдағы қызметіне де талдау берілген... Ақындар бұқараны тәрбиелеуге, өзара сынды өрістетуге, жұртшылықты жаңа жеңістерге жұмылдыруға тиісті. «Совет фольклоры... бұқараға көркемдік-тәрбиелік пәрменді ықпал жасайтын құрал».

Жамбыл ақындығының негізгі бастауы – қазақ фольклорының дәстүрлері, сонымен қатар ол «Манасты», «Көрұғлыны» білгені. Бұл қазақтың түрлі тілдес көршілерімен ғасырлар бойғы байланысын айқындауға септесетін көрініс. Жамбыл «Манасты» да, «Көрұғлыны» да ести, жаттай, бойына сіңіре отырып, өз халқының ертеден келе жатқан ауыз әдебиеті дәстүріне сүйенді.

М.Әуезов Жамбыл ақындығы қазақ фольклорының ертегі, аңыз, өлең-жыр, сол секілді арғыдан келе жатқан ақпа ақындар дәстүрінен нәрленді, дейді. Жамбыл Октябрьге дейін қазақтың ауыз әдебиеттік дәстүрін екі салада: сын-сықақ, әжуалау және романтикалық аңсау, армандау саласында дамыта түсті. Сондықтан ол айтыс шебері ретінде болсын, суырып салма сыншы ақын үлкен дастандарды айтушы жырау ретінде болсын, революциядан бұрын да жұртқа әбден танылған, атақ-даңқы тараған 179.

Қазақтың халық творчествосын, оның ақындық, жыршылық дәстүрін айтқан кезде фольклоршы ғалымдардың, әдебиетші қауымның қай-қайсысы болса да Жамбылға соқпай, оны атамай, совет заманында туған оның эпикалық поэмаларына кідірмей өтуі мүмкін де емес еді. Отызыншы жылдардың аяқ кезінен бастап, баспасөз бетінде жарияланған ауыз әдебиеті жайындағы материалдардан осыны айқын аңғарамыз.

«Өтеген батырды» да, «Сұраншы батырды» да бұрын Сүйімбай ақын жырлағаны мәлім. Ал Жамбыл да осы тақырыптарды жырлап өткен. Бірақ қай жасынан бастап жырлағандығы жөнінде ақынның жадында қалмапты. «Өтеген батыр» мифологиялық сарынға құрылса, «Сұраншы батыр» ақиқат тарихи оқиғаларға негізделген. Екі поэманың да мазмұны терең, көркем, тартымды, оқушы жұртшылық, тыңдаушы үшін қызғылықты.

С.Бегалин, Ә.Тәжібаев, М.И.Ритман-Фетисов180 қырқыншы жылдары Жамбыл жайында, ақынның эпостық шығармалары турасында қалам тербеді. Алғашқысы Жамбылдың өмірбаянын қамтыған екі тілде жазылған очерк-кітап болса, соңғысында ақынның өмірі мен творчествосына кеңірек те тереңірек енуге беталыс барлығы байқалады.

М.И.Ритман-Фетисов Жамбылдың ақындық өмір жолын сатылап баяндай отырып, ұлы жыршының эпикалық творчествосына ерекше мән берген. Жамбылдың революцияға дейінгі творчествосында қазақтың атақты батырлары, ұлт-азаттық көтерілісінің ерлері турасындағы эпикалық поэмалары айрықша орын алады. Ақынның атақты шығармаларының («Өтеген батыр», «Сұраншы батыр») қазақ эпосы дәстүрімен жанды байланыстылығы да, айырмашылығы да бар еді. Ақын ауыз әдебиетінің мұрасын творчестволық жолмен меңгере отырып, өз тарапынан жаңалық қосқанын айқын байқауға болады. Сөйтіп, Жамбыл эпикалық шығармалардың айрықша айтқышы, білгірі есебінде соны соқпақ салды.

Ритман-Фетисов Жамбылдың эпикалық жырларын орыс оқырмандарына таныстырып әрі насихаттап, пайдалы іс істеді.

Ендігі бір фольклор зерттеушілері аталмыш осы екі поэманы жеке-жеке алып, арнайы қарастыра бастайды. Сондай еңбектердің бірі – Н.Смирнованың «Об отношении советских казахских акынов к поэтическому наследству» (образ Утеген батыра в обработке Джамбула)181 деген зерттеуі. Мұнда автор Советтік Қазақстанның өткендегі демократиялық фольклордың озық үлгілерін біздің дәуірімізде қайта қарап, жаңғыртып отырғанын, сол пайда болған жаңа версиялардың, совет елінің бүкіл халық творчествосы секілді, еңбекшілерді коммунистік рухта тәрбиелеуде пайдалы іс екендігін айтады. Осының мысалы ретінде ол «Өтеген батыр» жырын алады. Н.Смирнованың зерттеу еңбектерінде бұрынырақта атап айтылғанындай182. Өтеген батыр жайындағы әңгіме-аңыздарының соңғы екі жүз жыл ішінде қалай қайта жасалып және қалай дамып келгендігі келелі сөз болады.

Өтеген жөнінде ХVІІІ ғасырдан бастап әңгіме-аңыздар шығарыла бастайды. Ол кезде Өтеген өзінің туған жерін Жоңғар федалдарының басып алуынан қорғаушы болып, елге атағы шыққан. Әңгіме-аңыздағы басты образ қазақтың батырлар жырының дәстүріне тән шеңберде жасалған. Бірақ көне дәуірден келе жатқан батырлық эпоспен салыстырып қараған уақытта бұл аңыздардың айырмашылығы да байқалады. Өйткені бұларда белгілі бір тарихи дәуірде өмір кешкен, тарихта болған адам суреттеледі. Осы әңгіме-аңыздардың нағыз ұйытқысы болып, көп тараған жері – Жетісу өлкесі. Оның Россияға қосылуына байланысты Өтеген жайындағы со бір әңгіме-аңыздар толып жатқан өзгерістерге ұшырайды. Бұрыннан белгілі болғандары өзгертіліп, жаңадан шығарыла бастайды. Қалай болғанда да Өтеген ел үшін бел шешініп күреске шығып, кедейлердің мұңын мұңдап, жоғын жоқтайды. Әңгіме-аңыздар ертегі түрінде де, өлең түрінде де қалыптасып отырады.

Совет дәуірінде сол әңгіме-аңыздар қайта қаралып, жаңа жағдайға сәйкестендіріледі. Кейбір ақындар (Жамбыл Жабаев, Жаужүрек Қаражанов) «Өтегеннің» жаңа нұсқаларында өткен заман мен осы дәуірді қатар қойып салыстырып, социализмнің артықшылығын мақтаныш етеді. Аңыз-әңгіменің дәстүрлі элементтерін, оның қалыпты сюжеті мен образдарын совет ақындары жаңаша көзқарас негізінде пайдаланады. Шығарманың тіліне де тиісті жаңа өрнектер қосылады.

Н.Смирнова еңбегінде үстіміздегі ғасырдың 30-40 жылдарында шығарылған Өтеген жайындағы поэманың версиялары да (1937 жылғы нұсқа) сөз болады, жаңаша образ жасалыну жолдары әңгімеленеді. Ақын Өтеген образын, социалистік Қазақстан образын суреттегенде дәстүрлік эпостан нені пайдаланды, жаңадан қосылған жерлері қайсы деген сауалдарға жауап беріледі. Сонымен бірге жырдың көркемдік бейнелеу тәсілдері де кеңінен қарастырылады.

Жамбылдың «Сұраншы батыр» поэмасы да жеке өз алдына зерттеліп, орысша, қазақша екі тілде жарияланды183. «Сұраншы батыр» – ақынның Октябрь революциясына дейінгі шығармаларының ішіндегі ең ірісі. Сондықтан да автор ХVІІІ-ХІХ ғасырларда Жетісу өлкесіндегі қазақтардың басынан кешкен жағдайларына тоқталып, оған назар аударады. Поэманың прототипі – Сұраншы батыр сол кезде өмір кешкен адам екендігі тарихи деректерден мәлім. Солай болғандықтан да тарихтағы Сұраншы мен Жамбыл жырлаған Сұраншы салыстырылып, қатар алынып қарастырылуы орынды.

М.Ғұмарова Жамбыл «Сұраншы батырды» жаңғыртып жырлағанда оған жаңа идея, жаңа мазмұын беріп, ерлік дәстүрмен қатар халықтар достығын қамтығандығын сөз етеді. Орыс пен қазақ халықтарының арасындағы қарым-қатынас, ынтымақ идеясы Сұраншы, Жагордың іргелі істерінен айқын көрінетіні баяндалады. Сұраншы образымен бірге жырда Жагор образы суреттеледі. Ол реалистік түрде айтылған, шектен тыс әсірелеу, қиялдау жоқ образдар өмірге жанасымды, сенімді етіп беріледі, тарихи шындықпен орынды қабысып отырады.

Зерттеуші осы поэманың ежелгі эпостан негізгі ішкі өзгешеліктерін ашқан. Ертедегі эпостық жырларда батыр дүниеге келген күнінен-ақ ерекше бір тұлға ретінде суреттелсе, Сұраншының батырлығы әскер басы атанып, ел қорғаған, жауға аттанған шағынан басталады. Жамбыл батырды өз жеке басына тән өмірін әңгіме желісі етіп кетпей, оның халыққа қорған, елге қамқор болған ерлік ісіне ғана тоқталады.

Жырдағы ұнамды бейнелермен шектеліп қалмай, Құдияр, Орманның ұнамсыз образдарын Жамбылдың қалай кескіндегенін М.Ғұмарованың көрсетіп беруі де көңіл қоярлық.

Жалпы алғанда, Жамбыл поэмалары – өмірдің өзінен алынған, соның шындығынан пайда болған реалистік қазына. Бұл шығармаларды халықтың басынан кешкен тарихымен, әдеби мұрасымен байланыста зерттеу керек. Жалғыз Жамбылдың жырларын ғана емес, өмір оқиғаларынан, замана шындығынан туған басқа да эпикалық поэмаларды осы тұрғыдан алып қараған жөн болар еді. Ондай туындылар Нұрпейістің, Исаның, Кененнің, Нұрханның, Қалқаның, Омардың, т.б. ақындардың творчествосынан елеулі орын алады.

Ақын, – Ә. Тәжібаевтың сөзімен айтқанда, – бір жағынан сонау арғы заманнан бергі асыл қазыналардың қоймасына айналып, соларды сүйікті жұртына жандандыра, жаңарта айтушы болумен бірге, әр тұстағы өзі басынан кешірген күйлерді тұтас дәуірдің мұрат, мақсатына үндесе отырып жырлаушы болды. Еңбекші халықпен біте қайнасқан, бірге жасасып, бірге ілгерілеген ақын халықтық поэзияның белгілі бір традиция яки жанрын ұстап қана қалған жоқ, олай қалуға мүмкін де емес-ті. Заман ағымын сырттай бақылап, оңаша болжамай, өткенді арман қып, күрсіне бұғып қалмай, әйтпесе өмірдің жеңіл, жайлы өңірлерінде арзан саятқа оңай елігіп қалмаған ақын әрқашан да ерекше қимылдауға тиісті. Ондай ақындар үшін дәуір тұтас күйінде де, бөлшек сипаттары арқылы да барлық ішкі қайшылықтарымен, барлық терең шындықтарымен, дамыған жанды тұлғасымен түгел алынады184.

Жамбыл Октябрьден бұрын ауыз әдебиетінің сан қилы жанрларында сөйледі: эпикалық жырмен айналысты, айтысқа араласты, арнау, мақтау өлеңдерін айтты. Мықты мысқылдың, шенеу өлеңдерінің өнерпазы саналды. Бұл, сөзсіз, тіл құнарлылығын арттырды, эпитет, теңеу, түрлі салыстырулар, мәтелдер мен мақалдар, алуан-алуан ауқымды нақылдар ақынның сөз қорын қорландыруға жәрдемін емін-еркін тигізді.

Эпикалық жырдың қайсысын алып қарасақ та, жыр әңгімесі қаһармандық істерді баяндап беруге құрылады. Мұның өзі бағы заманнан ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе жатқан келелі дәстүріміз. Сол ел мүддесін қорғаған, бұл жолда ерекше ерлік көрсетіп, көптің көзіне түскен батыр адамның бейнесін сомдап соғуда Жамбыл жаңалығы айта қаларлық. «Қазақ эпосынан қалған батырларды мадақтаудың дәстүрлі түрі бұған әсірелеп мақтау мен дәріптеу элементін әкелді. Тарихи қайраткерлерді күнге, айға, жұлдызға, теңіз толқынына, тағы басқа сол сияқты нәрселерге әсірелеп теңеу Жамбылда көп кездеседі»185.

Біздің дәуірімізде ақын Жамбылдың жыры өзінің өміршеңдігін танытты, көркемдігімен көп көңілінен шықты. Тынымсыз ізденістің сыры, талғамы жоғары тыңдаушысы мен оқушысын сүйсіндірумен тынды. Өз өміріміздегі өзгерістер тілге тиек, жырға жиек болды. Жамбыл даңғыл жолға түсті. Ол енді жаңа ақындық дәстүр бастады. «Жамбылша жыр нөсерін төгемін», – деп Нұрпейіс Байғанин жырлағандай, Қазақстанның әр өлкесінде тұратын өлең, жырға жүйрік алуан-алуан түрлі саңлақтарымыз өздеріне ықпал еткен Жамбылдың ақындық әсерін мойындайды186.

Жамбылдың тағлым, өнегесі өзге ақындар үшін үлкен мектеп. Төмендегі мысал осының бір көрінісі. «Жамбыл домбыраның шегін шертіп қалды да, табанда бірнеше шумақ өлең шығарды. Бірақ ойды аяқтамай тоқтап қалды. Өлеңнің аяғын Өтеп қағып алып, жалғастырып кетті. Ол Жамбыл бастаған шумақты созып біраз айтты да, сөз сабағын Оспанға берді. Ақындардың осылай өнер жарысы – Жамбылдан сабақ алуы үш сағатқа созылды»187.

Бір кезде Жамбылдың хатшысы болған Т.Жароков былайша сыр толғаған: «Мен ленинградтықтар халі қиын екенін айттым. «Олар сіздің өрендеріңіз, Жәке. Сізді сүйеніш көреді, сөзіңізді аңсайды», – дедім. Бір сағат өтті, бір жарым сағат өтті, шай ішіп отыра бердік. Мен Ленинград туралы тағы әңгіме қозғадым, сол қалада өткізген жылдарымды еске түсірдім, қолыма домбыраны алып Ленинград жайлы, қаланың әсемдігі, революция кезінде алған орны, оны қорғағандар жайлы жырлағым келді. «Иә, сен сол қалада тұрдың ғой, сен оны білесің», – деді Жамбыл менің сөзімді бөліп. Оның жырлағысы келіп отырғанын байқадым... Қолына домбыраны ұстата салып едім, жыр бұлағы ағылды-ай кеп... Жазатын қағаз-қаламым дайын тұр еді. Жамбыл мұндай сәттерде жазғандарымды қайта оқытып көретін, «болмас» деп қайтадан жырлайтын, тағы оқытып, тағы түзеттіретін.

Біз шаңқай түстен кешке дейін осылай отырдық... Ақын жыры дүниеге келу үшін уақыт, шабыт, әзірлік қажет еді...»188.

С.Бегалин Жамбылдың өмірбаянына қатысты материалдарды жинау үшін 1944 жылы ақынның елін аралап, көп адамдармен әңгімелескен. Өзімен де жүздесіп хал-жайын біліп тұрған. Ұлы ақынмен кездесу сәтін ол естелік ретінде келтірген. «Сол 1944 жылы август айының 12 күні жайлаудағы елден Жәкең ауылына келдік. Арамызда Үмбетәлі де бар. Соншалық әлсіреп отырғанмен, даңғайыр ақын сүйекке біткен жүйріктігінен жаңылар емес. «Мен Үмбетәлімін» дегенде, қасына барып Үмбетәліге: «Домбыраңның үні әлі естілмейді, неге өлең айтпай отырсың,

Құлақ керең, көз соқыр, көкірек ашық,

Бойдан қайрат, ойдан сөз отыр қашып.

Дүрілдетіп өлеңді айтсаңшы, Үмбет,

Қадамыңды арылта ұзап басып.

Жүйрікте де жүйрік бар сүрінбеген,

Ақы үні жиында дүрілдеген.

Қан майданда белдесіп талай ерлер,

Балуанда да балуан бар бүгілмеген», –

деп басын көтеріп алды. «Сүйекем өлерінде көп ауырды. Өлерінен бір күн бұрын Қисынбай мен Тәйтелі екеуі барып көңілін сұрапты. Сонда: «Кеше бетімді ноқталап, жағымды қарыстырып, тілімді күрмеп еді, Бүгін қайта босатты, сендермен қоштассын деген шығар», – деп көңілденіп біраз әңгіме айтып отырған екен. Қисынбайлар қайтысымен қайта төмендеп, ертеңіне қайтыс болады. Сол сияқты естімейтін кәрі құлағыма ақын үні саңқылдағандай болады. Жақында біз жауды жеңеміз. Үлкен той болады. Тойда ақындар өлең айтады. Оған мұқият әзірлену керек. Егер сөзің тыңдаушыны не күлдірмесе, не жылатпаса онда сенің атың ешкімнің де есінде қалмайды... Ақын осындайда сыналады. Ел алдында озықтығын осындайда көрсетеді»189.

Жамбылдың ақын шәкіртіне қарата айтқан бұл әңгімесінде сөз өнерінің мұраты мен шарты айқын тұжырымдалған.

Ұлы ақынның творчестволық өмірбаянын зерттеген коллективтік еңбекте190 творчестволық лаборатория мәселесі түп тұлға және образ жайы, бейнелеу жүйесі, батырлық, лирикалық, дидактикалық бейнелер, халық тұлғасы, дәуір келбеті, табиғат суреті, тарих кескіні, т.б. ғылыми тұрғыдан баяндалған. Кітапта сонымен бірге Жамбылдың поэтикасы, жанрлық жан-жақтылығы, ақын творчествосының ауыз әдебиеттік дәстүрмен, қазақ совет әдебиетімен байланысы сөз болған.

Авторлар құрамы бұл аталмыш кітапта қазақ фольклоры, төкпе ақындық дәстүрінде қалыптасқан Жамбыл жыршылығының жаңа үлгісіне баса назар аударды. Шеберліктің соны сипаттарын айқындау, дәстүрдің дамуына Жамбылдың қосқан үлесі ақын творчесвосының Октябрь жеңісінен соңғы жаңа жағдайда қалай қанат жайғандығы, халық жыршыларының өнерлік өмірінде сапалық қандай өзгерістер болғаны мұның одақтық, әлемдік мәнін анықтау турасында талдау берілген191.

Ақындықтың, жыршылықтың қырлары мен сырларын ашып айтқан мына бір пікірге де көңіл қойған жөн: «Ақында сыңар жоқ, тар көлемнің тапқыры, айтқыры болмай, өз өнерінің барлық құрал-қаруларын мол, шебер пайдалануды мақсат етеді. Ол үшін өмірдің бар құбылысы шабыт, айбынды тарихи уақиғалар келелі кеңес, тұлғалы эпикалық дастандарға айналса, жеке мінді кінәлі мінездер қысқа қайырылып, дәл шаншылатын сатираға айналады. Ал ол көкірегіне қона кететін, оның сана-сезіміне я мұңының, я шаттықтың ұшқынын тастайтын күйлер ән-әуез, әдемі, жанды елжіретіп, жаңа бір қуатқа талпынатын лирикалы жыр болып туады. Жамбыл осындай мардымды, өрелі, әмбебап поэзияның ақыны болды. Сол үшін де қарт ақын қашан көз жұмғанша бірде алысқа сермеп, жан-жақты қармап, бората төгіп айтатын эпик жырау, бірде қадалған жерінен қан шығармай қоймайтын сатирашы, бірде юморист, бірде ойға, сезімге жетектейтін лирикалы жыршы. Осынша саланың бәріне халықтық таридицияда машықтанған ақын әрі-беріден соң көп қаруын бір мезетте жұмсап, әрбір жырын алуан қилы өзектендіріп, сан түрлі бояу сырларымен нақтап кетеді. Тіршілік тақырыбына арналған, ұсақтап басталатын айтыстарының кейде эпикаға, кейде әлеуметтік сатираға айналып кететіні де сондықтан»192.

Халық поэзиясының тағы бір ірі өкілі Нұрпейіс Байғанин де күрделі сюжетке құрылған эпикалық жырларды шығарған ақын. Нұрпейістің творчестволық қызметін әңгімелеген шақта, жыршы ақынның жан-жақтылығын атап айтқан жөн. Мәселен, тосын төкпе – эпик ақын ретінде ол өз туындыларын, оның үстінде бұрыннан репертуарында бар эпикалық жырларды («Қобыланды», «Құбығұл», «Төрехан», «Ер Тарғын», «Алпамыс», т.б.) бабына келтіріп орындайтын шеберлігі де басқа ақындардан оны алабөтен етіп тұрды.

Н.Байғаниннің эпикалық жырларды шығарғыштық қасиетімен бірге оның өзінен бұрынғы өткен ақын, жыршылардан үйренгіштігін, жаттағыштығын қоса айтамыз. Нұрпейіс бір әңгімесінде өзіне дейінгі ақын, жыршылардың жеті ұрпағын естігендігін айта отырып, сол ұрпақтың ең соңғысы саналған Махсұт ақыннан – «Қобыланды» жырын үйренгендігін келтіреді. Алайда, өкінішке қарай, Нұрпейістің мына өз сөзі осыған орай айналып айтылған жауап тәрізді көрінеді: «Суырып салма ақынның өлеңі аққан өзен сияқты ғой, өзеннің ағысын ұстап бола ма, біздің өлеңдеріміз де сол сияқты ағады, кетеді, айтқан кезімізде тоқ еткізіп жазып алмаса, ойдан бір шыққан өлең, жыр енді қайтіп ақынға оралмайды»»193.

Нұрпейістің ертеде ел ішінде көбірек айтылып, ауыздан-ауызға жатталып, көшіп жүрген «Наурыз», «Құбығұл» аңыздарын қалмақ шабуылы тақырыбына байланысты шеңберде алып, біздің заманымызда жаңа нұсқаларын шығарғандығы белгілі. Кешегі Ұлы Отан соғысының жылдарында Нұрпейіс өзінің отаншыл, өткір өлеңдерімен ғана көзге көрініп қойған жоқ, ол осы кезең оқиғаларын эпикалық поэмаларына да арналы тақырып етті. Совет Одағының Батырлары – Төлеген Тоқтаровтың, Нарсүтбай Есболатовтың сол бір сұрапыл кездегі ерлік істері «Жиырма бес», «Ел туралы жыр» тәрізді ақын туындыларында жырланды. Осы эпикалық поэмалар О.Нұрмағанбетованың «Нұрпейіс Байғанин – советтік дәуірдің жыршысы» деген атпен қорғалған кандидаттық диссертациясында (1953) кең көлемде сөз болғаны белгілі. Елуінші жылдардан кейінгі уақытта Иса Байзақовтың эпикалық поэмалары да зерттеле бастады. Ақынның аяқталмай қалған «Қырмызы – Жанайын» қосқанда ол осы жанрда өндірте еңбек етіп, жеті поэма шығарған екен. Олар оқырманға кеңінен мәлім болып, өзінің әдеби бағасын да алған.

М.Хасеновтың зерттеуінде194 Исаның ауыз әдебиетінде сюжетті поэмалар жасаудағы орнына, шығармаға арқау болған уақиғаға, ақынның қолданған шебер әдістеріне көңіл аударылған.

И.Байзақов поэмаларының тақырыбы – ескі өмір, сюжет желісі – ел аузындағы ертегі-аңыз, сол ескі әңгіменің сүрлеу, соқпақтарын негіз етіп алады да, оған өз қиялынан жаңа уақиғалар, жаңа жағдайлар қосып, желілі поэма етіп шығарады. Бұл оның, әсіресе, көне тақырыпқа арналған шығармаларына тән қасиет екендігі аталмыш еңбекте дұрыс көрсетілген.

Жоғарыда айтылып, біз көңіл аударып өткен осы үш ақын, яғни, Жамбыл, Нұрпейіс, Иса жыршы ақын ретінде де Е.Ысмайыловтың «Ақындар»195 деп аталатын кітабынан да орын алған, зерттелген. Осыларды үш түрлі ақындық типі ретінде автор бұлардың эпикалық поэмаларына талдаулар беріп, ерекшеліктерін көрсетеді, шеберліктері жайында пікірін білдіреді. Ақындар творчествосы, әсіресе, Жамбыл творчествосы қазақтың дәстүрлі және советтік фольклорының, қазіргі жазба поэзияның жалпы проблема-ларымен байланыста қарастырылуы осы еңбектің шоқтығын көтерген ұтымды жағы.

Жамбыл туындыларынан зерттеушілер ақынның жаңа жыр шығарғыштық өнері мен ауыз әдебиеті дәстүрінің ара қатынасын анықтайды. Бұлардың еңбегінде дәстүр қазақ фольклоры барлық жанрларының, поэтикалық образдар мен көркемдік бейнелеу құралдарының құр жиынтығы деп қаралмай, қазақ халық поэзиясына тән суырып салмалық өнерге айрықша көбірек көңіл бөлініп отырады.

Зерттеушілердің қай-қасысы да Жамбылға ғана тән ақындық сипаттарды ерекше екшеп көрсетеді, шеберлік сырларын даралап ашуға тырысады. Нұрпейістің эпикалық, өрісті жыр төгуге оңтайлылығы мен кесек батырлық тұлғалар жасауға, көсіле толғауға ден қоюы, Исаның уытты лирикалық таланты мен табанда сөз тапқыш шеберлігі, сахналық бейімі, шабырқанған шабыттылығы тек өздеріне ғана тән өнерлік өлшемдер196.

Ақындардың эпкалық шығармаларының жанрлық құрамын (ескі дәстүрлі эпосты қайта жырлап беру, оның жаңғыруы, эпикалық жырлар, поэмалар) айтып, батырлық эпостың совет дәуіріндегі түбірлі өзгерісі туралы Н.Смирнова пікірі де елеулі197.

Екі дәуірдің куәсі болған Жамбыл, Нұрпейістер ғана емес, ақындық, жыршылық дәстүр басқа да халық ақындарында баршылық. Қалайда олар эпикалық қайнардан нәр алып, өз творчествосына пайдаланған. Біреулері бұрынғы эпосты жатқа біліп, айтқыштығын танытса, ал енді біреулері жаңғыртып қайта шығарған, ал үшіншілері тарихи деректерді көп білуінің үстіне өз жандарынан эпикалық поэма жырларды шығарып отырған. Біз бұған дейінгі жазған еңбектерімізде198 сөз еткен С.Сеңгірбаев, Р.Мәзходжаев, Қ.Сауранбаев, Қ.Жапсарбаев, К.Әзірбаев, Е.Қандеков, О.Шипин, Е.Ахметов, Ә.Нұрлыбаев, С.Аққожаев, Ә.Байтұрсынов, А.Нысанов, т.б. творчествосын ендігі жерде олардың ақындығы мен жыршылығына байланыстыра зерттеу табиғи деп қараймыз.

Мәселен, Омар Шипин қазақ халқының өз басынан өткізген арғы, бергі тарихын, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ақын-жыршысын, батыр адамдарын, тарихи уақиғалар жайындағы мағлұматтарды әсерлі әңгімелей білген. Ол ертеден ел арасына тараған аңыз-әңгіме, өлең-жырларды, салт-айтыс өлеңдерді де жатқа айтатын ақын еді. Елуінші жылдары Омардың айтуынан «Ер Тарғын», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» секілді бірқатар жырлар жазылып алынды және олардың дені магинтофон лентасына түсірілді. Жалғыз бұл жырлар ғана емес, Қазақ ССР Ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер тинститутынаақын жылма-жыл Қостанай облысынан халық мұраларын жіберіп тұрады. Оның көпшілігі Қазақ ССР Ғылым академиясы кітапханасының қолжазба қорында сақтаулы199. Е.Ысмайылов бір кезде осы Омар жайында былай деп жазған еді: «... «Ақындар» атты кітабымды жазу үстінде жүйрік, алғыр, көп білетін Омардан қазақ поэзиясының тарихына байланысты талай қызық фактілер мен деректерді жазып алғанымды әрқашан алғыспен айта аламын. Ал Омардың айтуынан жазып алынған қолжазба материалдар, ауыз әдебиет нұсқалары Қазақ ССР Ғылым академиясының қолжазба фондысында аса құнды қазынаның бірінен саналады... Бұл Омардың қазақ халқының әдеби мұрасына, бұрын-соңды ақын-жыршылардың еңбектеріне аса ұқыпты қарайтындығын, бұған біздің білімді әдебиетші, тарихшыларымыздай мән беретіндігін көреміз.

...Москвада болған (1958 жылы Т.С.) қазақ әдебиеті мен исскуствосының онкүндігі кезінде орыс ғалымдары: қазақ әдебиетшілері, сендер өте бір қолайлы жағдайда екендіктеріңді ұмытпаңдар, ертедегі Гомер сияқты ақындар дәл бүгінге дейін қастарыңда өмір сүріп отыр. Осылардың творчестволық дүниесін ашып білу қандайлық абыройлы да қызықты міндет деді. Бұл өте дұрыс және мақтанарлық жай. Омар, Кенен, Қалқа, Нұрлыбек, Нұрхан, Рахмет, Сәт, Үмбетәлі сияқты әр алуан өнер, әр түрлі ақындық стильдегі ақын-жыршылар кешегі Жамбыл, Нұрпейіс, Исалардың дәстүрін сақтап, дамытып отыр, социалистік дәуір мәдениетіне ғажап, қызықты, мазмұнды поэзия үлгісін, өнер үлгісін беріп отырған қандай жарастықты200.

Енді көрнекті башқұрт жазушысы Сәйфи Құдаш сөзіне көңіл аударалық. Ол да сол айтылған ойды, келтірген деректерді дәлелдей түскендей. «... Ол (О.Шипинді айтып отыр – Т.С) Сәбит Мұқанов айтқандай-ақ, шынында да қазақ халқының жанды шежіресі екен. Қандай дәуір, қандай уақиға, қандай адам турасында сөз қозғасаң да іркілмей қатесіз айтып береді. Оның жыры, оның сыры талай түндер, айлар бойы тыңдасаң да сарқылмайды. Омар ақынның ақындық, шешендік қазынасын қанша алсаң да бір олқы түспейді» («Жастық шақтың ізімен» деп аталатын кітабынан алынды).

«Қарт жазушы Сапарғали Бегалиннің куәлігі бойынша – деп жазады Ы.Дүйсенбаев, – белгілі халық ақыны Омар Шипин жас шағында «Қыз Жібек» жырын Қалшынбайұлы Әби жыраудың аузынан жаттап алып айтып жүрген, бірақ қарт ақын кейінгі кезде оның көпшілігін ұмытып қалып, есіне тек бірер шумақтарын сақтап келген...»201.

Қарақалпақстанда Сүгір, Теңізбай, Ережеп, Наурызбек секілді ақын-жыршылар бар. «Қобыланды» жырының бір нұсқасы осы Ережеп жыршының айтуынан жазылып алынған. Ережеп «Қобыландыны» Тілеумағамбет жыраудан (өзінің әкесі) естіп, жаттап алған көрінеді. Тілеумағамбет те өз жанынан жыр шығарған адам. Оның «Асқар батыр», «Ермағамбет батыр», «Марқабай батыр» жырлары бізге мәлім болып отыр. Жоғарыда аталған Наурызбек те «Құлбек батыр» деп аталатын көлемді жырды жырлайды екен202.

Осымен байланысты айта кететін бір жай – ақындық, жыршылық дәстүр көршілес, туысқан елдерде де бар екендігі. Біздегі тәріздес, мәселен, қарақалпақ ақын, жыршыларының да атадан балаға, біреуден біреуге көшкен ұстаздық, ақындық мектебі болғандығын көреміз. Фольклоршылардың көрсетуінше, ХІХ ғасырдың жыраулары – Айтуар, Досмағамбеттен елу жыршы үйреніп, тағлым алған. Өз дәуірінде бұл аталған екі жырау қарақалпақтағы ақын, жыршы, термеші жыраулардың белгілі ұстазы саналған.

Мәселен, Досмағамбеттен Дүйсенбай, Қабыл жыраулар, бұлардан әлденеше ұрпақ жыр үйренген. Үйренуші шәкірттерінің азы-көбі үйренуші ұстаздарының атақ-абыройына, ақындық қабілетіне, эпикалық репертуарының молдығына қарайлас болған. Мысалы, Қабыл жыраудың ақындық мектебінен 38 жырау үйренсе, Дүйсенбайдан 16 жырау тағлым алған. Бір қызығы – жаңағы жыраулар мен қазақ жырауларының творчестволық байланысын, біріне-бірінің тигізген әсерін айқын байқауға болады. Қарақалпақстандағы қазақ жыраулары Қазақбай, Қалмұрат, Ділімдер қарақалпақ Қабыл жырау мектебіне еліктесе, ондаған қарақалпақ жыраулары (Жиенбет, Нұрабұлла, Құрбанбай, т.б.) қазақтың Қалмұрат, Қазақбай, Ділім жырауларын ұстаз тұтқан. Бұл фактілер, сөз жоқ, туысқан шығыс халықтар әдебиетінің, жыраулық дәстүрлерінің өзара байланысын көрсетсе керек.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ жыршыларының, ақындарының ұстаздық мекенін әлі де анықтап, толықтыра түсу, зерттеу жағы керек-ақ. Нұрпейіс қарақалпақ елінде жырланып жүрген «Қобыланды» жырының Қазақбай жырау арқылы таралғанын айтады (Е.Ысмайыловтың «Ақындар» атты кітабынан, 234-235 беттерді қараңыз). Демек, қарақалпақ жыраулары қазақ жыршыларынан және қазақ жыршылары олардан не үйренді203 – деген проблема да әдебиетші-фольклористер алдында тұрған көкейтесті мәселе.

Орта Азия және Қазақстан халықтарының көптеген эпостық үлгілері ортақ болып келетіндігі ежелден елге мәлім. «Көрұғлының» көп халықтарда жырланатындығын айтпағанның өзінде, «Қобыландының» қарақалпақта, «Ер Көкшенің» қырғызда, ал «Алпамыстың» өзбекте, т.б. түркі тілдес халықтарда жырланып келе жатқанының өзі әдеби, мәдени байланыстардың бағы заманнан үзілмей, қайта үрдіс дамып келгенін көрсетсе керек.

Мәселен, қырғыз, қазақ ақын, жыршыларының байланысы ертеректен басталады. Алысқа бармай-ақ ХІХ ғасырдың екінші жартысына көңіл аударалық. Қазақтың Сүйімбай, Майкөт, Майлықожа, Дөнентай, Жамбыл секілді атақты ақындары Талас бойын, Тянь-Шань аймағын, Ыстықкөл жағалауын, Шу кенересін кең аралап, осы өлке-өңірлерде өз өлең-жырларымен қабат халық поэзиясының інжулері «Қыз Жібек», «Қамбар батыр», «Алпамыс», «Қобыланды батыр» секілді ұзақ дастандарды да ауызекі айтып қолынан таратқан. Ал қырғыздың Қалмырза, Қатаған, Найманбай, Есенаман, Чонды, Қара жыршы, Тоқтағұл секілді ақындары қазақ жерлерін аралағанда өз жырларымен қоса «Құрманбек», «Ер Табылды», «Жаныш-Байыш», т.б. дастандарды айтып жүрген. Ал Бекмұрат Чоюке Тыныбек, кейінде Сағымбай, Саяқбай, сияқты жомақшылары «Манас», «Семетей», «Сейтек» жырларын, ірі көлемді эпостарын ел арасына еркін насихаттаған. Осы бертінге дейін өрістей келіп, жазба әдебиеттің байланысы беки түсуінде берекелі көрініс алды204.

«Алпамыстың» өзбекше, қарақалпақша, қазақша версияларын қатар қойып салыстырған кезде, оларға ортақ жалпы көне элементтерді айқындай түсеміз... Алайда әрбір ұлт версиялары белгілі халықтың творчестволық игілігі болғандықтан онда сюжеттік ортақ элементтердің болуымен бірге, өзара айырмашылықтары көрінуі де ықтимал нәрсе. Егер өзбекше версияда Байсарының қалмақ еліне көшіп кетіп, қоныс аударуы Байбөрі шахтың жаңа салығын (зекет) төлеп бере алмауынан делінсе, қарақалпақтағы, қазақтағы версияларда Байсары қалмақ еліне келгеннен бастап, оларға зекет төлеп тұруға міндетті болады. Ақын, жыршылар мұнда бір жағынан ру байланысының үзілгенін көрсетсе, екінші жағынан, қанаушыларға деген халықтың наразылығын білдіреді. Қазақ, қарақалпақ халықтарының версияларында мұсылман дінінің әсері көбірек байқалады.

Сондай ұқсастықты, сонымен бірге әрқайсысының өзіне тән ерекшелігін қарақалпақ және қазақ халықтарының «Қобыландысын» қатар қойып салыстырғанда да байқауға болады. Қобыландының дүниеге келуі, Құртқаға үйленуі, батырдың атын Құртқаның күтуі, Қобыландының Алшағырға аттануы секілді ұқсас жайлар қарақалпақ және қазақ нұсқаларында да кездеседі...

Зерттеушілер біздегі «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырларының қырғыз халқының «Олжабай мен Кішіман» жырына тигізген ықпалы жайында да пікірлер айтып жүр205. Бұл аталмыш жырлардың қырғыз елінде де айтылатындығын айқындай түсетін факт.

Грек жазушыларының жазба деректеріне қарағанда, - деп жазады қарақалпақ әдебиетшісі Қ.Мақсейітов, арғы ата-бабаларымыз саналатын массагет, сақ тайпаларының сол көне заманның өзінде «Томарыс», «Зариада», «Одашида», «Рустем», «Сиявуш» тәрізді дастандары болған. Орта Азия халықтары өзінің басынан талай жаугершілік заманды басынан өткізді. Грек, Иран, араб патшаларының шабуылынан олар ауыр күйзеліске ұшырады. Түркі қағанаттарының өзара қырғын соғыстары халықтың еңсесін көтертпеді, заттық мәдениеттің өркендеуіне кедергі болды. Әсіресе, моңғол және жоңғар басқыншыларының кезінде қаншама адамдардың қаны төгіліп, қалалар қиратылды. Осындай тарихи жағдайлар ауыз әдебиетінде өзінің ізін қалдырмай қойған жоқ. Түркі тілдес халықтарға ортақ эпостық жырлардың бірқатары Х-ХV ғасырлар арасын қамтыса, кейбірі ХV ғасырдан бастап, қазақ, өзбек тәрізді тайпалардың өз алдына халық болып қалыптасу дәуірінен кейін пайда болды. Бұл ретте «Манас», «Алпамыс», «Қобыланды», тағы басқа эпостық жырларды айтар едік. Осыған қарағанда эпостық жырлардың бәрін бір ғана тарихи кезеңде дамыды деудің де ешбір қисыны жоқ»206 – дегені көңілге қонады.

Атақты фольклор жинаушысы, һәм зерттеушісі Ә.Диваевтың пайымдауы бойынша, Түркістан төңірегі, Сарысу жағалауы, Қаратау мен Қазығұрттың маңайы қазақтың эпикалық дәстүрінің кең жайылып тараған өлкесі болып саналады. Қазақтың ақын, жыршылары, қарақалпақтың бақшылары мен өзбектің шайырлары өздері көршілес, туысқан ел болғандықтан, бірінен бірі эпикалық шығармаларды үйреніп, халық арасында таратып отырған. Оңтүстіктің белгілі ақындарының ішінде көптеген кітаби ақындар (Майлықожа, Мәделіқожа және т.б.) болған. Олар Навои поэмаларының сюжетін, «Мың бір түн» ертегісін, «Тотынама» мен «Қырық уәзірді» жақсы біліп, ел ішіне кеңінен айтып жүрген. Осылардың ортасынан шыққан жыршы-ақындар – Майкөт Сандыбаев, Сұлтанбек Аққожаев, кейінгі ұрпақтан саналатын – Әбдірайым Байтұрсыновтың, Желеу Жақыповтың, Айнабек Нысановтың, Тасболат Тәжиевтің есімдері елге кеңінен мәлім.

Мәселен, Майкөт – суырып салма атақты айтыс ақыны. Ол – Қазақстанның оңтүстік, шығыс бөлігіне аты әйгілі, эпикалық жырдың ірі шебері, аса айтқыш жыршы да болған. Майкөт қырғыз еліне талай рет сапар шегіп, Сырдария жағалауындағы көп жерлерді, Жетісуды аралаған.

Этнография ғылымын зерттейтін мамандар, Майкөт ақынның өнерін өте жоғары бағалаған. Ә.Диваев Майкөт ақын хақында айтқанда, онда ерекше гомерлік қасиет бар, ол – қазақ халқының тірі тарихы – деген207.

Қадірлі халық жыршысы қатарында, әншілік өнерімен көп көзіне түскендер санатында Қаратау өлкесінің қарт ақыны – Сұлтанбек Аққожаев аты аталады. Оның есімі қазақ әдебиеті тарихына берік енді. Аққожаев творчествосы әдебиет зерттеушілерінің назарын өзіне аудартты. Бірқатар мақалалар жарық көрді208.

Сұлтанбек Аққожаев 1872 жылы Целиноград облысындағы «Құланөтпес» деген өзеннің бойында дүниеге келеді де, 1963 жылы Шымкент облысы, Түркістан ауданының «Жаңа ихан» аулында қайтыс болады. Сұлтанбек еміс-еміс есін білген кезінде әкесі – Қытов Аққожа Түркістан ауданына көшіп келеді. Ол осы жерде қаза тапқан.

С.Аққожаев жас кезінен-ақ өлеңге, жалпы өнер атаулыға үйір бола бастайды. Жиырма жасқа келгенде домбыра тартып, ән салып ел ішіне кеңінен мәлімденеді. О бастан-ақ халық арасында айтылып жүрген әңгіме, ән, батырлық, жыр, дастандарды дереу естіген күйінде қағып алып жатқа соғатын болған. Ол Құлыншақ, Молла Мұса, Майлықожа, Майкөт сияқты атақы ақын, жыршылардың ұзақ уақыт бойына қасына еріп жүрген, олардан да халық творчествосының көптеген үлгілерін үйренген. Жыршы солардың туындыларының насихатшысы болумен бірге өзі де жанынан өлең шығара білген. Бертін келе, жүре бара ақын атағы елге кеңінен тарап, үгітшілік міндетін де атқарған. Көп өлеңдері баспасөз бетінде жарияланған.

Сұлтанбек «Алпамысты», «Қобыландыны», «Қыз Жібекті», «Шора батырды», «Сауда Ишанды» бабына келтіріп, сазымен дүйім жұрт алдында орындай білгендігі адамды таңқалдырады. Жыршыны көрген, оның әнін естіп, мол әсер алған, жырын ұйып тыңдаған адамдар да жетеді. Солардың бірі – Рахманқұл Бердібаев. Ол өзінің Сұлтанбек жайындағы зерттеу мақаласында былай деп жазды: «Эпостың екшелген сұлу кестесі мен терең мазмұны, қызғылықты оқиғасы тақпақтап айтса да әсерлі шығады ғой. Ал осылардың бәрінің үстіне орындаушының әдемі дауысы, домбыраның сүйемелі қосылғанда ғажайып жарасым пайда болады. Жыршыны көзбе-көз көрмей, тасадан естіген адам бір кісінің айтып отырғанына иланбауы да мүмкін. Сұлтанбек жыршы «Қыз Жібекті» немесе «Шора батырды» айтсын, кемінде бес-алты тамылжыған терме, ән сазын қайталап отыратын. Сонда, бір жағынан, жұрт жақсы жырдың мазмұнынан ғибрат алса, екінші жағынан, операдағы бірнеше әншіні тыңдағандай ләззат алатын.

Жыршы бірнеше уақыт бойына үдете соққанда ара-тұра оқиғаның барысын, себеп-салдарын, қысқаша, тартымды әңгімелеп береді. Сөйтіп, өлең мен қара сөз кезектесіп отырады, терменің бұрылыс жерлеріне келгенде домбыра құлағы да тиісті әуенге лайықтанып бұралады. Тыңдаушылардың ризалығы «бәрекелде», «көп жаса», «паһ, шіркін» деген сияқты көтермелеу сөздерден байқалып жатады. Кейбір мезеттерде халайықтың жырдағы оқиғалар ауқымына берілгендігі соншалық – ағыл-тегіл жылап отырғанын көресің. Біз ер жеткелі бері өнер туындысы атаулының бірталайын көріп келеміз. Бірақ тамам тыңдаушыны ерекше тебіреніске салып, көзінен жас моншақтатқан құдіретті күшті көргеніміз сирек. Ал Сұлтанбек жыршының айтуында осындай құдіретті күш бар еді.

Мұндайда ел ұйқы дегенді уайымдамайды, қашан дастан айтылып болғанша тапжылмай тыңдайды. Атап өтерлік бір нәрсе – Сұлтанбектің айтқан кезде не арақ, не шарап ішкенін, сөйтіп «шабыт шақырғанын» көрген емеспіз. Оған жұрттың ықыласы мен қолпаштауы ғана ерекше серпін тудыратын. Тек анда-санда ғана кеседегі шайдан бір ұрттап қойып, қарқынға қарқын қосатын. Кейде ол жыр айтар алдында қоңыр күй шертіп, творчестволық бабына келетіндей еді. Эпосты орындау тұсында жыршы өзін-өзі ұмытқандай жылжып, отырған орнынан біраз жерге сырғып кеткенін білмей қалатын. Жиналып отырғандардың бірде-бірінде бөгде сөз, бөтен мінез болмайды, бәрі де жырдың оқиғасын дәл өз басынан кешкендей халде болатын. Осылай бірнеше сағат қалай өткені білінбейтін.Жыр тынған кезде ел есін жиғандай «рахмет», «көп жасағырын», «тәңір жарылқасынын» айтып, ертеңгі кештің жоспарын келісіп, не осы үйде, не басқа бір үйде жиналатынын ескертіп тарасатын.

Сұлтанбек және басқа жыршыларды көріп, тыңдап жүргенде олардың соншама өлең жолын жаттап алғанына таңқалатын едік. Сөйтсек, ересен терме, толғау, қара сөзді, мақал-мәтелді, шежірені есінде сақтай білетіндік ондай өнерпаздардың айрықша қабілеті екен. Сонымен қатар жыршыны ерекше қадірлі етіп көрсететін бірнеше жайларды қоса атап өтуіміз керек. Якуттың олонхосуты, қырғыздың манасшысы жырды тақпақтап айтады. Олардың мақамдап, төгіп сөйлеуінде өзіндік тартымдылық болатыны сөзсіз. Ал қазақ жыршысы эпосты не домбыраға, не гармонға, не қобызға қосып әндетіп орындайды. Сөйтіп, мұнда поэзия мен музыка үндестік, бірлестік табады. Осыдан барып жыршылық әркімнің қолынан келе берместей қымбат өнерге айналады.

Кейде жамағат жырдың сөзі мен айтушының дауысының қайсысына көбірек ден қойып отырғанын ажырату қиын. Қазақ эпосын ғасырлар сілемінде жоғалтпай жеткізген құдіреттің бірі шығарманың өз қасиеті болса, екіншісі толқын атқан жыршы сазы демеске болмайды. Дәл осындай синкреттік табиғатының арқасында ғана жыршылық әлі күнге дейін өзінің тартымдылығын жоймай келе жатқандай. Бұл күнде Қазақстанның кейбір жерлерінде, Қарақалпақстанда әннен де гөрі жырды көбірек аңсайтын жұртшылық табылады.

Жыршыда әсем дауыс, әншілік қабілет болуға тиіс. Сұлтанбектің мақамдары естігеннің құлағынан кетпейтін. Ол кейде алдындағы топ терменің қоңырқай жорғасынан жалыққандай болды-ау деген кезде дауысты күрт көтеріп, биік әнге салатын. Жалпы терме сазы мен әннің алмасу дәстүрі ежелден келе жатқан салт болуы мүмкін»209. Міне, мұнда авторды, жыршы табиғатын, талант қырын, оның эпосты орындау кезіндегі жұртқа жеткізу қабілетін, тыңдаушы мен айтушы арасындағы ерекшеліктерді жіті түсініп, жақсы ашқандығы жоғарғы айтылғандардан көрініп тұр. Ұзақ болса да бұл үзіндіні әдейі келтірдік.

С.Аққожаев қазақтың батырлық жырларын шебер орындаушы, оны көпке таратушы болумен бірге шешен әңгімеші де болған. Ол «Мың бір түнді» т.б. шығыс хикая, қиссаларын жатқа білген.

Өкінішке қарай, Сұлтанбектен «Алпамыстан» бөтен қазақтың батырлық жырлары, басқа оның білетін қыруар материалдары жазылып алынып қалмады. «Алпамыс» сияқты атақты жырдың үлкен де көне нұсқасын көпке танытқаны, көзге қанық, құлаққа жатық еткені ғылым үшін пайдалы саналып, оның еңбегін куәландырады, абыройын арттырады.

«Алпамыс батырдың қиссасы» атты бұл нұсқа қолжазба күйінде 1953 жылы Оңтүстік Қазақстандағы Ащысайдың тұрғыны, ақын Желеу Жақыповтан алынды. Ол бұл нұсқаны 1948 жылы Сұлтанбек Аққожаевтың айтуы бойынша жазып алған. Сол кезде экспедиция құрамында болған біз Сұлтанбек ақынмен әдейі кездесіп, қолжазбаны жыршының айтуымен салыстырып қарағанымызда Ж.Жақыповтың «Алпамыс» жырын оның айтуынан сол күйінде дәл жазып алғандығын анықтадық. Ал Сұлтанбек бұл жырды ХІХ ғасырдың аяқ кезінде Майкөт Сандыбаев ақыннан естіп, қолжазба күйінде ел арасында айтылып жүргенін жаттап алған. Қолжазба қазір Қазақ ССР Ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер иинститутының қолжазба және текстология бөлімінің қорында сақтаулы тұр.

«Алпамыс» жайындағы қолжазбалардың ішіндегі Майкөт Сандыбаев, Сұлтанбек Аққожаев нұсқасы бүгінгі таңдағы «Алпамыстың» толық редакциясының ең көлемдісі де, көрнектісі де, көркемі де. «Алпамыс» жырының халық аузында қалып қойғандығын көрсететін нұсқа да осы.

Бұл нұсқаны алғаш рет Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы басып шығарды210. Ал кейіннен 1958 жылы қазақ әдебиеті мен өнерінің Москвада өтетін онкүндігімен байланысты қазақ тілінде, орыс тілінде екі кітап болып шыққан «Қазақ эпосының» бірінші томынан орын алды. Қазақ тілінде бұл аталған бірінші том 1963 жылы екінші рет қайта жарық көрді.

Қазақ ССР Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты 1961 жылы «Алпамыс» жырының барлық версия, нұсқаларымен қалың оқырман жұртшылықты таныстыру мақсатын көздеп, «Алпамыс батыр» (ғылыми баспа) атты кітап шығарды. Осы аталмыш нұсқа тағы да қазақша, орысша екі тілде басылып шықты.

Қазақстанның оңтүстік өлкесінің атақты жыршысы Рахмет Мәзходжаев соңғы дәуірге дейін бізге мәлімсіз болып келді. Ол 1958 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының Әдебиет және тіл институтына арнайы шақыртылып, одан батырлар жырының көптеген үлгілері магнитофон лентасына жазылып алынды. Рахметтің репертуары орасан бай болып шықты. Осы жыршыдан институттың қолжазба қорына қабылданып алынған эпикалық шығармалардың «Қамбар батыр», «Көрұғлы», «Қыз Жібек», т.б. бұрынғы қолда бар жыр нұсқаларымен салыстырғанда фольклор ғылымы үшін бүгінгі таңда маңызы зор екені көрінеді.

Р.Мәзходжаев тыңдаушы жұртшылыққа арналған эпостағы беташар алғашқы толғау сөзінде, жыршының «Көрұғлыны» 31 жасында өз әкесінен үйренгенін, содан бері, яғни отыз жылдан астам уақыт бойына ол эпосты үнемі жырлап келе жатқанын, ел мұны ықыласпен сүйіп тыңдайтынын айтады. Жыршы: «Көрұғлы» эпосын жыраулар бірінен-бірі атан түйедей қолқалап алып үйренетін, мен де соның бірімін – дейді. Рахметтің әкесі осы жырды өзінің ағасынан үйренген, ал ағасы болса, «Көрұғлы» эпосын қарақалпақтың белгілі жыршысы Сейілден, бұл тағы біреуден дегендейін болып ары қарай кете береді211.

«Көрұғлы» көп халықтарға ортақ эпос дедік. Оның шығыс елдерінде түгел тарауының негізгі себебі – көтеріліске қатысқандардың әр халықтан болуынан – деп түсіндіреді зерттеушілердің бірі212.

...Орта Азия, Кавказ, Қазақстан, Таяу Шығыс елдеріне кең тараған «Көрұғлы» эпосын зерттеу ісімен айналысқан мамандар эпостың екі саласы (версия) бар деп қарайды, бірі – әзербайжан саласы, оған кіретіндер: әзербайжан, армян, грузин және түрік версиялары, екінші түрікмен саласы, оған кіретіндер: түрікмен, өзбек, тәжік және қазақ нұсқалары, осы салаға қарақалпақ, бұхар арабтары, Сибирь татарларының нұсқаларын да қосуға болады.

«Көрұғлы» ұзақ жыл бойына Иран шахы мен түрік падишахына қарсы күрес ашқан батыр ұл туралы әңгімеленеді. Эпосты халықтың қайсысы жырласа да, негізгі идеяны өзгертпейді. Басты қаһарманы – Көрұғлы. Ол хандарға, патшаға, үстем тапқа, халыққа зәбір көрсетушілерге қарсы күреседі. Басқыншы жаудан өз елін, жерін қорғау – эпостың басты тақырыбы. Шетел басқыншыларына қарсы күрескен халық батырының қаһармандық бейнесін тарихи Көрұғлының төңірегіне жинап, жиынды тұлға жасаған. Бара-бара әр кезең оқиғалары қосылып үлкен эпикалық дастанға айналған. Әр халық «Көрұғлы» эпосын жырлағанда өзіне тән фольклорлық дәстүрін, поэтикалық шеберлігін, өз халқының өміріне әсер еткен, тарихында із қалдырған жағдайларды, фактілерді қоса жырлап – өзіндік туынды – оргиналдық шығарма жасаған. Мысалға, ХVІ ғасырда әзербайжан тарихында болған Иран шахының зұлымдығына, шектен тыс алым-салығына қарсы болған шаруалардың көтерілісі – «Көрұғлы» эпосының әзербайжан нұсқасынан орын алған. Ал түркіменнің тарихындағы уақиғалар түркімен «Көрұғлысына» өзек болған. ХVІІ-ХVІІІ ғасырларда қазақ еліне шапқыншылық жасаған жоңғар феодалдары болды. Сондықтан қазақтың «Көрұғлы» эпосында қызылбастар, арабтар, түріктермен қатар жоңғар қалмақтарының басқыншылық әрекеттері көрінді.

Бұл жырда халық өмірінің үш ғасыр бойғы, кейде одан әрі дәуірдегі фактілері – поэтикалық тілмен берілген, сондықтан Н.Г. Чернышевский «Көрұғлы» туралы дастанды «эпопеяға айналған аңыздар» деп бағалаған213.

Көрұғлының бейнесі халық қиялының идеалы болғандығы сонша, ол 120 жыл өмір жасайды. Ол өлгенде батырдың ісін алға апарушы оның балалары – Ғауаз, Хасан, Хасанның баласы Қасымхан болып, Көрұғлының үрім-бұтағы батырлық салтты жалғастырады. Батырдың бейнесін қайсы ұлттың жыршы-ақындары суреттесе де, оның халық үшін еткен еңбегі ел мүддесіне сай, сондықтан да әзербайжан, түрікмен, өзбек, қазақ эпосында ортақ сюжет, ұқсас эпизодтардың кездесуі заңды да.

Қазақ жыраулары «Көрұғлы» эпосын қазақтың аңыз-ертегілеріне, батырлық жырларының эпизодтарына, дастан оқиғасына жақынырақ етіп баяндайды. Бізде бұл эпос жыр, қара өлең үлгісінде айтылып отырса, ал әзербайжанда, түрікменде негізінен алғанда, қара сөзбен беріледі, аздап ғана өлең араласады.

Көрұғлының әкесі туралы тәжікте, өзбекте, түрікменде дастан жоқ. Ал әзербайжанда, қазақта Көрұғлының әкесі туралы дастан жеке жырланады. Қазақта батырдың әкесі – Раушанбек. Оның үш нұсқасы бар. Соның бірі – Р.Мәзходжаев жырлаған «Раушанбек» эпосы...214.

Қазақ фольклорының, оның ішінде батырлық эпосты, оның арғы, бергі жыршыларын әңгімелегенде алдыңғы лекте жыршы Сәттіғұл Жаңғабыловтың да аты аталады. Өйткені, ол өзінен бұрын өткен ақындар жырын мол біледі. Асыл мен Ақтанның, Қашаған мен Елбайдың бірқатар жыры халық мұрасының алтын сандығындай көненің көзі Сәттіғұлдың айтуымен жеткен. Ақын жаздырған мұралар – қазақ әдебиеті қорына қосылған елеулі үлес, қымбат қазына.

Оның үстіне Сәттіғұл есімін қоныстас елдер жақсы біледі. Ақын жырын алысқа самғатып, көршілес, түрікмен, қарақалпақ, тәжік елдеріне ауызша таратушылар оны өнеге тұтатын Сүгір мен Сәду, Құмар мен Қарағұл, Шамғұл мен Ғұбайдулла сияқты майталман жыршылар215.

Репертуарында ауыз әдебиетінің көп дүниесі бар, жүйрік жыршының тағы бірі – Құмар. Ол Шалкиіз бен Шернияз, Қашаған мен Ығылман Ізбасар жайларынан және «Қырық батыр» жырынан көп мағлұмат біледі. Біз Құмардың аузынан тарихи мәні бар көптеген атақты ақындар туралы естідік. Қашаған мен Құлмамбеттің, Жібек қыз бен бала Ораздың айтыстарымен қоса атақты Мұрын жырау циклынан «Қырық батырдың» басты-басты тарауларын жатқа айтады216.

Өнер дүниесінде Сыр өңірінің өзге көп жерлерден бір өзгешелігі бар екендігі жайында кейінгі жылдары жиі айтылып, жиі жазылып жүр. «Сырдың елі – жырдың елі» дегендей мәтелге айналып кеткен сөз де бар. Бұл аймақта ертеде «Сыр сүлейлері» атанған Балқы Базар, Күдері мен Таспа, Оңғар, Жиенбай, Орынбай, Омар, Бұдабай, Қос Жүсіп, Нақып, Палман шайыр сияқты ақын-жыраулар өткен. Жыраулық дәстүр, – деп жазады С.Аманов, – біраз уақыт тоқырап қалғандай да еді. Қазір ол қайта жанданып келеді. Біз қай ауданда қандай жыраулар бар? – деген сұрақпен облыстан таланттар іздегенімізде, олардың жалпы саны елуге тарта екені анықталды217. Осыған қарағанда елге белгілі ақын, жыршылардың ұрпағы Қазақстан өлкесінің жер-жерінде кейінгі кезде де сейілмегендігі көрінеді. Қайта қанат жайып дамып отырғандығы байқалады.

1978 жылы Талдықорған облыстық мәдениет басқармасы жанынан «Жетісу жыраулары» деген әдеби, мәдени бригада құру ісі қолға алынған. Осы жайында облыстық «Октябрь туы» газеті арнайы әдебиет бетін ұйымдастырды. Онда былай деп жазылған: «Аға ұрпақтан жалғасқан өнер туын жоғары ұстаған ауыл ақындары Абай Асылбаев, Әбікен Сарыбаев, Кәден Балғынбаевтардың да жыраулар бригадасына қосылуы құптарлық жай. Бригаданың мақсаты – ауыз әдебиетінің озат үлгісін халық алдында насихаттау... Ол, ең алдымен, өнердің сарқылмас қазынасы халықтың өміріне тереңдей еніп, осы уақытқа дейін танылмай келген таланттарды табуға көмектесе алады. Ғасырлар бойы қалыптасқан ауыз әдебиетінің ел аузында ұмытыла бастаған түрлерін туған халқының рухани кәдесіне жаратар деген үміт бар218.

Ел ішінде ауыз әдебиетінің асыл қазынасын насихаттап жүрген көрнекті жыршылар кездесіп отыратыны бұл өнердің өміршеңдігін сипаттайды» 219.

Жоғарыда айтылған жайдан көретініміз – игі дәстүрі бар өрісті өнерді жетілдіре білу, оған көпшілік қауымның көңілін аудара түсу қажеттігі. Идеологиялық жұмыстың пәрменді құралдары қатарында заманнан-заманға жалғасып келе жатқан ақындық, жыршылық дәстүр де тиісті міндет атқаратындығы аян. Сондықтан да Л.И.Брежнев жолдас өзінің «Тың» атты атақты естелік кітабында «Халық сүйген ауызекі творчествоны ұмытуға болмайды... Халық ақындарының творчествосы қазақтың ұлттық әдебиеті мен көп ұлтты совет әдебиетінің ортақ арнасында өмір сүріп, дами берсін220 – деп, өте білгірлікпен тұжырым жасап айтты.

Біз қазіргі дәуірде бұрынғы ақындық, жыршылық өнерінің қалай жалғасып, қалай шыңдалып отырғанының куәгеріміз. Сонымен бірге игі дәстүрдің заманымызға сәйкес жаңа сипат тапқанын көріп отырмыз. Осы күнгі ақын, жыршылардың екі аудиториясы бар: бірі – күнделікті араласып жүрген, өзімен бірге өмір кешетін қасындағы тікелей тыңдаушылар да, екіншісі – кітап, газет, журнал арқылы оқып, біліп отыратын оқырмандар деу дұрыс. Қарты бар, жасы бар ақын, жыршылардың орындауындағы эпос текстері соңғы жылдары пластинкаға жазылуы бұл өнердің өрісін кеңейтіп келеді.

Төкпе ақындық өнері туралы шетел оқырмандары мен тыңдаушыларының ыстық ықыласты пікірлері көңіл аударарлық. Мәселен, франциялық Мирей Борн: «Ертедегі Грецияның өнершілері сияқты ақындар өздерінің өлеңімен қазақ мәдениетін ғасырлар бойы сақтап дамытты. Жұрт олардың бойына өнер дарыған деп ойлайды. Барлық жерде қошеметпен қарсы алады, оларды сыйлайды» – деп жазған221. Ал Сальвадор Марный (Кубалық) «Ной» («Бүгін») газетінде басылып шыққан «Ақын» деп аталатын мақаласында «Латын Америкасы, әсіресе, Уругвайда, Чилиде және Аргентинада дәл осы уақытқа дейін халық жыршыларын кездестіруге болатынын және олар гаучолар (жылқышылар) мен шаруалардың ең сүйікті ойын-сауықтарының көркі екенін айта келіп, қазақтардың ежелгі заманнан келе жатқан бұл суырып салма шеберлігі көбіне халық мерекелері кезінде өзінің ең жоғарғы сатысына көтерілетінін айтқан. Ал Германия Біртұтас социалистік партиясы Орталық Комитетінің органы: «Нейес Дейчланд» газетінің тілшісі Гейнц Штрен «Қазақстанда болған сапары туралы көлемді очерк жазып онда қазақ ақындарының суырып салма өнері аса қызғылықты,-өшпес әсер қалдырғанын суреттеген-ді...»222.

Төкпе ақындық та, жыршылық та үлкен дарынды керек етеді. Бұл ретте ертеден ірі эпостық дастандарды жаттап айтқан жырауларды еске салуға болады. «Қобыланды батырды» жырлаған Марабай, Мергенбайлар, «Қырымның қырық батырын» айтқан Мұрын жырау, тағы басқалар белгілі. Қырғыздың даңқты манасшысы Саяқбай Қаралаевтың «Манасты» жырлауы орындаушылық өнердің үздік үлгісі болған.

«...Бұл орындаушылар ұлы актерлер қатарында аталулары керек. Олар ғажайып дастандарды кейінгі ұрпақтарға жеткізумен қатар, орындау өнерінің де классикалық үлгілерін жасаушылар, эпостағы хикаяларды әңгімелеу үстіне, ондағы сан алуан адам мінездерін де қоса ойнаған. Кейде олар диалогтармен сөйлесе, кейде монологтарды соғып кетеді. Осының бәріне сай құбылыс, үн ырғақтары мен бояуларын тапқан. Кейде олар аттың шабысын айтқанда домбыра беті, қобыз шанағынан шапқан аттың дүбірін де шығаратын болған. Ал жылау, күлу мезгілдерін де айнымай беріп отырған. Сөйтіп, эпос жанрын әр қилы орындаушылардың өзі бір төбе өнершілер ретінде драмалық, комедиялық қабілеттерімен ерекше көзге түскендіктері мәлім... Олардың артистік қабілеттерінің бүгінгі сахна шеберлерімен туыстығы аңғарылады223.

Эпосты жырлаған ақындар, жыршылар, батырлық, тұрмыстық-салттық жырларды пьесаға айналдырған жазушылар бағы заманда өткен батырлардың образын ерлік істің, асқан батырлықтың символы түрінде тыңдаушылары мен көрушілеріне тартады. Мұның бәрі біздің дәуірімізде қазақ эпосының қоғамдық санамызға берік еніп, тәрбиелік мәнінің бұрынғыдан да жоғары екендігінің айқын айғағы болса керек.

Қазақ халқының бай эпосы елдің әр кездегі үміттілігіне байланыса туған, сондықтан ол өмірлік шындықтың ел басынан кешкен күндердің дұрыс айнасы. Оның үстіне, біздің эпосымыздың құрылысын, адамгершілік тілек өрістеулерін, тартыс байланыстарын жете тексеріп қарасаңыз, кей тұста жазба поэзиясымен жақын шектесіп жатады.

Бұл айтқанымыз, әсіресе, қазақ халқының батырлыққа, ғашықтыққа арналған жырларында айқын байқалады. Мысалы, сол жырлардағы батырлардың басынан кешетін қиын, қыстаулар, я болмаса ерліктер әрдайым қазақ халқының әрбір тарихи кезеңдегі өз ерліктерімен тұрғылас келіп отырады. Ұлан-байтақ кең жерді жайлаған, сондықтан, әр кезде ұйқысы сергек, құлағы түрік болуға тиісті ел ұл-қызын, елінің бостандығын, туған жерін жан аямай қорғау рухында тәрбиелеген. Осындай жағдайдағы қазақ елі сала-сала болып келетін батырлық жырын жасаған. Ол жыр аналар үшін бесік жыры, аталар үшін баласына арнаған тілек-бата сияқты болып елдің салтына енген.

Жақынырақ таныссаңыз қазақ халқының ғашықтық жайындағы жырларының өзінде толып жатқан батырлық астар бар. Батырлар жырларындағы Құртқа, Назым, Ақжүністерді былай қоя тұрып, Баян сұлу, Қыз Жібектерді алып қарасақ та, елдің аяулы қыздарына қолың жету үшін толып жатқан қауіп-қатерден, ерлік көрінер сындардан өтуің керек. Көркем қыздар байлық пен ақсүйектікті құрметтемейді. Ғашықтық деген үлкен сезім үшін отқа, суға түсе алар қажыр-қайратын сынға сала алады. Сонымен қазақ халқының батырлық жайындағы жырлары былай тұрсын, ғашықтық жайындағы жырларының өзі жас буынның бойына ерлік қасиеттерін бере тәрбиелейді224.

Бұл дәстүр совет дәуіріндегі ақындардың, жыршылардың творчествосына да тән. «Өнердің басқа салалары секілді, халық творчествосының тақырыбы мен түрі, тәсілі мен тегі өзгеріп, жаңарып отыруы заңды. Сол секілді көркем өнер шеберлері мен жыр тудырушы ақындардың да уақытпен бірге ауысып, алмасып отыратыны табиғи түсінікті. Бірақ бір ұрпақ кеткенмен, екінші ұрпақ келеді. Халық жанының жарық айнасы – ән мен жыр еш уақытта ескірмейді де, қартаймайды, өшпейді де, өлмейді»225.

Біз сөз етіп отырған ауыз әдебиетінің сөз ісмерлерін – ақын, жыршыларын алсақ, олар жас шағынан-ақ фольклордың үлгілерін құмарта тыңдап, ел тарихымен байланысты айтылған жыр, термелерді, әр түрлі аңыз-әңгімелерді көп үйреніп, жадында сақтаған.

Олардың көпшілігі патша өкіметі тұсында қазақ халқының бастан өткізген қаратүнек, қайғылы, нәрсіз өмірін көзбен көріп оның осы замандағы бақытының куәсі болғандар. Заман жыршысы атанып, уақыт ұранына, дәуір үніне үзбей араласып, белсенді ат салысып келгендер «Жыршы халық, ақын халық есте жоқ ескі замандардан бастап дарыған ақындық даналығын қапысыз жұмсап, өзінің рухани ұмытылмас эпостық дастандарында, сан-сан әр алуан түрлі жырларында бейнеледі. Қазақ халқының ақындық қабілет дарыны өмірде ақынның ерекше типін туғызды... Ұлы Октябрь революциясы қайта жасартып, азат та жаңа өмірге қолы жеткен қазақ халқы ақындардан талай ғасыр бойына сақталып жеткен асыл қазынаны дән разы көңілмен қабыл алды да, сол ақындарға яғни, ақын халықтың ардагер ұлдарына совет әдебиеті қатарынан лайықты орын берді. Сөйтіп, олар арқылы, әсіресе, алып жыршы Жамбыл арқылы халық творчествосы жарқ етіп қайта лаулады, азат болған халықтың жеңісі мен бақытының ақындық шежіресін жасады»226.

Мәдени мұраны, соның ішінде совет эпосының тәуір үлгілерін жинап, зерттеуге, оларды екшеп пайдалануға қазір мүмкіндік мол. Халықтың өмірі мен күресін, ой-арманын белгілеген сол қазына құндылығын жоғалтпай, келешек ұрпақтың да кәдесіне жарай бермек. «Правда» газетінде жарияланған «Сказитель» деп аталатын мақалада айтылған жайлар осы пікірімізді дәлелдей түскендей. Бұл сонымен бірге көне жанрдың біздің заманымызда үзіліп қалмай, жаңа серпін туғызып отырғанын, оны орындайтын белсенді ізбасарларының барлығын байқататын ақиқат фактілердің тағы да бірі.

Қай елдің эпосын алып қарамайық, оның толып жатқан нұсқалары болады. Мәселен, біздің халқымыздың эпос нұсқалары, әсіресе, ХІХ-ХХ ғасырларда молырақ жасалынды. Ол заңды да. Майкөт, Марабай, Мергенбай, Көшелек тәрізді ақын, жыршылар жырлаған эпос нұсқаларын біреуден біреу естіп, жаттап алып, әр түрлі творчестволық өзгеріске түсіріп отырғанымен, ол елдің ортақ, жалпы мәдени игілігі ретінде қала берген.

Қазақ эпосының барлық нұсқаларының идеялық мазмұны, сюжеті, образы мен көркемдік түріндегі ортақ элементтерді қарастырған жағдайда олардың текстілері әмсе бірдей, біріне-бірі ұқсас келіп отырмайды. Дегенмен, өмірге, ортаға, айналаға халық қалай қарады екен деген мәселе – жырлардың барлық нұсқаларына ортақ негізгі түйін болып табылады. Халық әрқашан жырдағы әр кейіпкердің жай-күйін, оның тағдырын айту арқылы өз түсінігін білдіріп отырады.

Ақын, жыршылардың творчестволық еңбегі, орындау ерекшеліктері мен қабілеті жырдың идеялық мазмұнынан, сюжет-желісінен, образдарынан, формасынан айқын көрінеді. Эпосты орындаушылар эпикалық шығарманың халықтық негізін, дәстүрлік элементтерін сақтай отырып, өздері үшін аса ардақты саналған жаңа өмірдің идеяларын қосып, ескі дәстүрді жалғастыра әңгімелейді.

Сан ғасырлар айтылып, ауыздан-ауызға таралып келе жатқан қазақ эпосына үстем таптың әсері болмауы мүмкін емес. Ал жалпы алғанда, феодалдық-патриархалдық қоғамның жағдайында жасалған эпикалық шығармалардан социализм дәуірінің көзқарасын толығымен талап етуге болмайды деген пікірге біз де қосыламыз.

Ислам діні қазақтың эпос мұрасына біраз көлеңке түсіргені рас. Әсіресе, бұл жағдай белгілі бір жырдың Октябрьге дейінгі және сол нұсқаның осы кезде қайта айтылып жүрген түрін салыстырғанда ерекше көзге түседі. Ескі діни ұғымдар мен образдарды кейінгі дәуірде қайта жырланған эпос нұсқаларынан жыршының өзі-ақ алып тастайтынын көреміз227.

Халық мұңын жақтайтын жыршы-ақындар ХІХ-ХХ ғасырларда қалмақ пен жоңғарлардың басқыншыларына қарсы қазақ халқының азаттық, еркіндік жолындағы күресін баяндайтын жаңа жырлар шығарды Сүйінбай ақын айтқан «Өтеген батыр» туралы аңызды Жамбыл, ел ішіне кеңінен жайылған «Нарқыз», «Құбығұл» аңыздарын Нұрпейіс Байғанин қалмақ шабуылы тақырыбына байланыстырды. Ізденіс пен іскерліктің қабысуы деп осындай өнерді айтамыз. Неше ықылым замандар бойында сөз өнерін қадір, пір тұтқан елде ғана мұндай дәстүрдің дамуы мүмкін.

Эпос жырларын дамытуда жыршы ақындардың алатын орны ерекше. Олар бір-бірінен үйренеді, осы арқылы әрбір жырдың нұсқасын жасайды. Әрбір ақын, жыршы өзінің творчестволық бетін көрсетіп, тексті сан құбылтып, өзгертіп отырумен бірге халықтың жайсаң ойын, өміршең пікірін қосып жіберуді де ұмытпаған. Осыдан барып эпос нұсқаларының айырмашылықтары пайда болған.

Ақын жыршылардың орындауындағы шығармаларды талап-тілегі күшті, талғампаз қалың қауым жылы қабылдайды. Сол туындыларды кәдеге жаратудың, яғни зерттей берудің маңызы зор екендігі шүбәсіз.

Бір кезде мынандай пікірлердің орын алғанын да айтпасқа болмайды. «Азын-аулақ болса да батырлар жырын қарастырып келеміз. Бірақ та осы жырларды шығарушы, айтушы ақындар, жыршы-жыраулар турасында жекелей жазған еңбектеріміз жоқ деуге болады... Амал не, айтқыш ақындардың творчестволық жолын, ақындық қызметін, шығармаларын зерттеуге соңғы кезге дейін көңіл бөлмей жүрміз. Бұлар жөнінде монографиялық еңбектер жазу алда тұрған басты міндетіміз деп ойлаймыз. Осыған байланысты кейбір жолдастар: атам заманда өліп қалған жыршы-жыраулар туралы монография жазу мүмкін емес, олардың қолжазбасы, өмірбаяны сақталмаған дейді. Ендеше олар туралы монография жазу өте қиын деседі. Әрине, мұндай монография жазудың қиыншылығы көп екендігін бәріміз де білеміз. Бірақ іздесек, білекті сыбана іске кіріссек, нәтижеге жетпеу мүмкін емес».

Онан бері арада біршама уақыт өтті. Ғылымға қояр талап та күшейгені сөзсіз. Фольклористика ғылымы да басқа ғылымның саласы сияқты іргелі ізденістер үстінде.

Ал тұтас алып, ілгеріде айтылған пікірлерді тұжырымдасақ:

Сол біз сөз еткен ақын, жыршының репертуары қаншалықты күрделі болғанымен, олар эпикалық жырды айрықша бағалаған, оған ерекше мән беріп отырғандығын аңғару қиын емес. Бұл олардың талантының бір қыры болып саналады. Сол аталған ақын, жыршылар эпикалық көне дәстүрді дамытты, осы жолда олар зор қызмет атқарды, бірінің творчестволық жолы екіншісіне әсер етті, ықпал жасады, төтемен жүріп, турасын айтқанда бірінен-бірі үйренді – дейміз.

Қазақ халқының эпикалық дәстүрін жалпы алғанда, жасаушы, шығарушылардың творчестволық қабілетін, атқарған ролін мінездеп, оны көрсеткен шақта, олардың үш түрлі қасиетте болып келетіндігін айқын аңғарамыз. Бірінші – жыршы ақын (жырау), яғни бұрыннан айтылып келе жатқан батырлық жырдың тексін жаттап, пайдалана отырып, өзінің жаңаша нұсқасын жасайды немесе өзінен бұрынғылар айтып өткен, толып жатқан батырлар жайындағы циклді (тұтастану) шығарып жырлайды (Мұрын, т.б.). Екінші ақын, яғни ақындық пен жыршылықты творчестволық жолда қатар ұстап, оны шебер игере отырып, осы күнгі тақырыпқа жаңа эпикалық шығармалар тудырады. Мұндай ақындардың көпшілігі эпик ақын ретінде қалың қауымға жіті танылып, эпикалық жанрды өзі жақсы көріп, осы төңіректе өнімді еңбек етеді (Нұрпейіс, т.б.). Міне, осы екеуінен басқа өлең, жырын жазбаша жазып шығаратын, не болмаса ауызша суырып салып, төгіп айтатын, публицистикалық жанрды, лириканы басқалардан артық көріп, оны қатты ұнататын, алайда дәстүрлік эпостың тексін айта отырып немесе жанынан жаңаша эпикалық шығармалар шығаратын ақындар тобы да бар. Бұлардың қатары орасан мол. Мәселен, Жамбыл бастаған тағы басқа толып жатқан ақындар осыған жатады.

Сөйтіп, ақындық, жыршылық өнер өте ерте дәуірден ауысып, белден бел асып келе жатқан қадірлі қасиет деп қарасақ, ол үстіміздегі дәуірде де толық сақталып отыр. Оның үстіне ақын, жыршылардың творчестволық лабораториясын ғылыми баяндайтын маңызды мақалалар мен зерделі зерттеулердің көптеп туа беретіндігіне күмән жоқ.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет