Бўл маќалада аєылшын жјне ќазаќ фольклорындаєы мифтік образдардыѕ типологиясы ќарастырылады. Јсіресе, алыптардыѕ, великандардыѕ, дјулердыѕ аєылшын жјне ќазаќ фольклорындаєы белгілі бір ґзгешеліктері ерекшеленеді



жүктеу 108.54 Kb.
Дата28.04.2016
өлшемі108.54 Kb.
: books -> files
files -> ТҮркі және иран халықтары ертегілеріндегі мифологиялық кейіпкерлер түркістан-2007 Редакциялық алқа
files -> Становление европейской науки
files -> Балуан баба аннотация халқымыздың даңқты перзенті, «Қазақ даласының батыры»
files -> Ббк қ Редакция алқасы

АХМЕТ ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІЅ ХАБАРШЫСЫ, №3, 2014

ЈОЖ 818 992 7


З.САХИТЖАНОВА

филология єылымдарыныѕ кандидаты,

Ќ.А.Ясауи атындаєы ХЌТУ-ніѕ аєа оќытушысы
З.УМАРОВА

Ќ.А.Ясауи атындаєы ХЌТУ-ніѕ магистранты


АЛЫПТАРДЫЅ АЄЫЛШЫН ЖЈНЕ ЌАЗАЌ ФОЛЬКЛОРЫНДАЄЫ ЎЌСАСТЫЌТАРЫ

Бўл маќалада аєылшын жјне ќазаќ фольклорындаєы мифтік образдардыѕ типологиясы ќарастырылады. Јсіресе, алыптардыѕ, великандардыѕ, дјулердыѕ аєылшын жјне ќазаќ фольклорындаєы белгілі бір ґзгешеліктері ерекшеленеді. Мифтік образдардыѕ типологиясы халыќтыѕ дамып отыруыныѕ маѕызды себебі деуге болады. Бір-біріне жат тілдердегі мифтік образдардыѕ ўќсастыќтары мен ґзгешеліктерін айрыќша аныќ аѕєарамыз. Кез келген фольклорлыќ, мифологиялыќ кейіпкерлер тек ґзіне тјн ерекшеліктері мен жаєымды немесе жаєымсыз ќасиеттеріне ие. Олар јлем мифологиясында ґз орнын алєан. Алыптардыѕ ерекше дене бітімі мен айырыќша кїш-ќуатты болуыныѕ мјні олардыѕ жаратылысындаєы жоєарєы кїштермен байланысты болуында дей аламыз. Ј.Ќоѕыратбаев ертегілерде адамєа жамандыќ ойлап жїретін мифтік образдардыѕ бірі – жалмауыз кемпір образын сомдауында тарихи ґзгерістердіѕ орын алєанын да байќаєан. Жалмауыз кемпірдіѕ ќўбыжыќ типін тануєа болады. Јр тїрлі халыќтыѕ фольклорында бўл бейнелер кездеседі жјне бўл образдарда ўќсастыќтар мен айырмашылыќтарды табуєа болады.
Кілт сґздері: алыптар, великандар, дјулер, ќўбыжыќ, огр, Атлант, Антей, Толаєай, Жалмауыз, сиќыр.
Аєылшын мифологиясында алыптардыѕ, великандардыѕ, дјулердіѕ алатын орны їлкен. Кез келген халыќтыѕ фольклорындаєыдай олар белгілі бір ўќсастыќтарымен, ґзгешеліктерімен ерекшеленеді. Аєылшын мифтеріндегі басты кейіпкер осы алыптардыѕ бірі – огр (адамжегіш). Огр - алыптар тобыныѕ кґрнекті тїрі. Басќа алыптармен, дјулермен ўќсастыєы – денелері їлкен, ќолдары ќайыќтыѕ ескегіндей, иыќтары бес ќарыс, аламан кїштіѕ иесі; басты айырмашылыєы – олар шыєыс фольклорындаєы алыптардай халыќтыѕ кґмекшісі емес, керісінше, адамдарды ас ретінде пайдаланады.

Огр, јдетте, їлкен, жиіркенішті, адамдармен тамаќтанатын ќўбыжыќ ретінде бейнеленеді. Огрлар јлем мифологиясында, фольклорында жјне кґркем шыєармаларында жиі кездеседі.



АХМЕТ ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІЅ ХАБАРШЫСЫ, №3, 2014

Огр кґптеген кґне дјуірдіѕ классикалыќ шыєармаларында, јсіресе, ертегілерінде сјбилермен ќоректенетін ќўбыжыќ бейнесінде кґрінеді. Бейнелеу ґнерінде огрлар, кґбінесе, ерекше биік, денесіне сјйкес келмейтін їлкен басты, ќалыѕ шашты, терісі ерекше тїсті, тойымсыз ашќараќ жјне кїшті дене иесі ретінде суреттеледі [1].

Огрлар мифологияда гиганттармен жјне каннибалдармен ќатар бейнеленеді. Фольклор мен кґркем шыєармалардыѕ екеуінде де гиганттарєа огрлыќ ќасиеттерді береді (мысалы, «Джек жјне бўршаќ талшыєы», «Ґлім јкелетін гигант Джек», «Пилигримніѕ саяхатындаєы» «Шарасыздыќ гиганты» жјне скандинавиялыќ мифологиядаєы «Джотнар»). Ал огрларєа керісінше, гиганттыќ ќасиеттер беріледі [2].

Фольклордаєы атаќты огрлар: «Етік киген Мысыќтаєы» адамжегіш, «Бармаќтай баладаєы» адамжегіш, «Шректегі» Фиона мен Шрек. Кейбір жаєдайларда огрлар басты кейіпкер болады (мысалы, «Кґк саќалдаєы» алып, «Сўлу мен Ќўбыжыќтаєы» аѕ, «Беовульфтаєы» Грендель, Гомердіѕ «Одиссеясындаєы» Полифема есімді циклоп, «Теѕізші-Синдбадтаєы» циклоптар).

Кез келген фольклорлыќ, мифологиялыќ кейіпкер сияќты огрлар мен огристер - тек ґзіне тјн ерекшеліктер мен жаєымды немесе жаєымсыз ќасиеттердіѕ иесі. Олар јлем мифологиясында ґз орнын алєан.

Ежелгі гректердегі Атлант аспанды иыєымен тіреп тўрєан, демек, ол да – алып. Оныѕ мўндай ауыр іске баруы ґз еркімен болмаєан, бўл Батыс пен Шыєыс јдебиетініѕ, соныѕ ішінде мифтік тїсініктердіѕ ўќсастыєын арнайы зерттеген єалымдар Атлант образыныѕ да мјнін аныќтаєан. Гомер оны: «Один подпирает громаду длинноогромных столбов, раздвигающих небо и землю», - деп, оныѕ теѕіз тїбіндегі болып жатќанныѕ бјрінен хабардар екенін де жазєан [3].

Тїрік фольклорындаєы алыптар образы осы кезге дейін арнайы зерттеу нысанына айналєан жоќ. Біраќ Стеблин-Каменскийдіѕ: «Они живут в горах и пустынях, сами они полубоги, полугоры» [4], - деген сґзініѕ жаны бар. Ал, ќазаќ пен моѕєол мифтерін типологиялыќ тўрєыдан зерттеген А.Тойшанўлы алыптардыѕ географиялыќ нысандардыѕ жасалуына ќатысы бар екенін атай отырып: «Алыптар мифологиядаєы јлемді ретке келтіретін жасампаз ќаћарманєа жуыќ функция атќарады» [5], - деп атап ґткен. Ќазаќ фольклорындаєы Толаєай батырдыѕ дїниеге келуініѕ ґзінде мјн бар екені айтылады. Мјселен, шўрайлы жерден ќоныс алєан, малєа да, жанєа да берекелі мекенге ие болып отырєан халыќтыѕ: «Бізде барлыєы бар. Біраќ сол мал-жанды ќорєайтын батырымыз болса екен», - деген бір єана арманы болєан екен деп баяндалады. Халыќтыѕ тілегіне сай дїниеге бір нјрестеніѕ жыл санап емес, кїн санап ержеткені айтылады. Сол бала ќиыншылыќќа ўшырап, кїйзелген ел-жўрттыѕ жаєдайын ойлап, аќсаќалдыѕ кеѕесімен Алатауєа келіп, бала тауды арќалап кетеді. Јуелі шираќ ќимылдаєан ол бірте-бірте шаршап, елініѕ шетіне келгенде тізесі бїгіліп, ўйыќтап кетеді. Толаєай

АХМЕТ ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІЅ ХАБАРШЫСЫ, №3, 2014

туралы бўл мјтінде кґѕіл бґлетін бірнеше фольклорлыќ сарын бар. Ол – Толаєайдыѕ ел ќорєар адам ретінде ќажет болуы, ґз жўртыныѕ ќамын ойлап, тау алып келуі жјне шаршап, ўйыќтап кеткенінде сол таудыѕ астында ќалып, оныѕ географиялыќ нысаныныѕ Толаєай аталып кетуі. Ежелгі грек мифтерінде антропоморфты топ ќўрайтын алыптар бар, олардыѕ бірі – Посейдон мен Геядан туєан Антей. Ол жатжерліктерді шайќасќа шаќырып, жеѕген. Бўл олардыѕ ќорєаушы ќызметін кґрсетеді.

Алыптардыѕ ерекше дене бітімі мен айырыќша кїш-ќуаты болуыныѕ мјні олардыѕ жаратылысындаєы жоєарєы кїштермен байланысты болуында деген А.Н.Афанасьев: «Богатырь (от слова бог) есть существо божественное и потому наделеное необычайными силами и великанскими размерами, приличными грозным стихиям природы», - деп, їлкен ґзендердіѕ богатырлар тїрінде кґрінгенін жазєан.

Демек, јлемдік мифологияда алыптардыѕ табиєатпен, Жер-Анамен генетикалыќ байланысы ортаќ сарын. Ќазаќ фольклорындаєы жалмауыз кемпір образыныѕ ерекшеліктері де ќазаќ єалымдарын јркез ойландырєан.

Аєылшын жјне ќазаќ мифологиясында алыптардыѕ ўќсастыќтары мен ґзгешеліктерін былайша топтастыруєа болады:


Жалпы ўќсастыќтары мен ґзгешеліктері

«Огр (адамжегіш)»

«Атлант»

«Антей»

«Толаєай батыр»

Алып

+

+

+

+

Ќўбыжыќ

+

-

-

-

Жаратылысындаєы жоєары кїштер иесі

+

+

+

+

Географиялыќ нысан

-

+

-

+

Жаєымды

-

-

-

+

Жаєымсыз

+

+

+

-

Осы негізде аєылшын жјне ќазаќ мифологиясында алыптардыѕ айырмашылыќтары елеулі екені аныќталды.

Ш.Ујлиханов жалмауыз кемпірдіѕ адамжегіш екенін жазєан. Ал, М.О.Јуезов 1939, 1940 жылдары «Литературный критик» журналына жарияланєан «Ќазаќ халќыныѕ эпосы мен фольклоры» атты зерттеу еѕбегінде жеті басты жалмауызды адамжегіш, жалєызкґзді жалмауызды ежелгі гректердегі циклоппен параллель деп, жалмауыз кемпірді орыс ертегісіндегі Баба-Ягаєа ўќсас адамжегіш кемпір, мыстан кемпір, залым кемпір деп, олардыѕ тїрлері болатынын байќаєан. Ј.Ќоѕыратбаев: «Ќазаќтыѕ ќиял-єажайып ертегілерінде адамєа жамандыќ ойлап жїретін мифтік образдардыѕ бірі – жалмауыз кемпір», - деп, шыєу мезгілін кґрсетумен бірге бўл образдыѕ сомдауында тарихи ґзгерістердіѕ орын алєанын да байќаєан. С.А.Ќасќабасов жалмауыз кемпір мен мыстан бейнелерініѕ айырмашылыєын аныќтаєан.

Жалмауыз – жал-мауыс деп бґліп ќараєан Г.Н.Потанин: «Второй член, конечно, монгольское мангуе с опущенным носовым звуком (у таранчей



АХМЕТ ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІЅ ХАБАРШЫСЫ, №3, 2014

та же фигура называется джалман гусь, т.е. носовой звук еще сохранился)», - деп, образдыѕ ќўбыжыќтыќ сипатын ашуда типологиялыќ јдісті ќолдануєа јрекет еткен. Јйтсе де, бўл зерттеушініѕ сарындарды іздестіруде миграцияєа кґп кґѕіл бґлудіѕ јсерімен туєан ой, сондыќтан бўл пікірді ќолдаудыѕ ќисыны жоќ, біраќ жалмауыз кемпірдіѕ ќўбыжыќ типін танытуєа жасалєан алєашќы ќадамы ретінде баєалауєа болады.

Ертегілердегі јр ќилы ќўдірет образдарыныѕ жасалуы да іс жїзіндегі болмыстан алыстап кете ќоймайды. Мысалы, жалмауыз кемпір ґте денелі, ќўдіретті маќўлыќ, біраќ оныѕ адамдарєа ўќсаєан аяєы, кґзі, ќолы, басы бар. Ол Жалмауыз кемпірдіѕ образында болады; перизат сўлу ќыз сияќты болып кґрінеді, тек мўрны, аузы, кґзі ґзгертіліп, сїйкімсіздендірілген [6].

Солтїстік Америкадаєы христиандыќ теорияларєа сенетін болсаќ, жалмауыз сиќырлы ќасиеттері бар, јсіресе ќара сиќырды меѕгерген јйелдер деп есептеледі. Олар шайтанныѕ кґмекшісі деп танылып, жалмауыздарєа Африкадаєы маймыл кґмекші ретінде серігі деп берілген. Жалмауыз кемпір туралы аѕыздар орта єасырларда кеѕінен етек жайєан. Мыѕдаєан адамдарєа жалмауыз деген жала жабылып, олар заѕмен ќудаланып, дарєа асылєан. Солтїстік американдыќтардыѕ ќазіргі тїсініктері бойынша жалмауыз кемпір «ўзын бойлы, їлкен бас киімі, ўзын жјне їшкір мўрны бар жасыл ќўбыжыќ» бейнесінде суреттеледі.

Аєылшын фольклорында жалмауыз кемпір образы былай суреттеледі: «Жалмауыз кемпір, јдетте, беті кјріліктен салбыраєан, сїйелдерге толы, шашы жалбыраєан, мўрны ќисыќ, кґзі ґткір, тісі ќисыќ, сґзі ґткір, бїкірейген кјрі кемпір», - деп бейнеленеді. Аєылшын фольклорында жалмауыз тек јйел (яєни, кемпір) тїрінде беріледі жјне оларды отќа жаєу жаза ретінде ќолданылєан.

«Аќшаќар» ертегісіндегі Аќшаќардыѕ ґгей анасы да - жалмауыз кемпір образыныѕ бір кґрінісі. Ол патшаныѕ кґѕілін аулау їшін перизат ќыз бейнесінде алдына келеді. Бўл кейіпкердіѕ де сиќырєа жаќындыєы бар, ґйткені оныѕ айнамен сўхбаттасып, ґз келбетін ґзгерте алатын ќабілеті бар болатын. Патшаныѕ ќызы Аќшаќарды кґре алмай, алманы улап, жегізуі де оныѕ жалмауызєа тјн арам ойыныѕ бар екендігін кґрсеткен.

«Жўлдызды тозаѕ» атты шыєармада апалы-сіѕлілі їш жалмауыз кемпір кездеседі. Олар ґз сўлулыќтарын саќтау їшін јрбір 10 жылда жерге тїсетін ќыз бейнесіндегі жўлдыздыѕ жїрегін жейтін болєан. Бўл ертегідегі жалмауыз образы жоєарыда атап ґткен «Аќшаќар» ертегісіндегі жалмауызєа ўќсас келеді. Бўл екі ертегіде де соѕында ханзадалар залым жалмауызды ґлтіріп, ґз сїйіктілерін аман алып ќалуымен аяќталады.

Аєылшын ертегілеріндегі еѕ танымал жалмауыз бейнесі «сатушы жалмауыз» кейпінде. Бўл кейіпкердіѕ ерекшелігі: ќала тўрєындарыныѕ балаларын ўрлап, ќара ниетті етіп, ґз баласындай баєып, ґсіреді. Кґптеген жылдар бойында сипаты «ќара мысыќ» ретінде берілген, алайда, бўл сипат дўрыс емес, ґйткені аударылым жасалєан кезінде аудармашы маєынасына



АХМЕТ ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІЅ ХАБАРШЫСЫ, №3, 2014

емес, тек сґздіѕ ґзіне мјн бергендігі туралы теориялар бар. Бўл образ їндістандыќ «Погум» эпопеясында кейіпкердіѕ басты ќарсыласы ретінде кездеседі. Шыєармаларда бўл образ басќа жалмауыз образдарына ўќсас келбетін ґзгерте алады, ерекшелігі кґбінесе жануар, яєни, мысыќ кїйінде жїреді. Погумнан жеѕілгеннен кейін жалмауыз масаєа айналып кетеді.

Таєы бір шыєармада, мысыќ образы, шыєарманыѕ басты кейіпкері Гласкапќа оныѕ сезіміне жауап ќайтармаєаны їшін ќиянат жасамаќшы болады. Єалымдардыѕ айтуы бойынша, Гласкап пен Погум шыєармасыныѕ тїбі бір, дегенмен тура айту їшін дјлелдемелер жеткіліксіз.

Ќазаќ ертегілерінде жалмауыздыѕ ќолына тїскен батыр-кейіпкерлер сынаќтан ґткен болып есептеледі. Калипсонныѕ тўтќынынан босаєан Одиссей де ґлімді жеѕіп, «ґліп-тірілген» деп есептеледі. Бўл мјселеде В.М.Жирмунский мен И.И.Толстойдыѕ Одиссей мен Алпамыс туралы осындай пікір айтулары арќылы їндестік танытады.

Бўл таќырыпта ќазаќ пен антикалыќ миф кейіпкерлерініѕ таєы бір ўќсастыєы бар. Ќазаќтаєы «Керќўла атты Кендебай» ертегісінде ат иесіне: «Бўл кемпірдіѕ (яєни жалмауыз) ќарамаєындаєы жерден ўшќан ќўс, жїгірген аѕ ґте алмайтын», - дейді јрі жјдігґй кемпірдіѕ ќыз болып ќарсы алатын, оныѕ ордасына кірген кісі кері шыќпайтынын айтады [6].

Массачусетс пен Коннектикут мекендеріндегі ертегілерге сенетін болсаќ, Мушап деген алыптыѕ Скванит деген јйелі болєан. Скванит суды меѕгерген жјне теѕіз дауылы болєан жаєдайларда оныѕ жарымен дауласќандыќтан жынданып жасаєан ісі деп таныєан. Ол ўзын ќара шаштары бар, аяќтары кішкентай, ізі ќоянныѕ ізіне ўќсайтын кішкене бойлы кемпір ретінде бейнеленеді. Оны ертегішілер еркелетіп «Скванит апатай» деп атап кеткен.

Скадемут немесе елес-жалмауыз Вабанаки тайпасыныѕ ќўбыжыєы деп есептеледі. Скадемуттар залым сиќыршыныѕ ќайтыс болєанынан кейін жасап шыєарєан ќўбыжыќтары. Сиќыршы ґзін ґлік деп танымай, тїнде ўйќысынан оянып, ќастандыќ жасап, адамдарды ґлтіріп жейтін болєан. Бўл ќўбыжыќтан ќўтылудыѕ амалы онымен тек от арќылы кїресу деп есептелген.

Куку немесе Гого адамжегіш ќўбыжыќ, јдетте, јйел бейнесінде беріледі. Ол - ґте їлкен, арќасында адам салатын ќабы бар, ќабыршаќпен ќапталєан денесі бар су ќўбыжыєы. Куку деген есімі «жер сілкінісі» деген маєына береді, ґйткені оныѕ їлкендігі сонша, јр аяќ басуы ќатты жер сілкінісімен аяќталады. Басќа хикаяларда Гого тауда жїретін ќўбыжыќ ретінде кездеседі.

Ќорыта келгенде, кґптеген шыєармалардаєы жалмауыз образдары кемпір кїйінде беріледі, кейбір жалмауыздардыѕ адам жегіш ќасиеттері бар жјне оларды тылсым кїштерді меѕгерген, оєан себеп бола алатын мысал јр тїрлі ќўбыжыќтар мен сўлу ќыздардыѕ кейпіне ене алады. Јр тїрлі халыќтыѕ фольклорында бўл бейнелер кездеседі жјне бўл образдарда ўќсастыќтар мен айырмашылыќтарды табуєа болады.



АХМЕТ ЯСАУИ УНИВЕРСИТЕТІНІЅ ХАБАРШЫСЫ, №3, 2014


ЈДЕБИЕТТЕР


  1. Paynter, William H. and Jason Semmens, The Cornish Witch-finder: William Henry Paynter and the Witcher, Ghosts, Charms and Folklore of Cornwall. – 2008, ISBN 978-0902660397.

  2. Simpson, Jacqueline, and Steve Roud, A Dictionary of English Folklore. – 2000, – 424 p.

  3. Гомер. Илиада. / Перевод: Николай Максимович Минский. – Москва: Солдатенкова, 1896. – 186 c.

  4. Стеблин-Каменский М.И. Миф. – Л.: Наука, 1976. –104 с.

  5. Тойшанўлы А. Ќазаќ пен моѕєол мифтерініѕ типологиясы: Филология єылымдарыныѕ кандидаты єылыми дјрежесін алу їшін дайындалєан диссертация. – Алматы: Жібек жолы. – 2008. –138 б.

  6. Јлмўханова Р. Ќазаќ фольклорындаєы антикалыќ сарындар. – Алматы: Арыс. – 2009. – 320 б.


РЕЗЮМЕ

В этой статье рассматривается типология мифических образов в английском и казахском фольклорах, в особенности великанов и ведьм и их влияние на жизнь народа. Методом сравнения авторы находят сходство и отличие образа.



(Сахитжанова З., Умарова З. Сходство великанов в английском и русском фольклоре)
SUMMARY

Typology of mythical characters in English and Kazakh folklores is considered in this article. In particular, giants and witches and their impact on people's lives. By comparison, we find similarity and contrast of the image.



(Sakhitzhanova Z., Umarova Z. The Simillaritres of Giants in English and Russian Folklore)



©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет