«биология» кафедрасы



бет7/11
Дата25.04.2016
өлшемі2 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен

XVI - лекция

Сүт қышқылының ашу процесі.
Жоспар:

1. Сүт қышқылы бактерияларының клетка құрылысы.

2. Сүт қышқылы бактерияларының түрі.
Лекция мақсаты: Сүт қышқылы бактерияларының клетка құрылысын үйрену.

Лекция мєтіні

1. Бұл процесс ерекше микроорганизмдер - сүт қышқылы бактерияларының көмегімен жүреді. Мұнда глюкоза қанты екі молекуланы сүт қышқылына айналады. Оны мына реакция бойынша жазылады:

С6Н12Ос ® 2СН3СНСООН + 18 ккал энергия

Сүт қышқылының ашу процесінің ішкі табиғаты біршама жақсы зерттелген.

Ашу процесінің сипатына қарай сүт қышқылы бактерияларын екі топқа бөлуге болады: а) гомоферментативті сүт қышқылы бактериялар. Олар қанттан тек қана сүт қышқылын түзеді. б) гетероферментативті сүт қышқылы бактериялары. Қанттан сүт қышқылын, едәуір молшерде сірке қышқылын, этил спиртін, глицерин және көмір қышқыл газын түзеді. Формуласы:

С6Н12Ос®СН3СНОНСООН+СН3СООН+СН2СН2ОН+СН2ОННСОН СН2ОН+СО2

Сүт қышқылы бактерияның клеткасы шар және таяқша тәрізді болады, қозғалмайды, спора түзбейді және ауалы немесе ауасыз жерде тіршілік етуге бейімделген. Бірақ қышқыл ортаға шар тәріздер төзімсіз. Ал таяқша тәріздер төзімдірек.

2. Сүт қышқылы бактериялары 7-ден 42 градус жылылық арасында тіршілік етеалады. Әрине, бұлар спора түзбейтіндіктен температура жоғарылағанда қырылып калады. Тіршілік ету барысында олар қышқыл түзеді. сөйтіп, ортаны қышқылдандырып, басқа микроорганизмдердің тіршілік етуіне жол бермейді. Реакциясы бейтарап ортада өте жақсы тіршілік етеді. Гомоферментативті ашу процесі шар тәрізді сүт қышқылы бактериянының көмегімен жүреді. Бұлар стрептококкус және педиококкус туысына жатады.

Стрептококкус туысына жататын бактериялардың клеткалары дөңгелек, аздап сопақша, диаметрі 0,5-0,6 1 мкм дейін барады, клеткалары жеке күйінде, қос-қостан немесе моншақ тәрізді тізіле орналасады. Олар табиғатта кең тараған.Бұл туысқа стрептококкус диацетилатис, стрептококкус термофилус түрлері жатады.

Стрептококкус лактис – клеткасы қос- қостан нмесе моншақ тәрізді тізіле орналасқан шар тәрізді бактериялар- 30-35 0 температурада өсіп дамиды. Ашу процесінде ортада 1 процентке дейін қышқыл түзеді. Сүт тағамдарын( айран, кефир,қаймақ т.б. ) дайындауда қолданылады.

Стрептоккус креморис – клеткалары ұзын, шынжырлы болып орналасады. Өсу температурасы – 25-300 . Ұшпа қышқылдарды молырақ түзеді. Мұны да қышқыл сүт тағамдарын дайындауда қолданылады.

Стрептококкус диоцетилактис- сүтте және сүт тағамдарында едәуір мөлшерде ұшпа қышқылдар мен хош иісті заттар түзеді. Оның ішінде диоцетил көбірек. Лимон қышқылын ашыта алады. Өсу температурасы 25-300, сүт тағамдарын дайындауда қолданылады. Стрептококкус термофилус – жоғары температурада ( 450 ) тіршілік етуге бейімделген. Сахорозаны жақсы ашытады. Болгар таяқшасымен бірге айран жасауда қолданылады. Сыр дайындауда зор маңызы бар.

Педиококкус туысына спора түзбейтін, грам-оң, қозғалмайтын, шар тәрізді клеткалары бір-бірлеп, екі-екіден және шоғырланған бактериалар жатады. Гомефермонтативті процесте сүт қышқылымен бірге диацетил және басқада өнімдер түзіледі. Олар ашыған көкөністерде, сүрлемде , сүтте жануарлар ішек-қарындарда кездеседі.

Гомофермантатифті сүт қышқылы таяқшаларын екі топқа бөлінеді: термобактериалар және стрептобактериалар. Термобактериаларға лактобациллус лактис, лактобоциллус хелбетикум, лактобациллус ацидофилус, лактобациллус бульгорикус және лактобоциллус дельбруки жатады. Бұл таяқша бактериалардың өніп өсетін қолайлы температурасы – 40- 450 С.

Гетероферментативті сүт қышқылы бактериаларына леуконосток, лактобациллус, бифидобактериум туыстары жатады.

Леуконосток туысында жұмыртқа тәрізді, ал кейде таяқша тәрізді бактериялар болады. Сахароза қанты бар жерде олардың қабықтары жуандап, айналасында шырын пайда болады.

Гетероферментативті лактобацилдер сүт қантын ашытады. өсімдіктер бойында кездеседі. Кейде нан ашытқысында да тіршілік етеді. Бұлардың ішінде бес мүшелі пентоза қантын (арабиноза, ксилоза) ашытатын локтобациллус бревис деген түрі бар. Бифидобактерияларға спора түзбейтін, грамоң немесе гром-теріс таяқша тәрізді бактериялар жатады. Қанттарды ашытқанда сүт қышқылынан басқа, сірке қышқылын да түзеді. бұлардың көпшілігі адам, жануарлар және насекомдар ішек- қарындарында тіршілік етеді. Жалпы сүт қышқылы бактериялары тіршіліктің барысында антибиотиктер түзе алатындықтан ішек- қарындардағы шіріткіш және ауру қоздырғыш бактерияларды жоюға зор көмегін тигізеді.
Пропион қышқылының ашу процесі.

Пропион қышқылының ашу процесіне қатысатын пропионбактериум деп аталатын микроорганизм қантты, сүт қышқылын және оның тұздарын пропион қышқылына айналдырады. Бұл ашу процесінде пропион қышқылынан басқа сірке қышқылы, көмір қышқыл газы және су түзіледі. Пропион қышқылының ашу процесі мына төмендегі реакция бойынша жүреді:

6Н12О6 + 4СН3СН2СООН + 2СН3СООН + 2СО2+ 2Н2О.

қант пропион сірке

қышқылы қышқылы

Пропион қышқылы бактериялары – бактериум ациди пропионици деп аталады. Сүт қышқылы бактерияларына тым ұқсас, қозғалмайтын қысқа таяқшалар, спора түзбейді, грам-оң. Олар анаэроб микроорганизмдерге жатады. Өніп-өсуіне қолайлы температура –30-35оС.

Пропион қышқылы бактериялары тіршілігі үшін ортада белок, амин қышқылдары, ал кейде аммоний тұздары және витаминдер бар қоректік ортаны талап етеді.

Пропион қышқылы бактериялары топырақта, өсімдік бойында, сүтте және сүт тағамдарында кездеседі. Бұлар сыр жасауда ең негізгі роль атқарады. Мұнда лактоза қанты ашып болған сон, пропион қышқылының ашу процесі жұреді. Сонда пайда болған сүт қышқылы, сірке және пропион қышқылдарына айналады. Пропион қышқылы батерияларының бір қасиеті- сырда В12 витаминін түзеді.


Май қышқылының ашу процесі.

Май қышқылының ашу процесі деп углеводтардың, спирттердің және басқа да заттардың анаэробты жағдайда, ерекше бактериялар тобының әсерінен болатын күрделі биохимиялық процесті атайды. Оны қоздыратын Клостридиум туысына жататан грам-оң, спора түзетін таяқша бацилдар. Оттегі бұл микроорганизм үшін улы қасиет көрсеткенімен де оның споралары аэробты жағдайда тіршілігін жоймайды. Май қышқылының ашу процесі төмендегі реакция бойынша жүреді.


6Н12О6 =3СН3СН2СН2СООН + 2СН3СООН + 8СО2+ 8Н2

қант май қышқылы сірке қышқылы

май қышқылының ашу процесінде ортада бутил және этил спирттері, ацетон, сірке, капрон және каприл қышқылдары сияқты қосымша өнімдер пайда болады.

Май қышқылының ашу процесі табиғатта кең тараған. Оны топырақтан, қөлдердің түбіндегі балшықтан, тоғайдардан және ластанған өзендерден, көлдерден кездестіруге болады. Жалпы бұл прцесс органикалық заттардың минералдануы кезінде үлкен роль атқарады. Май қышқылы ашу процесін қоздыратын клостридиум бутрикум – мөлшері 1-2 х 10 мкм дейін баратын ірі таяқшалар қозғалғыш келеді. Бірақ өскен клеткалардың жіпшелері жоғалған соң ұршық тәрізденіп жұмырланып, қозғалмайтын болады. Бұл кезде оның клеткасына гранулеза деп аталатын қор заттары жиналады.

Май қышқылы бактерияларының бір өкілі- клостридиум Пастеуурианум, белгілі жағдайда ауа азотын сіңіре алады. Мұның осындай қасиетін С.Н. Виноградский тапқан болатын. Бірақ бұл организм крахмалды ыдыратпайды.

Ал сүрлем салуда май қышқылы бактериялары тіршілік етсе, онда азықта май қышқылы түзіліп, сапасы нашарлап, исі өзгереді. Мал оны сүйсініп жемейді. Ондай азықпен азықтандырылған мал сүтінен сыр дайындауға болмайды. Ол сақтауға көнбей, ашып кетеді. Май қышқылы бактериялары өсімдіктердегі клетка аралық заттар-пектиндерді жақсы ажыратады. Соңдықтан олардың топыраққа түскен өсімдік қалдықтарын ыдыратуда зор маңызы бар деп айтуға болады. Бұл процесті клостридиум Пектиноворум қоздырады. Пектин заттары ыдырағанда ортада май қышқылы, сірке қышқылы, сутегі мен көмір қышқыл газы пайда болады.
Бақылау сұрақтары:

1. Сүт қышқылы бактерияларының клетка құрылысы?

2. Сүт қышқылы бактерияларының түрі?

XVII-лекция

Көмір сутегілерінің тотығуы.
Жоспар:

1. Көмір сутегілерін ыдыратушы микроорганизмдер.

2. Этил спиртінің сірке қышқылына тотығуы.

3. Көмір сулардың лимон қышқылына тотығуы.

Лекция мақсаты: Көмір сутегілерін ыдыратушы микроорганизмдерді анықтау.

Лекция мєтіні

1. Көмір сутегілер органикалық заттардың ішіндегі ең бір берігі. Бірақ соған қарамастан оны кейбір микроорганизмдер ыдырата алады. Біздің елімізде В.О. Таусон көмір сутегінің көзі болып есептелетін - парафинді микроорганизмдер ыдырата алатынын дәлелдеді. Көмір сутегілерін табиғатта Псеудо Монас, Флавобсектериум, Ауромобактер, Стрептомицес, Нокардиа, Микробактериум туысына жататын бактериялар және Кандида туысына жататын ашытқылар, кейбір саңырауқұлақтар ыдырата алады.

Газ тәрізді көмір сутегілерін де ыдырата алатын микроорганизмдер болатыны анықталды. Мұндай микроорганизмдерді мұнай және газ қорларын барлауда қолданылады. Псеудоманас және нокардис туысына жататын бактериялар бензол, толуол ксилол, нафталин, антраценді, ыдырата алатыны анықталды. Көпшілік микроорганизмдерде көмір сутегілерін тотықтарының ерекше ферменттер болады. Көмір сутегілерінің ыдырағандағы ақырғы өнімі көмір қышқыл газы мен су.

Бірақ кейде аралық өнім ретінде спирттер, органикалық қышқылдар, эфирлер және басқа қосылыстар түзіледі.



2. Этил спиртінің сірке қышқылына тотығуы.

Этил спиртінің батериялар көмегімен сірке қышқылын сірке айналуын сірке қышқылының ашу процесі деп атаймыз. Бұл процестің табиғатын 1862 жылы Л. Пастер ашқан болатын. Сірке қышқылының ашу процесіне Ацетобактер мен Глуконобактер туысына жататын бактериялар қатысады. Бұлар Грам-оң, спора түзбейтін, қозғалғыш, таяқша тәрізді микроорганизмдер. Сірке қышқылы бактериялары – аэробты микроорганизмдер сондықтан олар қоректік ортаның бетінде жарғақша түзе өніп -өседі. Бұлар қышқыл ортаға өте төзімді. Олар орта рН 4,5-ке тең болғанда өсе береді. Көбінесе өсімдіктерде кездеседі.

Этил спиртінің толығуы екі сатыда жүреді. Алдымен сірке альдегиді түзеледі де, соңынан ол сірке қышқылына дейін тотыдағы. Оны мына реакциядан көруге болады:
2СН3СН2ОН + О2 ® 2СН3СНО + 2Н2О

этил спирті сірке альдегиді
2СН 3СНО + О2 ® 2СН 3СООН

сірке қышқылы

Ацетобактер ацети туысына жататын бактериялар этил спиртін сірке қышқыдлына дейін тотықтырып қоймайды, сонымен бірге оны көмір қышқыл газы мен суға дейін тотықтыра алады. Глуконобактер туысына жататын микроорганизмдер үшін сірке қышқылы ақырғы өнім болып есептеледі. Сірке қышқылы бактериялары тек этил спирт ғана емес басқа да заттарды, мәселен сорбитті сорбозаға, маннитті фруктозаға, глюкозаны глюкон қышқылына, кетоглюкон қышқылына айналдыра алады. Бұл тотығу процесіне негізінен глюконобактер туысына жататын бактериялар қатысады.

Тұрмыста сірке суын ашыған жеміс шырындарынан алуға болады. Мұнда алдымен спирт түзіледі де, сонынаң одан сірке қышқылы алынады. Сірке суын алудын екі әдісі бар. Жоғары сапалы сірке суын жүзім шарабынан француз әдісімен, яғни арман әдісімен алады. Бұл әдіспен сірке суын өндіргенде, алдымен 20 литрлік бошкенің үштен бір бөлігіне, құрамында таза сірке бактериялары қосылған шарап құяды. Әрбір апта сайын бошкелергеүстеп шарап құйып отырады. Бес-алты жұма өткен соң сірке су дайын болады.

Қазір өндірісте сірке су алудың неміс әдісі, яғни тез алу әдісі қолданылады. Мұнда сиындылығы жүз литр болатын кубі дайындалады. Оны алдымен шамшат ағашының жаңғақтарымен толтырады. Оған сірке қышқылы бактериялары мен құрамында 3% спирті бар шарап және 6 % сірке суын қосады. Сірке қышқылы бактерияларына қажетті түрлі қоректік заттар да осы ыдысқа салынады. Түбінің төменгі жағында дайын сірке суын құйып алатын шүмегі болады. Жаңғақты байлап суйық аққан кезде сірке қышқылы бактериялары оны сірке суына айналдырып та үлгіреді. Алынған сірке су концентрлі болады. Сондықтан оны 4,5 проценке дейін суйылтады.



3. Көмір сулардың лимон қышқылына тотығуы.

Ашу мен тыныс алу процестерін қарастырғанда микроорганизмдердің органикалық қосылыстарды ақыр аяғына дейін тотықтырмайтыны белгілі болды. Мұндай ортада сол заттардың аралық өнімдері – қымыз, лимон, янтарь, фумар, алма, глюкон қышқылдары және т.б. сол сияқты заттар түзіледі. Дәл осындай процеске көбінесе саңырауқұлақтар қатысады.

Қанттың лимон қышқылына дейін тотығуы зең саңырауқұлақтарының, соның ішінде аспергиллус нигердің қатысуымен жүреді. Бұл микроорганизмдерді қанттан техникалық жолмен лимон қышқылын өндіруге қолданады. Соңғы кездерде лимон қышқылы жемістерден алынатын еді. оларда небәрі 7-9 проценттей лимон қышқылы болады. Ал елімізді лимон қышқылымен қамтамасыз ету үшін біраз мөлшерде жемісті өндеу қажет болар еді. бұл экономикалық жағынан тиімсіз.

Лимон қышқылын алу үшін алдымен аспергиллус нигер саңырауқұлағын қурамында 20% қанты бар, 0,3% азот қышқылы, аммоний тұзы бар қоректік ортада – 30-32°-та өсіреді. Екі тәуліктен соң бұл ортаның бетінде саңырауқұлақ қалын қыртыс түзе өседі. Осы кезде оның астындағы қоректік ортаны ағызып алады да, саңырауқұлақты қайнатып, суытылған сумен тазалап жуады. Бұл ыдысқа таза, алдын – ала қайнатылған, құрамында басқа қоректік заттар жоқ, таза қант ерітіндісін құяды. Міне, енді саңырауқұлағы бар қант таза лимон қышқылын түзе бастайды. Қанттың жалпы мөлшерінің 50-60% лимон қышқылына айналады. Бұдан әрі лимон қышқылы тазартылып тиісті мақсатқа жұмсалады.


Бақылау сұрақтары:

1. Көмір сутегілерін ыдыратушы микроорганизмдер?

2. Этил спиртінің сірке қышқылына тотығуы?

XVIII лекция

Тақырыбы : Патоген микроорганизмдер және олар мен күрес жолдары:
Жоспар:


  1. Сібір жарасы

  2. Бөртпе оба

  3. Азия холера


Лекция мақсаты: Патоген микроорганизмдер және олар мен күрес жолдарын үйрену.

Лекция мєтіні

1. Жұқпалы аурулардың қоздырғышы патоген микроптор. Жұқпалы ауру адамға немесе жануарға таралуы үшін белгілі бір жағдай қажет. Олраға адам және мал организімдерінің осы ауруларға бейімдігі, яғни қабылдаушы алғыш қасиеті жатады. Мәселен, топалаңнан өлген малдың етінен бөлініп алынған микробтор сау организмді тез арада қатты ауруға шалдықтыратын қасиеті бар. Осындй микробтардың болмашы мөлшері үй қоянын сеспей қатырады.

Жұқпалы аурулардың таралуы организмнің ауруға қарсы тұра алатындық қасиетіне байланысты. Мәселен тауық топалаңмен мүлде ауырмайды. Егер Л. Пастер жасағандай етіп, тауық аяғын салқын суда ұзақ ұстап, содан кейін топалаң микробын жұқтырса. Ол тез арада ауыра бастайды.

Жұқпалы ауру қоздырғыштар біздің организмізге түрліше зиянды әсер етеді.

Зиянды уландыратын, нерв жүйесін, жүрек қызметін қан тамырларын және ішкі мүшелердің барлығын зақымдайтын түрлі улы зат бөліп шығарады.

Ауру қоздырушы адамнан екінші адамға тікелей жұғуы мүмкін. Мәселен мерез ауруын, әсіресе әйел мен еркектің жыныстық қатынасы кезінде, ол әр түрлі іш аурулары кір қол немесе заттар арқылы таралады. Мәселен , оба және іш сүзегімен аурған адамдардың төсек-орны және басқа да заттары арқылы сау адамдарға жұғады.



Күйдіргі немесе Сібір уыттты жарасы.

Күйдіргі-біздің дәуірден мың жылдай бұрын белгілі болған. Атақты Гомер IX ғасырда малды және адамады қырғынға ұшыратқан «қасиетті от» . Яғни күйдіргі туралы өз еңбектерінде жазған болатын, бұл ауру әуелі Италияда етек алып, содан кейін Европаға ауысты. Шығыс елдерінде оны «Парсы аты» деп те атаған.

Россияда 1865 жылы болған осы аурудан он мыңдаған адамдар қырғынға ұшыраған. Россияда бұл ауру малдардан адамдарға жұға бастады. Күйдіргіні мал түріне қарай қойда топалаң, сиырда қараталақ, қарасан, жылқыдан-жамандат, түйеде-ақшелек, ал адамдарда-күйдіріг деп атайды. Россия 1896 жылдан бастап жиырма жыл ішінде осы аурудан жарты миллондай бұғы қырылды.

Күйдірігіні қоздыру шы бациллус антроцис, ірі таяқшалар, қозғалмайды ауалы жерде спора түзеді. Сондықтан оларды бацилдараға жатқызады. Клеткаларын қоршап тұратын капсулалары бар. Грам әдісімен боялады. Бір немесе қос-қостан, көбіне шағын тізбек түріне орналасады. Егер температура +12 0- тан төмен +42 0-тан жоғары болса спора түзілмейді өніп-өсуі үшін ең қолайлы температура +30 0+370, жалпы физикалық және химиялық факторларға олардың вегетативтік клеткалары төзімсіз +50 0+55 0-та оларға бір сағатта-ақ қырылады, ал споралары +110 0- та 10 минуттай қыздырса да тіріледі, бірақ жойылмайды, 140 0 құрғақ ыстықта споралар үш сағаттан соң өліп кетеді. Топырақта споралары бірнеше жыл бойына сақталады. Күш неше жыл бойына сақталады. Күн сәулесі де клеткалар мен спораларға жойықын әсер етеді.

В.В. Архиповтың мәліметіне қарағанда жоңышқа, бидай, қара бидай, сарымсақ және рауғаштардың тамырынан бөілнетін заттар бұл микробтарға зиянды әсер етеді екен.

Ауыл шаруашылық малына күйдірігіге қарсы активті иммунитет жасау мақсатында оларға Ценковский вакцинасын егеді. Олар 12-13 айға дейін иммунитеті жақсы сақталады. Сарысудан даярланаған вакцинаны адамға да егеді, онда иммунтет жасауға болады.

Күйдірігінің ғылыми аты Сібір уытты жарасы. Бірақ аурудың ғылыми аты және оны қозыдыратын микробтары біреу.

2. Оба.

XVIII-XIX ғасырда орта Азия елдерінеде оба ауруы етек алады. 1894 жылы Гонконг қаласында өте зор оба індеті байқалды. Фрацуз микробиолгы А. Иересен өлген адамдардың денесін тексеріп, одан оба ауры қоздырушы өте майда микрооргнизмдерді тапқан . Қазаргі ол микробтарды ғалымға ескерткіш ретінде ғалымның атымен Иерсиния пестис деп атайды, ауру әдетте организмнің өлуімен аяқталады. 1910 жылдары араб елінде обамен аурған түйенің етін жеген 100-дей адамнан өте тез таралып, шапшаң өтеді.

Обаның бір түрі өкпе обасы 1910-1911 жылдары Манчжурияда ұшқындап, бірқатар адам өмрін жойды.

Оба бактериясы-қысқа таяқшалар кейде бір-бірден, кейде тіркесіп, ұзынша шынжыр тәрізденіп орналасады. Қоректік ортада капсула түзеді, спора түзебейді, қозғалмайды. Олар пастерелла туыссына жатады. Оба микробы аэроб, қолайлы температура +28 0 +30 0 Маннит, салицин глюкоза, мальтоза және арабиноза углеводтарын ыдырата алады. Аурудың инкубациялық кезеңі 1-5 күн шамасында. Әдетте ауырған адамдар мен малдардың барлығы дерілік өледі. Обаны таратушылар кемірушілер және олардың паразиттері-бүргелер. Ауыл шаруашылық малдарынан түйелер қауіпті. Оларда аурудың инкубациялық кезеңі 2-ден 8 күнге созылады. Обадан өлген түйе етін мүлде қолдануға болмайды.

Оба микробы адам денесіне ене қалса, көбінесе олар мимафалық тамырлар арқылы бездерге ауысады. Ол жерлер ісініп, іріңдейді де, күлтілдеп тұрады. Оны бөртпе оба деп атайды. Ол көбінесе қан тамырлар арқылы таралады. Егер оба микробы өкпеге ене қалса, оба пневмониясын қоздырады. Бұдан кәдімгі өкпе ауруы сияқты адам қан түкіреді, егер қақырықты микроскоппен қараса, миллиондаған оба микробын көруге болады. Өкпе обасынан іс жүзінде адам тірі қалмайды.

Қазір оба вакцинасы әлсіретілген оба микробынан жасалады және адамға міндетті түрде егіледі. Осының нәтежесінде адам обанның жеңіл түрімен ауырып тұрады да , онда иммунттет пайда болады. ол екінші рет ауырмайтын болады.



3. Азиялық холера ( тырысқақ )

Тырысқақ ауруының отаны Үндідегі Бенгалия және Ганг өзіенінің төменгі ағысының жағалаулары. Сондықтан оны Азия тырысқағы деп атап кеткен.

Бұл аурудың нағыз қоздырғышы-тырысқақ микробы. Яғни холера вибри оны 1880 жылдары белгілі болды. Оның пішіні кәдімгі үтір тәріздес ( вибрит-латынша үтір деген сөз)

Алғаш рет оны 1883 жылы Р. Кан тапқан болатын. Ауру тым ауыр өтеді, соңында адам өлімімен аяқталады. Ауру адамнан адамға жұғады. Табиғи жағдайда ешбір тір организм онымен аурмайды.

Тырысқақ үтіршесі қозғалғыш, шетінде жіпшелері бар, спора да, капсула да түзбейді. Көбінесе екі-екіден “S” пішіндес болып орналасады. Қоректік ортаны талғамайды., аэроб +160-дан +400 аралығында өніп-өседі. Ортада азғана мөлшерде қышқыл болса, ол өсіп-өне алмайды.

Тырысқақ аурумен ауырғаннан кейін адамда иммунитет пайда болады да, ол екінші қайталап ауырмайды.

Қазіргі кезде өлтірілген тырысқақ вибриоыны жасалған вакцинаны қолданады. Ол құрғақ және сұйық күйінде шығарылады. Тырысқақ микрабынан даярланған вакцинаның бір миллилитрінде 4 миллиондай вибриондар бар.

Дифтерия.

Адамға ұзақ уақыт қауіп төндірген аурулардың бірі-дифтерия.

Бұл ауруларда испан дәрігерлері жазған. Дифтериядан адам тұншығып өлетін болғандықтан. Оны гаротилло, яғни «қылқыншының тозағы» деп атады.

Дифтерияны жіңішке, ұшында дөңгелекше дәншіктері бар, ерекше таяқша бактериялар қоздырады. Оны алғ,аш рет 1883 жылы ауру адамнан Клебс бөліп алған болатын. Ал 1894 жылы Леффлер таза микробты зерттеді. Дифтерия таяқшасы тек адамда ған ауру қоздырады. Дифтерия таяқшалары жіңішке, кейде түзу, кейде иілген, шетінде дәншіктері бар. Бактериялар қозғалмайды, жіңішке жоқ, копсула және спора түзеді. Грам әдісімен боялады. Дифтерия таяқшалары аэробтар, кейде олар факультативті анаэробтар да болып тірішілік етеді. өсу үшін қолайлы температу 36-370. Барлық қорктік ортада, әсіресе сарысуда, қаннан жасаған ортада жақсы өніп -өседі. Дифтерия таяқшалары өскен кезде у түзеді. Оны алғаш рет 1888 жылы Ру мен Иерсен тапқан болатын. Ол тұрақсыз у 60 0 қыздырғанда немесе сәулемен әсер еткенде ол тез ыдырап кетеді. 30 0 суықта тіршілігін жоймайды. Химиялық заттар бұл таяқшаны лезде өлтіріп жібереді.

Бұл ауру, әсіресе жас балаларда көп байқалады. Сондықтан оларға алғаш жылдық өзінде-ақ вакцинаны егіп, иммунитет түғызады.

Іш сүзегі.

Іш сүзегі кенеттен басталатын жұқпалы ауру. Көбінесе аш ішекте лилефа бездерде зиянды әрекет тудырады. Т.ИФ- грек тұман түсйсіктің тұмандануы деген мағана береді.

Алғаш рет бұл сөзді Гиппократ ашқан микробтар қоздырушы эберд таяқшалар салмонелла тегіне жатады. Іш сүзегі жұқпалы ауру, тек қана адам аурады. Ауру тұрмыстық қатнас жолымен, су жолымен және тамақ арқылы таралады. Инкубациялық кезең ұзақтығы 2-3 күнге созылады. (орта есеппен 10-14 күн). Дене температурасы көтеріліп, ауру баланың әлі кетіп, ұйқысы бұзылады, тәбеті төмендейді. Ауру адамның жағдайы нашарлап дененің улану беогісі күшейіп, тері түсі ақшыл тартады. Бөрітпе көбінесе ішек, кеудеге шығады. Сонымен қатар ауру адамның алақаны мен табан терілері сорғыш түске боялады. Ал жүрек соғысы жиілігі баяулайды.

Сальмонеллез.

Сальмонеллез жұқпалы ішек ауруы. Ауру қоздырғышы салмонелла табына жататын микроптар. Теріс гармды таяқша тәрізді, пердеше мен споралар құрамайды. Сальмонеллез ауоруын негізінен жануарлар, әсресе шошқа, мысық, ит, құстар әр түрлі құрттар таратады. Жануарлар арасында сальмонеллез көмескі немесе айқын түрде өтеді. Аурудың негізгі таралу жолы тамақ арқылы әсіресе еттен жасалған тағамдардан. Сонымен қатар сүттен жасалған тағам арқылы дажұғады. Инкубациялық кезеңі бірнеше сағаттан 5-7 күнге созылады.



Стафилакок.

Строфиллакок жұқпалы ішек ауруы әр түрлі ағымда өтетін аурулар тобын құрайды. Аурудың қоздырғыштары строфилакок, оң грамды, дөңгелек келген микроорганизм. Сырт көрінісі жүзімге ұқсас. Ол өте тұрақты 60 0С ыстықта жетті сағаттан кейін жойылады.

Страфилакок ішек ауруы бала өмірінің алғашқы айларында кездеседі. Осы аурумен ауырған жас нәресте денеге салмақ қосуын тоқтатады, лоқсиды, дене температурасы 38 0 көтеріліп, қан айналымы өзгереді. Тері түсі ағарып көкшіл болады.
Бақылау сұрақтары:


  1. Сібір жарасы?

  2. Бөртпе оба?

  3. Азия холера?

  4. Жұқпалы ішек аурулары?



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет