Әдістеме Тақырыбы: Сабақ мақсаты



жүктеу 0.8 Mb.
бет2/5
Дата02.05.2016
өлшемі0.8 Mb.
1   2   3   4   5
: ebook -> umkd
umkd -> Семей мемлекеттік педагогикалық институты
umkd -> 5 в 020500 «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі»
umkd -> «Баспа қызметіндегі компьютерлік технологиялар»
umkd -> Гуманитарлық-заң, аграрлық факультетінің мамандықтарына арналған
umkd -> 5B050400 «Журналистика» мамандығына арналған
umkd -> Әдебиет (араб тілінде «адаб» үлгілі сөз) тыңдарман, оқырманның ақылына, сезіміне, көңіліне бірдей әсер беретін дарынды сөз зергерлерінің жан қоштауынан туған көрнек өнері
umkd -> 5В020500 «Филология: қазақ тілі» мамандығына арналған ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті пәнінің
umkd -> «Өлкетану тарихы және мәдениеті»
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі шәКӘрім атындағы семей мемлекеттік
umkd -> 5 в 011700 : -«Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығына арналған

Суару саны-дақылдардымаусымішінденешеретсуаратынынкөрсететінанықтаушы сан. Дақылдыңөсіп-өну, даму кезеңіндегісуарусанынсуармалаужәнесуландырунормасыныңөлшеміменанықтайды: n= М/m, мүндағы n — өсіп-өну, даму кезеңіндегісуару саны; М — суармалаунормасы; m — орташасуарунормасы.

Суарутехникасы — суаружұмысыніскеасыратынтехникалықәдістер. Оларға: жүйекпен, тақтамен, мөлтекпен, жаңбырлатқышпен, тамшылатқышпен, құбырларменсуарғандапайдаланылатынқондырғылардыңсуаруэлементтеріжатады.

Суаруғаарналғансудыңшығыны—жерсуаруғаарналғансудыңбіразбөлігініңсуарылатынжергежетпейжолдажоғалуы (сүзілупроцесі мен булану). Судыңпайдасызжоғалумөлшерігектарына миллиметр қабат, текше метр немесежалпыкөлемініңшығыныменөлшенеді. Қажетті су көлемінесептеубарысындашаруашылықтағы су шығыны (судыңшаруашылықтатиімдіпайдаланылмауынанболатыншығындар), судыңтабиғишығыны (булану, өтетереңжерқабатындаөтетінсүзілужәнет.б.) тәріздішығындардыескереотырып, суды пайдаланужоспарыныңтеңдестігінесептепшығарады.

Суаруғадейінгіылғалдық— көктемдегіәрсуаружұмысыбасталардағытопырақтыңметрлікбелсенді су қабатыныңорташаылғалдылығы. Оныңмәніең аз су сыйымдылығының 60-80 пайызыболғандасуаружұмыстарыжүргізіледі.

Суарудыңкөлденеңсхемасы— жүйекке су беру тәсілі. Көлденеңсуарусхемасында су жүйеккеуақытшаарықтанберіледі. Уақытша арык суды шаруашылықканалынаналады. Уақытшаарықтардың ара қашықтығыжүйекұзындығынатеңболады. Мысалы, жүйекұзындығы 200 метр болса, уақытшаарықәр 200 метр сайынқазылады.

Субөлгішорын–шаруашылықканалдың су торабынаншаруашылық каналы су алатынгидротехникалық ғимарат. Экономикалықжағынанәрбірауыспалыегістікке,әрбірбригадағанемесеәрбір 600—1000 га жерге су тасымалдауүшінбіршаруашылық каналы қажет.

Құрастырған:

Оқытушы________________Есенгулова Н.Ж.

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі

Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті

Аграрлық факультеті


Бекітемін:

Агротехнология және орман ресурстары

кафедрасының меңгерушісі

Есенгулова Н.Ж._______________

«____»________________2014 ж.
Әдістеме

Тақырыбы:
Сабақ мақсаты:
Дәріс №5. ҚОРҒАЛҒАН ГРУНТТАҒЫ АГРОТЕХНИКАНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Культивациялық ғимараттардың жалпы сипаттамасы

Гүл шаруашылығында әлемнің барлық өсімдіктері кездеседі. Олардың көбі оңтүстіктің, субтропикалық және тропикалық мемлекеттердің өкілі. Олардың отаны – Жерорта теңізінің, Қытай, Үндістан, Солтүстік Африка, Калифорния және ыстық климаттың басқа да мемлекеттері. Бұл өсімдіктер жарық және жылуға, кейде жылы ылғалды ауаға талапшыл, сондықтан біздің климат жағдайларында оларды тек культивациялық ғимараттарды пайдалана отырып қана өсіруге болады – булыжайлар, жылыжай және оранжеерялар.

Культивациялық ғимараттардың қызмет етуі: өсімдіктердің қыстап шығуы үшін, экзотикалық өсімдіктерді өсіру үшін, көшетті дайындау және ашық грунтқа отырғызу үшін.

Булыжайлар конструкциясы бойынша бірқұламалы және екіқұламалы, тереңдетілген және жер беткі болып бөлінеді. Қолдану мерзіміне қарай бужайлар ерте, орташа және кеш мерзімді болып бөлінеді. Булыжайлар жылыту тәсілі бойынша күн сәулесімен қызатын, биологиялық және техникалық болып бөлінеді. Қазақстанда қолданылатын бужайдың негізгі типі болып әйнектелген немесе пленкаланған жақтау бар және қамыс төсеніштермен жабылатын, бір құламалы тереңдетілген бужай саналады. Екіқұламалы құрастырмалы-тасымалданатын пленкалы УРП-20 бужайлары да қолданылады, оларды кез келген жылумен қыздырылатын тереңдетілген және жер беткі бужайларға орнатуға болады. Бірқұламалы тереңдетілген бужайлардың негізгі элементтері болып: мөлдір жабын (әйнек немесе пленка), ор, қорап (бекіткіш), жылытатын жабдық (биоотын немесе изоляциялық материалы бар қыздыратын жабдық) есептеледі. Булыжайлық жақтау ағаштан жасалады, оның мөлшері 160 х 106 см. Бужайдың қорабы ағаш, кірпіш немесе темірбетоннан жасалады. Қазақстанның солтүстік-шығыс облыстарында қолданылатын ерте мерзімдегі биожылытқышы бар бужайлардағы ордың тереңдігі 70-75 см, оңтүстікте – 60-65 см, орташа мерзімдегілер – 55-60 және 50 см, кеш мерзімдегілерде – 30-40 см болады. Техникалық жылитын бужайлардың оры биологиялық жылитындарға қарағанда таяздау келеді, олардың түбі мен қабырғаларына жылу жібермейтін материалдар төселген (шлак және т.б.). Жылыту элементтері құммен жабылған, оның үстіне тамыржүйесі орналасатын 20-25 см қалыңдықта топырақ тасталады. Булыжайларды электрмен жылыту үшін ПОСХВ (810-61 типтік жоба) оқшауланған қыздыратын кабель, қыздыратын сымдары бар асфальтбетонды блоктар (810-75 типті жоба), ішінен оқшауланбаған болат сымдар өткізілген, асбестоцемент құбырлардан тұратын қыздырғыш элементтер қолданылады.

Жылыжай (орыс.теплица, ағылш.greenhouse) - жылу сүйетін жидектер мен көкөністерді, гүлдерді және басқа да өсімдіктерді жыл бойы өсіруге мүмкіндік беретін, қорғалған, жылытылатын, кендігі әр алуан құрылыс. Көшетханағақарағандақұралымы, жылытужүйесікүрделіреккеледі.

Жылыжайдатәулікбойына температура мен ылғалдылықтыңауытқуышамалыболатынбелгілібірмикроклиматсақталады. Мұндайжағдайдыжылыту мен желдетудідұрысұйымдастырғандағанажасауғаболады. Жылыжайкүнсәулесімен, биологиялық (биологиялықотынныңжылуыесебінен) жәнетехникалықжолмен (ыстық су, бу, электржәнет.б.) жылытылады. Олтабиғижолмен де (желгекнемесе фрамуга арқылы) немесеқолдан да желдетіліптұруымүмкін. Қандаймақсатқаарналғанына, пайдаланумерзіміне, жылытутүріне, қолданылғанқұрылысматериалынабайланыстыжылыжайдыңқұралымытүрлішеболуыықтимал. Жылыжайдыбіреңісті, екіеңісті, блоктыдепбөледі. Көбінесеекіеңістіжылыжайларсалынады, оныңжарықтүсетінжазықтығышығысқажәнебатысқақараптұруытиіс. Жабынретіндеәйнекнемесесинтетикалықүлдір (міндеттітүрде полиэтилен) пайдаланады. Жылыжайдақылдарынтікелейтопыраққаотырғызадынемесеүлдіріктерде (стеллаж) есіреді.
Жылыжай және оранжереялардағы мәдени өсімдіктер

Өсімдіктерді орналастыру. Өсімдіктің жылуға, жарық және ылғалға қоятын талабына қарай оларды жылуға жақын немесе алыс, жарыққа жақын немесее көлеңкелі жерге, су қорына жақын жерге, таза ауаны қажет етуіне қарай – желдеткіш құрылғыларға жақын немесе алыс орналастырады.

Жылыжайдың ішінде өсімдіктерді сөреге, бүйір және аспалы сөрелерге, еденге орналастырады.

Сөрелерге максималды түрде жарықтандыруды қажет ететін өсімдіктер орналастырылады;

Қатты жарықтандырылуды қажет ететін өсімдіктерді терезенің бүйір сөрелеріне, керісінше, әлсіз жарықтандырылуды қажет ететін – артқы жаққа орналастырады.

Сөрелердің астына қыстап шығуға арналған, қазылған түйнектер және баданаларды сақтайды.

Тәртіп және тазалық – жылыжай және оранжереялардағы негізгі жұмыс тәртібі.

Ауасын желдетіп отыру таза ауаның жаңа қорын алуға және онда қажетті температураны және ылғалды сақтап тұру үшін қажет.

Оранжерелар және жылыжайлар қыстың өзінде де желдетуді қажет етеді. Бірақ желдету кезінде ауаның қатты толқынынан қашу керек.

Культивациялық ғимараттарда бүрку аса маңызды болып келеді. Бұл суаруды алмастыру емес, оның қосымша қоры болып саналады.

Бүрку ауаның ылғалдылығын жоғарылатады, судың жапырақтар арқылы булануын қысқартады.

Көп жағдайда бүрку мынадай жағдайларда қолданылады:

1) ылғалды ауаны қажет ететін тропикалық өсімдіктерге;

2) өсімдікті қайта отырғызған соң;

3) қалемшелер арқылы өсіргенде;

4) қысқы уақытта гүлдейтін бұталарды бөліп алу кезінде.
Гүлді өсімдіктерді бөлiпалу

Өсiмдiктердiң түстерiнiң (қыстыгүнi, ерте көктемде) алуын өнер, кезеңде, мерзiм нақтылы, алдын ала болжалды жазғы ұсталған (мұз баданалар) түстерi сонымен бiрге ал орнатыла деп атал «бөлiп алумен» табиғи жағдайда боламын. Мысалы, меруертгүлдер, мамыргүл, қысы-жазысының ағымына түс ие болу мүмкiн лалагүлдiң кейбiр түстерi. Меруертгүлдер немесе лалагүлдердiң бөлiп алуы мұндай ағымына мүмкiндiгi гүлдеп болатын өсiмдiктерiн жыл бойы алмастыруға ие болады және түстiң үздiксiздiгiмен қорыта келгенде қамтамасыз етуге қайта гүлдеу үшiн есептеумен өндiредi.


Құрастырған:

Оқытушы________________Есенгулова Н.Ж.

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі

Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті

Аграрлық факультеті


Бекітемін:

Агротехнология және орман ресурстары

кафедрасының меңгерушісі

Есенгулова Н.Ж._______________

«____»________________2014 ж.
Әдістеме

Тақырыбы:
Сабақ мақсаты:
Дәріс №6 ӨСІМДІКТЕРДІ ҚОРҒАУ

1. Гүлді өсімдіктердің зиянкестері

2. Гүлді өсімдіктердің аурулары

3. Гүлді өсімдіктердің зиянкестері және ауруларымен күресу заттары және тәсілдері


Гүлді өсімдіктердің зиянкестері

Гүлді өсімдіктер үшін өрмекшелі кене, биттер, нематодалар, құрттар аса қауіпті. Сүтқоректі жануарлардың ішінен өсімдіктерге тышқан, егеуқұйрық, қоян және т.б.зиян келтіреді.



Шашаққанаттылар, трипстер (Thysanoptera) — жәндіктердіңбір отряды. Жер шарында кең тараған. 2 мыңнан астам түрі белгілі. Денесінің ұзыңдағы 0,5 — 2 (сирек 14) мм. 2 жұп қысқа қанаты бар, олардың шетінде жіңішке қылшықтардан тұратын шашақтары орналасқан, қанаттары редукцияға ұшыраған немесе мүлдем болмайтын түрлері де жиі кездеседі. Аяқтарындағы тырнақтарының арасында торсылдақ тәрізді сорғыштары орналасқан. Ауыз аппараты — сорғыш. Шашақ қанаттылар өсімдіктің гүлінде, жапырағында және жемісінде, мүктерде, ағаштың қабығында тіршілік етеді. Негізінен өсімдіктіңшырынын сорып қоректенеді, араларында жыртқыш түрлері де кездеседі. Шала түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын өсімдіктіңұлпасына, гүлдеріне, жапырақ қолтығына салып, 2 — 3 айдан кейін ересек жәндік шығады. Шашақ қанаттылардың ауыл шаруашылығы дақылдарын зақымдайтын (мыс., темекі трипсі, т.б.), өсімдік ауруларының қоздырғышын тарататын (бактериялар, вирустар) түрлері бар.

Нематодалар, жіпті құрттар (Asphelenchusormeradis) ауыз қуысында өсімдікті тесіп оның сөлін сорып алатын тиегі болады.Кейбір түрлері өсімдік ішінде паразитті тіршілік етеді. Нематодалар сәлбен, барқытгүл, қырмызыгүл, қызғалдақ, қылқандарға зиян келтіреді.

Өсімдіктің зақымдануы бүкіл жаз бойы жүреді.



Гүлді өсімдіктердің аурулары

Өсімдік ауруларының қоздырғыштары саңырауқұлақ және бактерия сияқты паразиттер болып табылады. Аурулармен күрес өсімдіктерді фунгицидтермен бүрку және тозаңдандыру, тұқымды себу алдында дәрілеу, топырақты термиялық және хмииялық дезинфекция арқылы жүргізіледі.

Basіdіomycetes класының Puccіnіa туысына жататын саңырауқұлақтар тарататын аса зиянды және кең таралған кесел – өсімдіктердің тат аурулары. Тат өсімдіктіңжербетіндегібөлімдеріне, оныңішіндегүліне, жемісінетүседі. Ауру белгілеріжапырақ пен сабақтажәнемасақтыңқауыздарындаақшылсарғыш (сары тат), қоңырқай (жапырақнемесеқоңыр тат), қызғылт-қоңырқай (сабақ таты) түсті, көлеміәртүрлікүлдіреуіктертүріндебайқалады. Олар, әсіресеастықдақылдарындакөпкездеседі. Сары тат көбінесеоңтүстік пен оңтүстік-шығысаймақтардакүздікбидайегісіндекеңтаралған. Қоңыр тат солтүстік, шығысжәнебатысаймақтардажаздықбидайегістерінжиішарпып, өнімгеайтарлықтайзиянкелтіреді. Тат ауруынажүгері, күнбағыс, қарақат, таңқурай, алмұрт, алма, т.б. шалдығады.

Фузариоз — Fusarіum туысына жататын саңырауқұлақтар тудыратын өсімдік ауруы. Бұл ауруға мәдени және жабайы өсімдіктер мен дақылдардың әр түрлі мүшелері шалдығады. Фузариоз қоздырғышы топырақта, өсімдік қалдықтарында тіршілік етеді. Ол өсімдік тамырында саңырауқұлақ жіпшелері, хламидоспорасы түрінде сақталып, жапырақ пен сабаққа су және қоректік заттар тасымалданатын өткізгіш түтікшелерді бітейді, сол себепті өсімдік солып, қурап қалады. Фузариозды солуға мақтаның жіңішке талшықты сорттары, орамжапырақ, картоп, дәнді бұршақ және асқабақ, т.б. шалдығады. Фузариоз шірімесі дәнді астық дақылдарын, қауын, қарбыз, қияр, қызанақты зақымдайды. Фузариоз топырағы тығыз, ылғалы мол егістіктерде көп кездеседі. Өсімдіктің тамыры мен тамырсабағын шірітеді. Фузариозға шалдыққан өсімдіктің масағы солып, тамыры шіриді, дәні босап, егістік көктемей қалады. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жүйесін дұрыс пайдалану, тұқымды гранозан немесе меркуранмен, фунгицидпен дәрілеу, егістікті өсімдік қалдықтарынан мұқият тазарту, тазарған және залалсызданған тұқым себу, фосфор-калий тыңайтқыштарын шашу керек.

Ақ шірік — күнбағыс, соя, үрме бұршақ, зығыр және тағы басқа өсімдіктерде, сонымен қатар қоймадағы көкөністерде саңырауқұлақ салдарынан болатын өте хауіпті ауру. Ақ шірік өсімдікті істен шығарады. Күресу жолы: ақ шірік жұққан тұтас өсімдікті немесе оның бөлімін отап құрту, тұқымын тазалау, екінші дақыл егу, овощтар сақталатын қойманың температурасын 1—3 градуста ұстау және оны желдетіп тұру.

Гүлді өсімдіктердің зиянкестері және ауруларымен күресу заттары және тәсілдері

Зиянкестер және ауру қоздырғыштарын жою улары түрлі тәсілдермен жүргізіледі.



Инсектицидтер (лат.insectum – жәндік және caedo – жою) – зиянды жәндіктерді құртуға арналған химиялық заттар. Организмге ену жолына байланысты Инсектицидтер бірнеше топқа ажыратылады.

  • Жанасу инсектицидтері – жәндіктердің сыртқы тері қабаттарымен жанасуы арқылы енеді; олар шанышқылы – сорғыш ауыз органдары бар жәндіктерді (биттер, қандалалар) жоюға арналған.

  • Ішек инсектицидтері – инсектицидтерімен өңделген өсімдіктерді немесе уландырылған жемдерді жеуі арқылы жәндіктердің асқазан-ішек жолына енеді; олар кеміретін жәндіктерді (шегірткелер, қоңыздардың дернәсілдері мен ересектері, көбелектердің жұлдызқұрттары) жоюға арналған.

  • Жүйелі инсектицидтер – өсімдікке топырақтың тамыры арқылы немесе беткі жағынан өсімдіктің сөлі мен ұлпалары арқылы еніп, жүйке-талшық жүйесі бойына тарайды.

  • Фумигантнемесе тыныс инсектицидтері – жәндіктердің организміне бу, газкүйінде деп алу органдары арқылы енеді.

Инсектицидтердің'>Инсектицидтердің көпшілігі органикалық заттардан тұрады, оларды синтетика жолмен алады. Солардың ішіндегі маңызы зор болып табылатын хлорлы органик және фосфор органик. Инсектицидтер қазір күшәла мен фтор қосылыстары бар органикалық емес инсектицидтер қолданылмайды. Бір қатар хлорлы органик. Инсектицидтер (альдрин, дильдрин, т.б.) мен ДДТ-ны (химиялық препарат) пайдалануға барлық дамыған елдерде тыйым салынған. Ауылшаруашылығынакеңіненендіріліпжатқан синтетика пиретроидтардыңүлестікшығынмөлшері аз (1 га-ға 25-тен 200 га-ғадейін) жәнеқоршағанортағазияндыгаздардышығаруытөмен. Олардыәртүрлітәсілменқолданады (бүрку, себу, тозаңдату, фумигация). Инсектицидтердіқолдануауылшаруашылығы мен орманшаруашалығыөнімдерініңшығыныназайтады.

Темекі түтіні — жапырақ биті, трипске қарсы қолданылады. Ол үшін биттеп жатқан сүректі жерлерде ылғалды темекі жапырағын өртейді. Жылыжайдың 100 шаршы метр ауасына 400 г темекі түтінін алады.

Темекі түтініне қылқан жапырақтылар, гелиотропер, басқа да жас нәзік жапырақтары бар өсімдіктер сезімтал болып келеді. Екінші қайтара аз мөлшерде түтіндету жақсы нәтиже береді.



Фунгицидтер (лат. fungus — саңырауқұлақ және caedo — өлтіру) — мәдени дақылдарды саңырауқұлақ қоздыратын аурулардан қорғау үшін қолданылатын химиялық препараттар. Құрылымы жағынан фунгицидтер органикалық және бейорганикалық болып бөлінеді. Ертеде фунгицидтер ретінде мыс пен темірдің, күкірт пен мырыштың бейорганикалық қосылыстары қолданылған. Қазіргі фунгицидтер түрлерінен: формальдегид, беномил, триазол, карбендазим, триадимефон, флутриафол, приоклостробин және сынап пен хлор, т.б. элементтердің органикалық қосылыстары, тилт, альто-супер, рекс, фалькон, скор, импакт, ридомил МЦ, т.б. пайдаланылады. Бұлардың көпшілігі өсімдікті аурудан қорғаумен қатар оны сол аурудан айықтыра да алады және бір дақылда ауру түріне байланысты бірнеше фунгицидтер қолданылуы мүмкін. Фунгицидтердің әсері бүркілген соң 1 — 2 сағат аралығында өсімдік мүшелеріне сіңіп, қорғау мерзімі 20 — 30 тәулікке дейін жетеді. Фунгицидтертер жиі қолданылатын ауруларға: астық дақылдарында кең таралған сары, қоңыр және сабақ таттары, септориоз, көкөніс пен бау-бақша және жеміс-жидек дақылдарындағы фитофтороз, мильдю, таз қотыр, монилиоз, сұр шірік, т.б. жатады. Фунгицидтер қолдану мөлшері мен мерзімі және жиілігі арнайы тексеруден өтіп, рұқсат етілген пестицидтер тізімінде көрсетіледі. Фунгицидтертер ағаштан жасалған құрылыс материалдарын, теріні, т.б. өңдеуге де қолданылады.

Құрастырған:

Оқытушы________________Есенгулова Н.Ж.

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі

Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті

Аграрлық факультеті


Бекітемін:

Агротехнология және орман ресурстары

кафедрасының меңгерушісі

Есенгулова Н.Ж._______________

«____»________________2014 ж.
Әдістеме

Тақырыбы:
Сабақ мақсаты:
Дәріс №7. АШЫҚ ГРУНТТЫҢ ГҮЛДІ ӨСІМДІКТЕРІ


  1. Біржылдықтар

  2. Екіжылдықтар

  3. Көпжылдықтар


Біржылдықтар

Қырмызыгүл (лат.Caléndula) — күрделігүлділер тұқымдасына жататын жартылай бұта, бір жылдық, кейде көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 50 см-дей. Сабағы бұтақтанып өседі. Жапырақтары ұзынша қондырма, қандауырпішіндес, жиектері тегіс. Гүл шоғы ұзын гүл сидамына орналасқан себетгүл, оның шетін 1 — 2 қатар жапырақ қоршап тұрады. Гүлі көбіне сары, сарғыш түсті, сондай-ақ қос жынысты, хош иісті. Тұқымы таға пішінді. Мамыр айының аяқ шенінен бастап, суық түскенге дейін гүлдейді. Жемісі — дәнек. Қазақстанның барлық аймағында егілетін 1 ғана түрі бар, ол — дәрілік қырмызыгүл (С. offіcіnalіs). Оның құрамында календен атты ащы зат, шайыр, әр түрлі қышқылдар, шырышты заттар және каротиноидтар, алкалоидтар, эфир майы бар. қырмызыгүлдің дәрілік қасиеті ежелгі Грекияда белгілі болған. Халықтық медицинада қырмызыгүл жара, безеу, шиқан, ұшық және көз ауруларын емдеуге қолданылады. Себеті тамаққа пайдаланылады. Саябақтар мен гүлзарларда әсемдік үшін қолдан егіледі.

Қырмызыгүл – қашқаргүлдер тұқымдасына жатады. Тұқымдасында 30-ға жуық түрі Жерорта теңізінің жағалауында таралған. Көбінесе ол біржылдық өсімдік. Қырмызыгүлдің өзіне тән жұпар иісінен алыстан тануға болады. Көгалдандырудан гөрі емдік мақсатта өте ерте заманнан қолданылып келеді. Біржылдық гүлдердің ішінде жер талғамай тұқымы шашылып өздігімен де шыға беретін гүлдің бірі. Биіктігі сұрпына қарай 15-75 см аралығында болады. Сабақтары қырлы, жабысқақ түкті болып келеді. Гүлдері сабағына тығыз орналасады. Жай күлтелі және гүлпарлы болып екіге бөлінеді. Диаметрі 4-10 см аралығында. Түсі солғын сарыдан, қызғылт сары түске дейін болып келеді.

Көгалдандыруда гүлінің ашық бояуы, ұзақ әрі мол гүлдеуімен, күтімді аса қажет етпейтіндігімен бағалы. Оны гүлзарларда, жол жиектеріне, ыдыстарға отырғызып қала көгалдандыруында да, жеке бақшаларда да көп қолданады. Биік түрлерін тек көгалдандыруда ғана емес, кесіп гүлшоқтарын жасауға да пайдаланады. Кесілген қырмызыгүлдер 10 шақты күнге дейін әдемілігін жоғалтпайды. Көшеттерін еккенде, арақашықтығы 20-30 см болуы керек.

Қырмызыгүл – күтімі оңай өсімдік. Ашық күн түсетін жерде жақсы өседі. Суыққа шыдамды. Топырағы жеңіл, орташа құнарлы, ылғалды болғанын қалайды. Өсімдікке көңді гүл түйін салғанға дейін қосу қажет, ал одан әрі қарай өте көп қолдануға болмайды, себебі көңде азот көп болғандықтан жапырақтары мол болып өсуіне пайдалы, ал біз жапырағы емес, гүлі үшін өсіретіндіктен, гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал. Ұзақ әрі мол гүлдеуі үшін, гүлшоғыры тұқымданып кетпей тұрып, гүл күлтелері қоңырқай тарта бастағанда, жұлып тұрған дұрыс. Тұқымын қыркүйек айынан бастап жинауға болады.

Біржылдық гүлдерді жыл сайын тұқымнан көбейтіп өсіріп отырады. Мамыр айында гүлдету үшін, ақпан айының соңы, наурыз айының басында жылыжайда немесе үйде 20-22ºС жылылықта тұқым арқылы көбейтеді. Тұқым 5-7 күнде өніп, өскін шығарады. Өскінде бір-екі жапырақ шыққанда, көшеттеп, әрқайсысын жеке отырғызады. Сәуірдің соңында немесе мамыр айының басында, көктемнің ызғарлы суығы өткеннен кейін, көшеттерді далаға егеді. Өскін өніп шыққан уақытынан бастап, 50-60 күннен кейін гүлдей бастайды. Бақшаға сәуірдің аяғы, мамырдың басында тұқымынан егетін болсаңыз, жаздың ортасында гүлдейді.

Барқытгүл – қашқаргүлдер тұқымдасына жатады. Отаны – Орталық Америка. Табиғатта оның 30-ға жуық біржылдық түрлері бар. Американың тропикалық аймақтарында көп таралған. Гүлінің әдемілігі мен хош иісі үшін голландық гүл жинақтаушылар аз уақыт ішінде барқытгүлінің 100 сұрыпын өсіріп шығарды. Олардың ішінде гүлі аппақ «Ванилла» гүлін ерекше атап айтуға болады. Барқытгүлдің көп сұрпы тік және жайыла өсетін түрлерінен таралған. Қазақстанда екі түрі де қолданыста. Биіктігі сұрпына қарай 15-см ден 90 см-ге дейін жетеді. Барқытгүл жай күлтелі және гүлпарлы болып екіге бөлінеді. Гүлінің пішіні шар тәріздес, диаметрі 5-12 см аралығында болады. Барқытгүлдің сары, қызғылт сары, лимон түстес сары, ақ және қызыл-қоңыр аралас түстері бар. Сабағының биіктігі 10 см-ге жеткен сәттен бастап гүл түйін салады. Гүлдеген сәті тіпті керемет. Оның гүлпарлы түрі бір түптен 100 гүлге дейін шығарса, жәй күлтелі түрлері бір түптен 200-ге дейін гүл жарады.

Настурция – капуциналар тұқымдасына жатады. Отаны – Колумбия. Таралған аймақтары Оңтүстік және Орталық Америка. Отанында біржылдық, көпжылдық және жартылай бұталы өсімдік. Қазақстанда біржылдық бойы аласа және шырмалып өсетін түрлері қолданылады. Биіктігі 30-50 см-лік және қысқа 15 см-ліктері бар. Шырмалып өсетіндері 3 м-ге дейін барады. Гүлі жай күлтелі, жартылай гүлпарлы және гүлпарлы болып келеді. Диаметрі 7см. Гүлдерінің хош иісі араларды ғана емес, жеміс-жидектерді тозаңдандыратын басқа да пайдалы жәндіктерді өзіне тартады. Түсі сары, қызғылт сары, ашық қызыл, күлгін және барқытқа ұқсас түрлері бар.

Гомфрена – амаранттар тұқымдасына жатады. 90-ға жуық біржылдық және көпжылдық түрі Америка, Австралия және Африка аймақтарында таралған. Қазақстанда біржылдық түрлері өсіріледі. Биіктігі түріне қарай 15-45 см аралығында болады. Гүлі жоңышқаға ұқсас келеді. Пішіні шар тәрізді, домалақ, диаметрі 3-4 см. Түріне қарай түсі ақ, сары, күлгін, қызғылт, қызылкүрең болып келеді. Ою-өрнек, кескіндер, гүлмен көмкерілген сөздер жазуға, гүлзардың жиектеріне, гүлді кілем жасауға көп қолданылады. Көшеттерді еккенде арақашықтығы 20-25 см болуы керек. Маусым айынан бірінші суыққа дейін гүлдеп тұрады, бірақ біздің климаттық жағдайымызға байланысты тұқым бермейді.



Екіжылдықтар

Қалампыр (Dianthus) — қалампырлықтар тұқымдастарына жататын біржылдық және көпжылдық өсімдіктерінің бір туысы. Қалампырдың Азияда, Африкада, Еуропада шөп және бұта болып есетін 300-дей түрі бар. Солардан бұрынғы КСРО жерінде өсетіндері — 80. Қалампыр топтанып өседі. Гүлінен эфир майы алынады. Қалампырдың бірнеше түрі декорация ретінде теплицаларда, құмыраларда өсіріледі. Кейде шала бұта түрінде де кездеседі. Қазақстанның далалық аймақтарында, су алабындағы шалғындарда, тасты төбе баурайында, шалғынды тау бөктерінде өсетін 29 түрі бар. Еуразия мен Африкада, негізінен, Жерорта теңізі жағалауларында кездесетін 300-ге жуық түрі белгілі. Кейде шала бұта түрінде де кездеседі. Қазақстанның далалық аймақтарында, су алабындағы шалғындарда, тасты төбе баурайында, шалғынды тау бөктерінде өсетін 29 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 – 50 см-дей, жапырағы таспа немесе қандауыр тәрізді болады. Қалампыр туысының өзіне тән ерекшелігі – бірігіп кеткен тостағанша жапырақшаларының түбі қабыршақтанып келіп, гүл жапыраққа жабысып тұрады. Көбінесе қызыл, қызғылт, ақ, ала түсті, хош иісті, дара гүлдері сабағы мен бұтағының басында жетіледі. Гүл жапырақшаларының шеті тілімденген не ара тісті ирек. Көбелектермен тозаңданады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Қытай, түрік, бақша, гренадин, Шабо қалампырлары Қазақстанның гүл өсіретін шаруашылықтарында әсемдік үшін өсіріледі. Ала қалампыр мен қытай қалампыры халықтық медицинада және парфюмерияда пайдаланылады. Емдік мақсатта өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін гүлдеп тұрған кезінде жинайды


1   2   3   4   5


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет