«биология» кафедрасы



жүктеу 1.45 Mb.
бет1/6
Дата16.04.2016
өлшемі1.45 Mb.
  1   2   3   4   5   6
: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> “Химия және Биология” факультеті

Ф-ОБ-007/017

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

«СЫРДАРИЯ» УНИВЕРСИТЕТІ




«ХИМИЯ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯ» ФАКУЛЬТЕТІ
«БИОЛОГИЯ» КАФЕДРАСЫ
__»Экология және тұрақты даму»__ пәнінен
____050113 - биология___ мамандығының студенттері үшін

ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН
(силлабус)

Оқу түрі: сыртқы


Курс: 2


Кредит саны:2

Лекция: 20 сағат

Лабораториялық: 6 сағат

СӨЖ: 64 сағат

Барлық сағат саны: 90 сағат

Аралық бақылау (АБ): саны 2

Қорытынды бақылау: емтихан 2 курс



Жетісай, 2010

Силлабусты дайындағандар: 1__а.ш.ғ.к., доцент Дошманов Е.Қ.

(аты, жµні, ғылыми атағы)

Силлабус Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті әзірлеген және ұсынған. Республикалық оқу - әдістемелік жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру кеңесінің 2006 жылы 22 маусымдағы (22.06.2006ж.) мәжілісінің хаттамалық шешімімен бекітілді және іске қосылды.

ЌР БжЃМ 2005 жылы 11 мамырдағы №289 бұйрығымен бекітілген 050113 – «Биология» мамандығы бойынша пәндердің типтік бағдарламалары орнына енгізілген.

Силлабус типтік бағдарламаға сәйкес құрастырылған.

Силлабус кафедраның мєжілісінде қаралды

Хаттама № __ « ____» _________ 20 _ж.


Кафедра меңгерушісі ______________ _______________

қолы аты-жөні, ғылымти атығы


Факультеттің оқу-әдістемелік бюросында бекітілді

Хаттама № __ « ____» _________ 20 _ж.

Әдістемелік бюро төрағасы/төрайымы/ ______________ ___________________

қолы аты-жөні, ғылыми атағы


Университеттің Ғылыми Кеңесінде мақұлданған

Хаттама № __ « ____» _________ 20 _ж.


Ғылыми Кеңес хатшысы ______________ ___________________

қолы аты-жөні, ғылыми атағы



Мазмұны.


  1. Алғы сөз ….…………………………………………............................

  2. Жалпы мәліметтер………………………….………...........................

  3. Курстың мақсаты мен міндеті …………………………………….....

  4. Курстың пререквизиттері, постреквизиттері.………….....................

  5. Жұмыс оқу жоспарынан көшірме.……...............................................

  6. Оқу сабақтарының құрылымы………………………..........................

  7. Студентке арналған ережелер…………………......................................................................

  8. Оқу сағаттарының кредитке сәйкес тақырып бойынша бөліну кестесі ........................

  9. Лекция сабақтары.................................................................

  10. Семинар сабақтарының жоспары.........................................................

  11. СӨЖ жоспары және орындау кестесі...................................................

  12. Пайдаланатын әдебиеттер мен web сайттар тізімі...................................

  13. Студенттердің білімін бақылау түрлері (тест, бақылау сұрақтары )...................................

  14. Студенттердің академиялық білімін рейтингтік бақылау жүйесі..........


1. Алғы сөз.

Оқу - әдістемелік кешені – экология дисциплинасы бойынша силлабус 050602 - мамандығының оқу бағдарламалары негізінде дайындалған. Барлық қажетті оқу - әдістемелік материалдардан құралып, осы курс бойынша дәріс беруші мұғалімнің жұмысын тиімді ұйымдастыруға арналған. Білім беруде кредиттік технологияны пайдалана отыра, барлық құжаттарды бір жүйеге (комплекске) біріктіру, пәнді меңгеру процесінде студенттің білімін, машықтануын және біліктілігін жоғары деңгейге көтеру көзденліп отыр.

Жұмыстық бағдарламада оқу жұмысының түрлері бойынша сағаттар көрсетілген:

ПС- практикалық сабақтар, СӨЖ- студенттердің өзіндік жұмысы.

Оқытудың мұндай бағдарламасы (SYLLABUS), семестрдің басында әрбір студентке беріліп, студенттің білімін тереңдетуге, пәнге деген ықыласының артуына, шығармашылық және зерттеушілік қабілеттері ашылып, одан әрі дамуына есебін тигізеді деп күтілуде.

СӨЖ- де зерттеліп отырған материалды студент өзіннің бетімен игеруі мен үйге берілген тапсырманы орындау көзделеді: Практикалық сабақ – материалдарын сабақ үстінде мұғалімнің көмегімен оқып меңгеру (office hours). Оқу материалы барлық оқыту формаларының өрімделуі мен ерекшеленеді.

Дәрістің қысқаша жазбасы студентке қайсы бір тақырыптан қарастырылуда неге назар аудару керектігіне бағыт береді, санасына негізгі ұғымдармен терминдерді енгізеді.

Пәнді толықтай меңгеру үшін студент ұсынылған әдебиеттің барлығымен дерлік жұмыс өткізіп және өзіндік жұмысының барлық көлемін орындауы қажет.

Тапсырмалар мен жағдайлардың жиынтығы студенттерге аудиториялардан тыс өзіндік жұмысты, үй тапсырмасын орындауға арналған.

Тесттік тапсырмалар студентке кредиттерді тапсыруда пән бойынша өз деңгейіннің білімдерін тексеруге және рейтингтік бақылауды тапсыруға, сынық/емтиханды алуға арналған.

Экология және тұрақты даму пәнінен білім беру лекция, семинар, лабораториялық сабақ және студенттердің өзіндік жұмысы түрінде өтеді.

2. ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР.





Оқытушының аты-жөні

Сабақты өткізу, орны

Байланыстырушы мәлімет

Аудиториялық сабақтар

СӨЖ




1

Дошманов Е:Қ.

Уақыты __________

Ауд ______________




Уақыты _______

Ауд _________



Тел:___________

Каб:___________

Корпус:________



3. ПӘННІҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТІ, ОНЫҢ ОҚУ

ПРОЦЕСІНДЕГІ РОЛІ
Курстың мақсаты.

Жалпы экология курсыныњ мақсаты мен міндеті студенттерге организмдердіњ жіктелу динамикасы мен таралу ерекшеліктерін анықтаудыњ негізгі зањдылықтары жµнінде білім беретін жєне бірлестіктіњ қ±рылымы мен µсу динамикасын, б‰кіл экосистема мен биосфераныњ ±йымдасуы тіршілік ету зањдылықтарын т‰сіндіру.



Курстың міндеті.

Осы мақсаттардың орындалуы пәннің алдына келесі міндеттер жүктейді:

Экология - µзініњ зерттейтін жеке обьектісі бар жєне жаратылыстану ғылымдарыныњ басқа да салалармен тығыз байланысты ғылым. Б±л бағдарлама экологиялық білім беру ж‰йесін жетілдіру мен кењейту жєне екі баспалдақты білі беру ‰лгісін мен жања да, сапалы мамандар дайындауға кµшуді т±жырымдайды.

Осы бағдарламаныњ іс ж‰зінде қолданылуы мемлекетіміздіњ єлеументтік- экономикалық дамуыныњ сонымен бірге биосфераны қоғай отырып, табиғат қорларын ‰немді пайдалану жєне адам денсаулығына қолайлы тіршілік ортасын сақтауда негіз бола алады.

Экология және тұрақты даму пәнінің өтілуі организмдердегі байланыстардың түрлерін, қарым- қатынастарын тіршілік үшін әсерін білу үшін қажет.

4. КУРСТЫҢ ПОСТРЕКВИЗИТТЕРІ МЕН ПРЕРЕКВИЗИТТЕРІ




Пререквизиттер (пәннің алдында міндетті түрде игерілуге қажетті пәндер)

Постреквизиттер (пәннен кейін өтілетін, осы пәнге сүйенетін пәндер)

Кафедра

Кафедраның қабылдаған шешімдері, хаттаманың реті мен күні

1

Ботаника

Биогеоценология

Биология




2

Зоология

Биохимия

3

Химия

Экологиялық биология

4




Биотехнология

5




Эволюция ілімі



5. ЖҰМЫС ОҚУ ЖОСПАРЫНАН КөШІРМЕ



Кредит саны


Курс


Жалпы сағат саны

Аудиториялық сабақтар

Аудиториядан тыс сабақтар

Қорытынды бақылау

лекция

Прак/

сем


лабор

ОБСӨЖ

СӨЖ

1

2

2 курс

90

20

6

-

-

64

емтихан







Барлығы

90

20

6

-

-

64

емтихан



6. ОҚУ САБАҚТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ:
Жұмыс бағдарламасында (силлабус) сағаттар оқу жұмыстары түрлеріне қарай бөлінген: лекция, семинар, ОБСӨЖ (оқытушының бақылауындағы студенттің өзіндік жұмысы), СӨЖ (студенттің өзіндік жұмысы), ЛБС-лабораториялық сабақтар.

Лекция – студентке тақырыпты игеруде неге назар аударуына бағыт береді.

Пәнді толық меңгеру үшін студент ұсынылған әдебиеттердің барлығымен жұмыс істеуі қажет

Семинар сабақтарында – студент талдау, салыстыру, тұжырымдау, проблемаларды анықтай білу және шешу жолдарын белсенді ой әрекет талап ететін әдіс-тәсілдерді меңгеруі керек

ОБСӨЖ – оқытушының бақылауындағы студенттің өзіндік жұмысы.

Материалды сабақ үстінде оқытушының көмегімен оқып меңгеру.

Оқытушы тақырыпқа сәйкес студенттің білім деңгейін тексереді, бақылайды.

СӨЖ-студенттің өзіндік жұмысы. Студент СӨЖ тапсырмаларын кестеге сәйкес белгіленген мерзімде оқытушыға тапсыруға міндетті.

Лабораториялық сабақтарда студент теориялық қорытындыларын, яғни, теория мен тәжірибе бірлігін анықтап, құрал-жабдықтарды құрастыруға, пайдалануға дағдыланады, тәжірибе кезінде алынған нәтижелерді талдауды, теориямен сәйкестеліп дәлелдеуді үйренеді.

7. СТУДЕНТКЕ АРНАЛҒАН ЕРЕЖЕЛЕР :

Сабаққа кешікпеу керек.

Сабақ кезінде әңгімелеспеу, газет оқымау, сағыз шайнамау, ұялы телефонды өшіріп қою керек.

Сабаққа іскер киіммен келу керек.

Сабақтан қалмау, науқастыққа байланысты сабақтан қалған жағдайда деканатқа анықтама әкелу керек.

Жіберілген сабақтар күнделікті оқытушының кестесіне сәйкес өтелінеді.



Тапсырмаларды орындамаған жағдайда қорытынды баға төмендетіледі.


8. ОҚУ САҒАТТАРЫНЫҢ ТАҚЫРЫП БОЙЫНША БӨЛІНУ КЕСТЕСІ




Тараулар атауы,

Реті

Аудиториялық сабақтар

Аудиториядан

тыс сабақтар

лекция

прак

сем

лабор

ОБСөЖ

СөЖ

1

Кіріспе. Экологияның міндеттері мен әдістері.

1

-

-




-

3

2

Қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалануда жаңа әдістер мен технологияларды дайындау.

1

-

-




-

3

3

Жалпы экология негіздері. Организм және орта.

1

1

-




-

3

4

Тірі организмдердің ұйымдастырушылық денгейлері.

1

1

-




-

3

5

Дарақ экологиясы - аутэкология

1




-




-

3

6

Антропогендік факторлар – экологиялық факторлардың ерекше тобы

1

1

-




-

3

7

Популяциялық экология - демэкология.

1




-




-

4

8

Популяцияның динамикалық сипаттамасы; туылымы, даму қарқыны, өлім-жетімі.

1

1

-




-

3

9

Қауымдастық (бірлестік) экологиясы – синэкология.

1

-

-




-

3

10

Экожүйедегі энергия ағымыжәне химиялық элементтер айналымы. Экологиялық пирамидалар (сандар, биомасса, энергия).

1

-

-




-

3

11

Экожүйенің тұтастығы және тұрақтылығы.

1

1

-




-

3

12

Биосфера және оның ресурстары. Биосфера туралы ілім.

1




-




-

4

13

Биосферадағы заттар айналымы

1




-




-

3

14

Табиғи қорлар және табиғатты тиімді пайдалану.

1

1

-




-

3

15

Су ресурстары және оны қорғау. Су қорларын тиімді пайдаланудың негізгі бағыттары.

1

-

-




-

4

16

Атмосфералық ауа және оны қорғау жолдары. Атмосфералық ауаны қорғаудың құқықтық негіздері.

1

-

-




-

3

17

Топырақтар және оларды тиімді пайдалану Табиғатты қорғау. Қазіргі кезеңнің әлемдік экологиялық мәселелері.

1

-

-




-

3

18

Қазақстанның экологиялық проблемалары.

1

-

-




-

3

19

Экологиялық мониторинг, оны ұйымдастыру принциптері. Қоршаған орта және адам қоғамының тұрақты дамуы.

1

-

-




-

4

20

Қорғалатын территориялар – қоршаған ортаны қорғаудың бір түрі ретінде.

1

-

-




-

3




Барлығы

20

6

-

-

-

64


  1. ЛЕКЦИЯ САБАҚТАРЫ


Лекция № 1.

Тақырып: Кіріспе. Экологияның міндеттері мен әдістері. Қазіргі экологияның міндеттері.

Жоспар:

1. Экологияға кіріспе. Қазіргі экологияның міндеттері.



  1. Экологияның негізгі даму кезеңдері.

  2. Қазіргі экологияның құрылымы, әдістері.


Лекция мақсаты: Экологияны зерттеу және қазіргі экологияның міндеттеріне тоқталу.

Лекция мєтіні

I. “Экология” терминін гылымға 1866 жылы неміс ғалымы Э.Геккель енгізді. Грек тілінен аударғанда ол үй туралы ғылым деген мағынаны береді. Оның түсініктемесі бойынша “Экология”-деп біз табиғат экономикасына қатысты барлық білімдерді – жануарлардың оны қоршаған органикалық және бейорганикалық ортамен , әсіресе, өзімен тікелей немесе жанама қатынаста болатын жануарлармен және өсімдіктермен өзара ынтымақтастық немесе қастастық, жаулық әрекеттерінің бүкіл жиынтығын зерттеуді түсінеміз”.

Қазіргі кезеңде экология кең, әлі толық қалыптасып бітпеген іргелі және қолданбалы пәндер комплексіне айналып отыр. Оны Н.Ф. Реймерс (1992ж) “Үлкен экология” деп атады. (1-сурет).

Н.Ф. Реймерс: “Қазіргі жағдайда экология қазіргі заманғы кең мағынада алғанда биоэкологияның шеңберінен шықты. Ол қоғамдық маңызы мен ішкі мазмұны бойынша жер туралы физика-математикалық, химия-биологиялық және қоғамдық ғылымдар цикліне тең келетін білімдер цикліне айналады”-деп есептейді.

Н.А.Воронков: Қазіргі заманғы экологияны ағзалардың, соның ішінде адамның қоршаған ортамен өзара қатынасын, адамзат қоғамының қоршаған ортаға әсерінің шекті дәрежесін, осы әсерлерді кеміту немесе оларды толық нейтралдау мүмкіндіктер және олардың ауқымын анықтай отырып, зерттеулермен айналысатын ғылым ретінде қарастыру қажет дейді.

Стратегиялық тұрғыдан алғанда экология адамзаттың өзінің тіршілігін сақтауы және экологияның дағдарыстан шығуы туралы ғылым.

Ф.Дре: “Экология болшақтың ғылымы, себебі адамның біздің планетамызда өмір сүруінің өзі оның прогресімен анықталуы мүмкін”-дейді. Олай болса, қазіргі заманғы экология тек жеке ғылым ретінде ғана қарастырылып қоймай , ол дүниге көзқарасқа, адамзаттың тіршілігін сақтауы туралы ғылымға айналып отыр.

Жалпы алғанда экологияның негізгі міндеті студенттерде қоғам мен табиғаттың қарым-қатынасын оптимизациялаудың негізі ретінде табиғи және техногенді процестерге жүйелік көзқарасты қалыптастыру болып табылады.



II. Экологияның қазіргі даму концепциясының негізі кезеңдерінің сипаттамасы:

Білімнің барлық салалары сияқты экология да бірқалыпты емес, бірақ үздіксіз дамиды.

Жануар мен өсімдіктердің таралу сипаты, өмір салты, қоршаған ортамен байланысы туралы мәліметтердің жиналуы адамның табиғатты терең меңгеруінен басталды. Ертедегі философтардың еңбектерінде бұл мәліметтерді қорытындылау мен жүйеге келтіруге алғашқы қадамдар жасала бастады. Аристотель (384-322 ж.б. э.д.) жануарлардың 500-ден астам түрлерінің мінез құлқын сипаттап жазды. Аристотельдің шәкірті, ботаниканың әкесі Теофраст (б.э.д. 372-287 ж.) әр түрлі жағдайдағы өсімдіктердің ерекшеліктері, олардың пішіні мен өсуінің топырақ пен ауа – райына тәуелділігі туралы мәліметтер келтірді.

Орта ғасырларда қоғам өміріндегі діннің маңызының артуына байланысты табиғатты зерттеу әлсіреді.

Қайта өрлеу дәуірінде, географиялық жаңалықтар мен жаңа елдерді отарлауға, өзіне тән өсімдіктер мен жануарлар дүниесі бар жаңа жерлердің ашылуына байланысты сипатталған өсімдіктер мен жануарлардың саны артты. Мұның өзі олардың жүйелендіруге жаңа негіз болды.

XVIII ғасырда француз жаратылыс зерттеушісі Ж. Бюффон алғаш рет сыртқы орта жағдайларының жануарлардың құрылысына тікелей әсерін зерттей бастады. Ол бір түр басқа түрге температура, ауа – райы, тамақтың сапасына байланысты өзгере алады деді. Бірінші эволюциялық ілімнің аворы – Ж.Б. Ламарк “сыртқы жағдайлардың әсері ағзалардың бейімделуі, және өсімдіктер мен жануарлардың эволюциясының негізі себептерінің бірі” – деп есептеді.

Неміс жаратылыс зерттеушісі Э. Геккель өзінің “Ағзалардың жалпы морфологиясы” (1866) және “Әлемнің пайда болуының табиғи тарихы” (1868) еңбектерінде экологияны ағзалардың қоршаған ортамен, тіршілік ету жағдайларымен қатынасын зерттейтін жалпы ғылым ретінде түсіндіреді.

ХІХ ғасырдың ортасында орыс биологы К.Ф. Рулье жануарлардың өмірін зерттеуге, олардың қоршаған ортамен өзара әсерін зерттейтін зоологияның жаңа бағытын тұжырымдады. Рулье ағзалардың эволюциясының мекен ету ортасының өзгерісіне байланыстығын дәлелдеді.

Экология жеке ғылым ретінде негізінен ХІХ ғасырдың аяғында қалыптасты. ХХ ғасырдың ортасына дейін гидробиологтардың, фитоценологтардың, ботаниктердің, зоологтардың экологиялық мектептері қалыптасты. Олардың әрқайсысында экология ғылымының белгілі бір жақтары дами бастады.

1-кезең- жеке ағзалардың бір-бірімен және қоршаған ортамен өзара байланыстарын биологиялық зерттеу.

2-кезең- трофтың байланыстарды, экологиялық пирамидаларды және т.б. зерттеу ( А. Гумбольдтың, Д.Дарвиннің, К.Ф.Рульенің жұмыстары).

3-кезең- ғылыми зерттеулердің негізі бірлігі ретінде экожүйелер мен биогеоценоздарды зерттеу.

4-кезең- биосфераны ғаламдық экожүйе ретінде қарастыру.

5-кезең- биосферадағы адамзат қоғамының ерекше ролін мойындау.

III. Экологияның әдістері. Қазіргі заманғы экологияның әдістемелік негізін жүйелік тұрғыдан қарастыру, ортаның жағдайын бақылау, эксперимент және модельдеу құрайды.

Жүйелік тұрғыдан қарастыру экологияның кез келген обьектісі, тірі табиғаттың барлық табиғаттың барлық элементтері өзара байланыста болғандықтан, жүйе немесе жүйенің бөлігі болып табылатындықтан көптеген экологиялық зерттеулерде қолданылады.

Экологиялық жағдайды дұрыс түсіну үшін берілген жердегі өзара әрекеттесетін факторлардың барлығын есепке алуды, ал бұл әр түрлі экологиялық әдістерді қолдануды талап етеді.

Ортаның жағдайын бағалау және есепке алу әдістері. Бұларға метеорологиялық бақылау, температураны өлшеу, судың химиялық құрамын, тұздылығын, мөлдірлігін, топырақ ортасының сипатын анықтау, радиациялық фонды өлшеу, ортаның химиялық және бактериалдық ластануын анықтау және т.б. жатады.

Экологияның бөлімдері : Ағзалар экологиясы (экология) ағзаның қоршаған ортада тіршілік етуінің шекараларын анықтап, ағзалардың орта факторларының әсеріне жауап беруін және олардың орта жағдайларына бейімдеушілігін зерттейді.

Популяциялық экология ( демэкология) міндеті популяциялардың құрылымы мен санының динамикасының жалпы заңдылықтарын зерттеу болып табылады. Популяциялардың тіршілік етуінің жалпы экологиялық заңдылықтарын зерттейді.

Бірлестіктер экологиясы (синэкология) бірлестіктердің ұйымдасу заңдылықтарын құрылымын және қоректену тізбегіндегі заттардың биотикалық зат айналымны мен энергияның трансфармациясы ретінде көрінетін қызметін зерттейді.

Биосфера туралы ілім. Тірі ағзалардың және осы ағзалармен үздіксіз алмасуда болатын планета барлық затының және оның қызметінің жиынтығынан тұратын жердің қабықшасы.
Бақылау сұрақтары:


  1. Экология деген нені білдіреді?

  2. Геккелдің анықтамасы?

  3. Реймерстің алкен экологиясы?


Лекция № 2

Тақырыбы: Қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалануда жаңа әдістер мен технологияларды дайындау.
Жоспар :

  1. Адамзаттың сандық сипаттамалары.

  2. Демографиялық мәселелер мен қоршаған ортаның жағдайы.


Лекция мақсаты: Демографиялық мәселелер мен қоршаған ортаның жағдайын үйрену.

Лекция мєтіні

1. Қазіргі мәліметтер бойынша дүние жүзіндегі адамзаттың саны 6 млрд.

сурет. 400 жылдағы халық санының өсуі.

Әр түлі елдер мен континентердің халық санының өсуіне қосқан үлесі әр түрлі.

1993 ж 2025 ж
Қытай 1200 1500

Үндістан 900 1400

Индонезия 190 280

Бразилия 150 220

Нигерия 120 200 млн. адам

1990-1995 жылдары дүние жүзіндегі жалпы туу коэффиценті 24,6% дейін кемиді, жалпы өлім коэффиценті 9,8% болса, табиғи өсім 14,8% құрады. Қазір көбеюдің шамамен осындай көрсеткіштері сақталуда. Әр минут сайын жерде 270 бала өмірге келсе, әр жастағы 110 адам өледі де дүние жүзі халқы 160 адамға өсіп отырады.

Өтпелі кезеңдегі халық санының өзгеру сипатына қарай 4-сатыны бөліп көрсетуге болады.

1-ші сатысы кезінде өлім мен туылу күрт төмендейді , бірақ өлім коэффиценттінің төмендеуі , туу коэффицентінің төмендеуі-нен алда болады. Сондықтан , халықтың өсімі артады.

2-ші сатысында өлім минимумға жетеді де, одан төмендемейді, бірақ туылу төмендей береді. Сондықтан халық өсімі баяулайды.

3-ші сатысында халықтың қартаюына байланысты өлім коэффиценті артады, сонымен қатар туылудың төмендеуі баяулайды. Үшінші сатының соңына қарай туу коэффиценті халықтың жай көбеюінің деңгейіне жақындайды , ал өлім коэффиценті бұл деңгейден төмен болып қалады, себебі халықтың жастық құрамы әлі де тұрақты емес.

4-ші сатысында өлім коэффиценті арта отырып , туу коэффицентіне жақындайды да, демографиялық тұрақтану аяқталады.


  1. Демография- халықтың құрылымын, құрамын, динамикасы мен көбеюін қоғамдық тарихи тұрғыдан зерттейтін ғылым.

Біріккен ұлттар ұйымы халық саны бойынша қорының эксперттерінің болжамдары бойынша ( 1995) бұл өсу қарқыны 2015 жылға дейін сақталады да, адам саны 7,5 млрд. жетеді. XX – ғасырдағы адамзаттың санының жылдам артуын демографиялық жарылыс деп атайды.

Қазіргі кезеңдегі демографиялық және экологиялық жағдайда қоршаған ортаға тек бай ( өнеркәсібі дамыған) елдер ғана емес , сонымен қатар кедей (аграрлық) елдер де теріс әсер етеді.

Өнеркәсібі жоғары дамыған, бай елдердің қоршаған ортаға әсері олардың табиғатты тікелей бұзуымен емес, техногенді ластануға байланысты.

Кедей елдерде қоршаған ортаға әсер экожүйелерге жасалатын шектен тыс қысым нәтижесінде табиғатты тікелей жоюмен байланысты. Бұл ормандардың жойылу және басқа экожүйелердің бұзылуы, ресурстарыдың сарқылуы және т.б. арқылы көрінеді.

Қоршаған ортаның бұзылуы адамдар өте бай болғанда да және кедей болғанда да орын алады. Бірақ жердің табиғат ресурстарына келтіретін зиянкестігі үшін жауапкершіліктің басым бөлігі 1 млрд бой адамдардың үлесіне тиеді.

Қазіргі кезеңде, өкінішке орай бай және кедей елдердің байлығының арасындағы айырмашылық кемімей отыр.Байлар одан әрі баюда , ал кедейлер кедейленуде. Бұл өзекті экологиялық мәселелерді шешуді қиындатуда .

Қазіргі кезде ғаламшарымыздың әрбір тұрғыны XXI-XX ғасырлар соңында өмір сүрген ата-бабаларымен салыстырғанда шамамен 4,5 есе бай болғанымен, халықтың өмір сүру жағдайының деңгейі бірдей емес 1 млрд өте бай адам болса , ал

1 млрд өте мұқтаждық жағдайында өмір сүреді. Байлықты доллармен есептегенде дүние жүзінде 157 милардер, 2 миллионға жуық миллионерлер және күндік табысы АҚШтың 1$-дан кем болатын 1,5 млрд.тан астам адамдар бар. Америкадағы балалардың өздерінің күнделікті қажеттіліктеріне жұмсайтын ақшасының мөлшері ( жылына 230 $) планетаның жарты млрд. кедей адамдарының өмір сүруіне жұмсайтын мөлшерінен артық. Шектен тыс көп тұтынуға қарама-қарсы кедейлік, экологиялық, әлеуметтік мәселелерді шешуге мүмкіндік бермейді.

Соңғы 100 жылда индустриалды дамыған елдердің шаруашылық қызметі нәтижесінде атмосфераға парниктік эффект туғызатын газдардың 2/3 бөлігін шығарған. Бұл елдердегі энергияны пайдалану қышқылдық жауын-шашындардың түсуіне әкеліп соқтыратын күкірт пен азот тотықтарының жалпы көлемінің шамамен ¾ бөлігін шығарады.

Дамыған елдердің өнеркәсіп зиянды химиялық қалдықтардың көп бөлігін және галаогенді көмірсулардың 90%-не жуығын береді.

Дүние жүзіндегі қаржы айналымы 1980-1990 жылдар аралығында төмендегідей болған: дамыған елдерден дамушы елдерге 49 млрд.$, дамушы елдерден дамыған елдерге 242 млрд.$. Олай болса табиғат ресурстарының сарқылуы және қалпына келмейтінін түсіну дүние жүзіндегі әлеуметтік теңсіздікті одан әрі шиеленістіріп жібереді.

Өкінішке орай бай және кедей елдердің байлығының арасындағы айырмашылық кемімей отыр. Байлар одан баюда, кедейлер кедейленуде. Бұл өзекті экологиялық мәселелерді шешуді қиындатады.


Бақылау сұрақтары:

  1. Қоршаған орта жағдайлары?

  2. Қоршаған ортаның адамға әсері?

  3. Адамзаттың орта жағдайларына бейімділігі?

  4. Демографиялық жадай?



Лекция № 3

Тақырыбы: Жалпы экология негіздері. Организм және орта.
Жоспар:

1. Биосфера түсінігі, шекаралары.



  1. Биосфера және комос.

  2. Ноосфера.


Лекция мақсаты: Биосфера түсініктерін анықтау, биосфераның шекараларын зерттеу.

Лекция мєтіні

1. Жердегі бірде-бір тірі ағза еркін күйде болмайды. Барлық ағзалар оларды қоршаған материалдық-энергетикалық ортамен, ең алдымен қоректену мен тыныс алу арқылы, үздіксіз және тығыз байланысты болады.

“Биосфера” түсінігін ғылымға XIX ғасырдың басында француз жаратылыстанушысы Ж.Б.Ламарк (1744-1829) енгізді.



  1   2   3   4   5   6


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет