«Энтомология» пәні бойынша 050113- «Биология», 050607-«Биология» мамандықтары студенттерінің білімін бақылауға арналған обсөЖ тапсырмалар мәтіні



жүктеу 1.5 Mb.
бет5/8
Дата25.04.2016
өлшемі1.5 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8
: CDO -> OBSOJ
OBSOJ -> Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> 1 обсөж тақырып: Әдеби тілдің жалпыхалықтық тілмен арақатынасы
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi “Ñûðäàðèÿ” óíèâåðñèòåòi
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
OBSOJ -> «Мәдениеттану» пәнінен СӨЖ сабақтарының
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау

Жұмыртқа түтікшелері көбнесе өзара қосылып, бірнеше тармақ құрады Насекомдардың барлығы дерлік дара жынысты организмдер. Гермафродетизм насекомдардың тек аздаған түрлерінде (мысалы термиттердің ұясындатіршілік ететін шыбындар мен кокцидиялардың кейбіреулерінде) ғана байқалады. Көпшілік жағдайда сыртқы құрылысы жағынан насеком мен ұрғашы насекомның арасында айырмашылық аз емес мүлде болмайды. Бұл жағдайда оларды бір-бірінен сыртқы жыныс мүшелері арқылы ғана ажыратуға болады. Сонмен қатар насекомдарда анық көрінетін жыныс диморфизмі жиі кездеседі. Ондай насекомдардың еркегін ұрғашысынан жақсы дамыған мұртшалары (мысалы, зауза қоңыздарында, бұйра көбелекпен, жібек көбелек тұқымдастарының өкілдерінде), көз құрылысы (араларда), ауыз аппаратының бөлімшелері (бұғы қоңызда), церкилері (айыр құйрықтарда), тері қосалқылары (мүйіз тұмсық қоңызда) арқылы ажыратуға болады. Сонымен қатар еркек насекомдардың түсі ақшыл болады және қимылы жылдам келеді. Жыныс диморфизмі әсіресе желпуіш қанаттылардың өкілдерінде (еркегінің құрт тәрізді), кокциттердің көптеген түрлерінде және көбелектердің кейбіреулерінде (қысқы мұр көбелегінде жұпсыз көбелекте және т.б.) өте айқын білінеді.


Ұрғашы насекомның көбею мүшелеріне 1жұп аналық, жұп және жұпсыз жұмыртқа өткізгіш , бір жұп қосалқы без және кейбір насекомдарда кездесетін тұқым қабылдағыш жатады. Аналық бездері жұмыртқа түтікшелерінен тұрады, онда жұмыртқа клеткалары қалыптасады. Жұмыртқа түтікшелерінің саны әр түрлі: кейбір қоңыздар мен көбелектерде 4-8 жұп, бал арасында 220 жұпқа дейін, ал термиттерде 1200 және одан да көпда, жұпты жұмыртқа өткізгіштерінің біреуіне қосылады.

Жұптас жұмыртқа өткізгіштер өзара қосылып, жыныс тесігі арқылы сыртқа ашылатын жұпсыз жұмыртқа өткізгіш құрады. Жұпсыз ұрық өткізгішке көбнесе тұқым қабылдағыштың жіңішкерек келген жанама тармағы қосылады (шыбындардың кейбір түрлерінде 2-3 ұрық қабылдағыш болады). Ұрық қабылдағыш немесе сперматека еркек насекомның шағылысу кезінде бөлінетін сперматазойдтарын сақтау қызыметін атқарады. Сперматазойдтарды сақтау кейде 4-5 жылға созылады (мысалы бал арасында сондай). Жұмыртқаның ұрықтануы жұпсыз жұмыртқа өткізгіштен өтіп бара жатқан кезінде орындалады. Осы кезде сперматазоидтар тұқым қабылдағыштан шығады да жұмыртқаны ұрықтандырады. Көбінесе жұпсыз жұмыртқа өткізгіш кеңейіп, қапшық тәрізді мүше қынапқа айналады. Жұпсыз жұмыртқа өткізгішке қосалқы бездерінің жанама тармағы ашылады.


4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Насекомдардың көбею типтері

2.Оларға сипаттама бер
9 апта
ОБСӨЖ №18

Тақырыбы: Насекомдардың ж±мыртќаларыныњ ќ±рылысы жєне бµлшектенуі.
Студенттің орындайтын тапсырмасы:

Тест

1. Бөлме шыбынының аналығы бірден қанша жұмыртқа салады?

А) 3-8

Б) 500-600



С) 1000-2000

Д) 130- 150

Е) 10-15

2. Насеком жұмыртқасының сыртқы қабығы қалай аталады?

А) Хорион

Б) Эпидермис

С) Кутикула

Д) Шала қабық

Е) Нағыз қабық

3. Жұмыртқа ұрықталар кезде спермотозоид қандай тесік арқылы енеді?

А) Пора

Б) Хорион



С) Биастодерма

Д) Микропиле

Е) Эндокрин

4. Уйыма (сераза) қандай қабық

А) Ұрықтың сыртқы қабығы

Б) Ұрықтың ішкі қабығы

С) Ұрықтың ортанғы қабығы

Д) Дұрыс жауабы жоқ

Е) Ұрық

5. Амнион қандай қабық



А) Ұрық

Б) Ұрықтың ішкі қабығы

С) Ұрықтың ортанғы қабығы

Д) Дұрыс жауабы жоқ

Е) Ұрықтың сыртқы қабығы

6.¦рыќтанбаѓан ж±мырќадан ќандай ара шыѓады?

А) Аталыќ

Б) Аналыќ

С) Ж±мысшы

Д) Жетілмеген

Е) Д±рыс жауабы жоќ

6. Харион пайда болатын кезде микропиле деп аталатын тесік қандай қызмет атқарады?


А) Дұрыс жауап жоқ

Б) Сперматозоидтары тесік арқылы ішке енеді

С) Аталық жасушасы сыртқа шығады

Д) Аналық жасуша 2-ге бөлінеді

Е) көбею қызметін

Реферат


1.Насекомдардың көбеюі

2.Насекомдардың жұмыртқасының құрылысы

3.Насекомдардың толық түрлеріп дамуы

4.Насекомдардың шала түрленіп дамуы


10 апта
ОБСӨЖ № 19.
1.ОБСӨЖ тақырыбы: Насекомдардың эмбриональдық типтерінің ерекшелігі
2.ОБСӨЖ мақсаты: Тақырыпты толық меңгеріп студенттердің өз бетімен жұмыс жүргізуіне жол ашу.

3.ОБСӨЖ мәтіні:

Насеком жұмыртқасының сыртқы қабығын хорин деп атайды. Хорин аналық бездің жұмыртқа түтіктерінің немесе фальликуланың эпитель клеткаларынан белгісі (ізі) болып саналатын мүсіндік бейнелероналасқан. Хорионның нағыз қабық немесе уыз қабық жатады. Хорион пайда болар кезде микропиле деп аталатын тесік қалады.Жұмытқа ұрықтанар кезде – сперматазойдтар осы тесік арқылы ішке енеді.

Жұмыртқа түрлері және оларды салу сипаты. Жұмыртқаның үлкен-кішілігі және сыртқы пішіні алуан түрлі.. Өсімдік бітелері мен трипсілердің, кейбір ұсақ жарғақ қанаттылардың жұмыртқаларының ұзыңдығы 0,02-0,03 мм ғана болса, ірі шегірткелердікі 8-10 мм жетеді. Пішіні сопақша (қоңыздар мен көбелектің көпшілігінде) созылыңқы сопақша (шегіртке мен шекшекте), жартылай шар тәрізді (түн көбелектерінде), шөлмек тәрізді (ақ көбелектерде) т.с.с. түрде болады. Кейбір насекомдардың (мысалы, алтын көзділердің, хальциттердің, жапырақ бүргелерінің) жұмыртқаларын ұзын немесе қысқасабақшалы болады.

Хорионның құрылымы (жұмыртқаның үстіңгі қабығы) әр түрлі: тегіс, уақ әжімді, қатпарланған терең әжімді, бойлық қабырғалы немесе көлденең қабырғалы болады. Мысалы, ақ көбелектердкхорионның үстіңгі қабырғалары ірі, көлденең қабырғалары ұсақ болса, түн көбелектерінде – радиальды қабырғалар болады.

Ұрықтың дамуы. Эмбриондық даму жұмыртқаның бөлшектенуі және жас ядроларының пайда болуымен басталады. Насекомдардың жұмыртқасында сары уыз өте көп, сондықтан ядроның бөлшектенуі үстіртін жүреді. Пайда болған жас ядролар цитоплазманың аз ғана бөлігімен бірге жұмыртқаның шетіне ығысады да сары уыздың жиынтығын қоршайды. Сөйтіп клеткалардың тұтас қабаты-бластодерма пайда болады. Келешек ұрпақтың құрсақ жағында жуандау келген ұрық тілімі қалыптасады. Келешекте соның есебінен насекомның ұрығы дамып жетіледі. Ұрық жапырақшаларының пайда болу барысында ұрық тілімінің жан-жағынан қуалапүстіне қарай үдей өседі де екі қабатты қатпар құрады. Ал ұрық тілімі сары уыздың ішіне қарай біраз батыңқырайды. Жайыла өскен қатпардың шеттері бір-бірімен түйіседі де бір жола қосылып кетеді. Сөйтіп ұрық екі қабатты бола бастайды. Сыртқы қабат ұйыма (сероза) қабық, ал ішкі қабық амнион деп аталады. Амнионмен дамып келе зжатқан ұрықтың арасында қорғаныш және қоректік маңызы бар, сұйық зат толы қуыс пайда болады. Сөйтіп ұйыма қабық пен амнион жұмыртқаны ортаның қолайсыз жағдайының әсерінен жақсы қорғайды. Сондықтан да жұмыртқа фазасы насекомның басқа даму фазаларымен салыстырғанда инцектицидтерге өте төзімді болады.

4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Насекомдардың эмбриональдық типтерін ата

2.Оларға сипаттама бер

10 апта
ОБСӨЖ №20

Тақырыбы: Насекомдардың постэмбриональдық типтері
Студенттің орындайтын тапсырмасы:

Тест


1. Постэмбриондық дамудың сипатына сәйкес метаморфоздың неше түрі болады

А) 5


Б) 2

С) 1


Д) 4

Е) 6,8


2.¦рыќтанбаѓан ж±мырќадан ќандай ара шыѓады?

А) Жетілмеген

Б) Аналыќ

С) Ж±мысшы

Д) Аталыќ

Е) Д±рыс жауабы жоќ

3. Насекомдардыњ ќайсысы шала т‰рленіп дамиды?

А) кµбелектер

Б) ќоњыздар

С) шегірткелер

Д) шыбындар

Е) аралар

4. Насекомдардыњ ќайсысы толыќ т‰рленіп дамиды?

А) тараќандар

Б) ќосќанаттылар

С) тураќанаттылар

Д) Жартылай ќатты ќанаттылар

5.Кµбелектер, ќоњыздыр ќай жолмен дамиды?

А) гипоморфоз

Б) голометабола

С) гемиметабола

Д) гиперметамоафоз

Е) араморфоз

6.Күздік көбелектің бір жылда беретін ұрпақтар саны (Шымкент облысында)



  1. 10

  2. 3

  3. 1

  4. 8

  5. 7

7. Қуыршақтың дамуы ауа райы жағдайына байланысты

  1. 1-1,5 жетіге дейін

  2. 5-6 жетіге дейін

  3. 5-7 жетіге дейін

  4. 2-4 жетіге дейін

Коллоквиум


1.Иіс сезу жене дєм сезу м‰шелерініњ ќ±рылысы.

2.Насекомдардың ж±мыртќаларыныњ ќ±рылысы жєне бµлшектенуі.

3.Насекомдардың постьэмбриональдық типтері

4.Насекомдар мен µсімдіктердіњ ќарым – ќатнасы.Заќымдану типтері.

5.Экологиялыќ факторлар сипаттамасы.


11 апта
ОБСӨЖ № 21
1.ОБСӨЖ тақырыбы: Насекомдардың постэмбриональдық типтері
2.ОБСӨЖ мақсаты: Тақырыпты толық меңгеріп студенттердің өз бетімен жұмыс жүргізуіне жол ашу.

3.ОБСӨЖ мәтіні:

Насекомдардың постэмбриондық даму кезеңі личинканың жұмыртқадан шыққан кезінен басталады. Дамудың бұл кезеңі дененің жай ғана өсіп ұлғаюы ғана емес, ол организмнің бір фазадан келесі екінші фазаға, одан үшіншісіне көшіпи жетілуі. Жеке дамудың мұндай түрін метаморфоз, немесе түрленіп даму деп атайды.

Метаморфоздың түрлері. Постэмбриондық дамудың сипатына сәйкес метаморфоздың екі түрі болады: шала түрлену және толық түрлену. Шала түрленуде насекомдар даму процесінде 3 фазадан өтеді: жұмыртқа фазасы және ересек насеком немесе имаго фазасы. Шала түрлену тура қанаттыларға, қандалаларға, тең қанаттыларға, трипсілерге және т.б. тән. Насекомдардың толық түрленіп даму циклінде тағы бір фаза- қуыршақ фазасы қосылады, олар яғни 4 фазадан өтеді: жұмыртқа фазасы, личинка фазасы, қуыршақ фазасы және имаго фазасы. Толық түрлену қоңыздарға, тор қанаттыларға және басқаларға тән.

Кейбір насекомдарда метаморфоздың осы негізгі 2 түрінен басқа өзгерген түрлері кездеседі. Метаморфоздың бірінші типінің өзгерген түрлеріне-оңайланған және күрделенген шала түрлену, ал екінші типінің өзгерген түріне күрделенген түрлену немесе мейлінше толық түрлену жатады.

Личинкалардың типтері. Метаморфоз кезіндегі ерекшелік личинкалардың дене құрылысында да байқалады. Шала түрлену жолымен дамитын насекомдар личинкаларыныың сыртқы пішіні ересек насекомдарға өте ұқсас. Олардың да күрделі көздері болады. Ауыз мүшелерінің, мұртшаларының, аяқтарының типтері, тіршілік ету әрекеттеріеесек насекомдардікіндей. Айырмашылығы – олардың денесі кішірек келеді, қанаттары және жыныс мүшелері жетілмеген. Имаго фазасына өте ұқсас болғандықтан бұл топқа жататын насекомдардың личенкаларын алғашқы личенкалар, немесе имаго тәрізді личинкалар деп атайды.
4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Насекомдардың постэмбриональдық типтерін ата

2.Оларға сипаттама бер
11 апта
ОБСӨЖ №22

Тақырыбы: Насекомдарм ен өсімдіктердің қарым-қатынасы.Зақымдану типтері
Студенттің орындайтын тапсырмасы:

Тест



Глоссарий

Мимикрия


Экологиялық факторлар

Сенсилла


Ректальды бездер

Экзувия


Церкалар

12 апта
ОБСӨЖ № 23.
1.ОБСӨЖ тақырыбы: Насекомдардың экологиясының негіздері
2.ОБСӨЖ мақсаты: Тақырыпты толық меңгеріп студенттердің өз бетімен жұмыс жүргізуіне жол ашу.

3.ОБСӨЖ мәтіні:

Экология жеке организмдердіњ жєне солардыњ топтарыныњ µздерін ќоршаѓан ортамен ќатынастарын зерттейді (грек тілінде ойкос – мекен, орын, ал логос – ілім, ѓылым). ¤сімдік ќорѓау т±рѓысынан ќараѓанда экологияныњ ењ негізгі проблемаларыныњ бірі – зиянды организмдердіњ сан мµлшерін зерттеу жєне ауылшаруашылыќ даќылдары зиянкестерініњ жекеленген т‰рлерініњ жаппай µсіп - µніп кµбейіп кетуініњ себептерін аныќтап талдау жасау.

Организмдердіњ сан мµлшері ењ алдымен, т‰рдіњ µсімталдыѓы мен тіршілігін саќтап ќалу ќабілеттілігіне байланысты. Насекомдардыњ µсімталдыѓы µте жоѓары. Мысалы астыќ т±ќымдас µсімдіктердіњ басты зиянкестерініњ бірі – астыќ бітесі маусым ішінде 16 рет ±рпаќ (генерация) беріп, µсіп - µнеді, ал єрбір генерацияда 60 ±рпаќтан болады. Сонда теория бойынша партеногенетикалыќ бір ±рѓашы бітеніњ ±рпаќтарыныњ саны маусым аяѓында 6015 шамасына жетпекші. Егер єрбір бітеніњ ±зындыѓы 5 мм деп алып, оларды ойша бірќатар саппен ќойсаќ, онда пайда болатын тізбек жер шарын экватор бойымен 7,5 млн рет айналып µткен болар еді.

Шындыѓында м±ндай дєрежеде кµбею болмайды, біте µзініњ кµбею шегініњ м‰мкіндігі, яѓни биотикалыќ потенциалын толыѓымен ж‰зеге асыра алмайды. Бітеніњ жекелеген т‰рлерініњ кµпшілігі ортаныњ ќолайсыз факторларыныњ єсерінен µліп ќалады, сонымен ќатар ±рѓашы біте єрќашанда 60 личинкадан бере де алмайды. Осы айтылѓандарѓа байланысты организмдердіњ µсімталдыѓы мен тіршілігін саќтап ќалу ќабілеттілігіне орта факторларыныњ тигізетін єсерін зерттеп білу, демек насекомдардыњ сан мµлшерініњ динамикасына тигізетін єсерін аныќтау ќолданбалы экологиялыќ зерттеулердіњ басты міндеттерініњ бірі болып саналады. Организмдердіњ сан мµлшерініњ табиѓатта µзгеріп т±ру зањдылыќтарын білу біріншіден, сол µзгерістерді алдын – ала болжауѓа м‰мкіндік туѓызса, екіншіден, ол зиянды организмдердіњ µсіп - µнуіне ќолайсыз жаѓдай туѓызудыњ жолдарын іздестіруге м‰мкіндік береді.

Организмдердіњ µзара к‰рделі ќарым – ќатынастарын д±рыс т‰сіну ‰шін экологиялыќ зерттеу ж±мыстары мына тµмендегідей 3 т‰рлі дєрежеде ж‰ргізіледі : 1- т‰рдіњ жеке м‰шелерініњ (особьтарыныњ) экологиясын зерттеу, 2- прпуляцияныњ (белгілі бір учаскені мекендейтін осрбьтар жиянтыѓыныњ) экологиясын зерттеу, 3- организм топтарыныњ немесе биоценоздардыњ, яѓни азды – кµпті біркелкі тіршілік жаѓдайларымен сипатталатын бір учаскені мекендейтін барлыќ организмдердіњ экологиясын зерттеу. Біріншісін – аутэкология, екіншісін – популяциялыќ экология, ‰шіншісін – биоценология деп атайды.
4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Насекомдардың экологиясы

2.Организмдердің бір-бірімен қарым-қатынасы

12 апта
ОБСӨЖ №24

Тақырыбы: Экологиялық факторлар сипаттамасы
Студенттің орындайтын тапсырмасы:
Тест

1. Экологиялық факторлар неше топқа бөлінеді?

А) 2

Б) 1


С) 3

Д) 4


Е) 5

2 Қоймадағы бұршақ тұқымдастарды 10-110С – қа дейін сақындату қандай тәсілге кіреді?



  1. Химиялық

  2. Биологиялық

  3. Физикалық тәсіл

  4. Агротехникалық

  5. Интегралды тәсіл

3. Қазіргі уақытта интегралды тәсілдердің элименттерін қай жерлерде көбірек қолданылады

  1. Егістікте

  2. Бау – бақшада

  3. Теплицада, оранжермде

  4. Биоценозда

Барлық агроценозда

4. Мақта қоңыр көбелегі қуыршақ фазасында топырақ арасында қандай тереңдікте қыстайды



  1. 100см

  2. 5см

  3. 50см

  4. 10см

  5. 1 – 2см

5 Мақта қоңыр көбелегінің жаздық эмбриондық дамуы қанша күнге созылады?

  1. 8-10 күнге

  2. 2-4 күнге

  3. 5-7күнге

  4. 1-2 күнге

15-16 күнге

6 Қуыршақтың дамуы ауа райы жағдайына байланысты



  1. 5-6 жетіге дейін

  2. 1-1,5 жетіге дейін

  3. 5-7 жетіге дейін

  4. 2-4 жетіге дейін

  5. 8-10 жетіге дейін



Бақылау сұрақтары


1.Экологиялық факторлар

Абиотикалық фактор

3.Биотикалық фактор

4.Антропогендік фактор


13 апта
ОБСӨЖ № 25.
1.ОБСӨЖ тақырыбы: Биотикалық факторлардың жалпы сипаттамасы
2.ОБСӨЖ мақсаты: Тақырыпты толық меңгеріп студенттердің өз бетімен жұмыс жүргізуіне жол ашу.

3.ОБСӨЖ мәтіні:
Биотикалыќ факторларѓа єр т‰рлі организмдердіњ арасындаѓы тіршілік єрекеттері процесінде пайда болатын µзара ќарым – ќатынастар жатады. Олардыњ ішіндегі ењ негізгілері – организмдердіњ ќоректік заттарѓа ќатынасы жєне соныњ негізінде туатын µзара байланыстар.

Ќоректік заттарѓа мамандану. Насекомдар мен басќа организмдердіњ жеке топтарыныњ органикалыќ заттардыњ єр т‰рлі кµздерін талѓап алу негізінде туатын ќатынастар ќоректік заттарѓа маманданудыњ бірінші т‰ріне жатады. Маманданудыњ осы т‰рі бойынша µсімдіктермен ќоректенетін организмдерді (бітелерді, ќалќаншалы ќандалаларды, бізт±мсыќ ќоњыздарды жєне т.б) фитофагтар деп, жануарлармен ќоректенетіндерді (жыртќыш барылдаќ ќоњыздарды, алтын кµзділердіњ личинкаларын, єр т‰рлі шаншарларды жєне т.б.) энтомофагтар деп, ал кенелермен ќоректенетіндерді (мысалы, жыртќыш трипсілерді, стсторус ќоњызын, фитосейид т±ќымдасына жататын кенелерді жєне т.б.) акарифагтар деп атайды. ¤сімдік текті заттардыњ шіріп б±зыла бастаѓан ќалдыќтарымен ќоректенетін организмдерді (подураларды жєне басќа алѓашќы ќанатсыз насекомдарды, сауытты кенелерді, нематодтардыњ кµптеген т‰рлерін) сапрофагтар деп, жануар текті заттардыњ б±зыла бастаѓан ќалдыќтарымен ќоректенетіндерді (µлексе жегіш ќоњыздарды, µлексе шыбындарыныњ личинкаларын жєне т.б.) некрофагтар деп атайды. Ал малдыњ ќиымен жєне ќ±стыњ сањѓырыѓымен ќоректенетін насекомдарды (ќи ќоњызын, стафилин ќоњыздары мен кейбір шыбындардыњ личинкаларын) копрофагтар дейді.

Ќоректік заттарѓа маманданудыњ екінші т‰рі жоѓарыда кµрсетілген ќорек кµздерініњ єрќайсысыныњ ішінен талѓап алу дєрежесімен байланысты. Маманданудыњ б±л т‰рі бойынша насекомдарды (басќа организмдер де) монофаг, олигофаг, полифаг деп аталатын 3 топќа бµледі. Фитофагтардыњ ішінде µсімдіктердіњ бір ѓана т‰рімен немесе туыстыѓы µте жаќын бірнеше т‰рлерімен ќоректенетіндері (мысалы, б±ршаќтыњ дєнек ќоњызы, ж‰зім филлоксерасы, тањќурай кенесі) монофагтарѓа, бір т±ќымдасќа жататын µсімдіктердіњ кµптеген т‰рлерімен ќоректенетіндер (мысалы, крестг‰лділердіњ б‰рге ќоњыздары мен ќандалалары, т‰йнек бізт±мсыќтары, астыќ шыбындарыныњ личинкалары жєне т.б.) олигофагтарѓа жатады. Ал полифагтар (мысалы, шегірткелер, шыртылдаќ ќоњыздар, к‰здік кµбелек, жалањаш шырыштар, кєдімгі µрмекші кене жєне т.б) µсімдіктердіњ єр т‰рлі т±ќымдастарына жататын кµптеген т‰рлерімен ќоректенеді.


4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Биотикалық факторлар

2.Насекомдардың қоректік заттарға мамандануы


13 апта
ОБСӨЖ №26

Тақырыбы: Насекомдар классыныњ систематикасы
Студенттің орындайтын тапсырмасы:

Тест

1. Өрмекші кене қайсы отряд өкілі



  1. Цикадолар

  2. Бүргелер

  3. Қалқаншалар

  4. Акарифоромдар

  5. Теңқанаттылар

2. Бөгелектер қайсы отряд өкілі

А) Hymenoptera

Б) Coleoptera

С) Diptera

Д) lepidoptera

Е) Trichoptera

3. Шілділіктер қайсы отряд өкілі

А) Orthoptera

Б) Вlattoidea

С) Odonata

Д) Homoptera

Е) lsoptera

4. Термиттер қайсы отряд өкілі

А) lsoptera

Б) Odonata

С) Trichoptera

Д) Coleoptera

Е) Anoplura

5. Кіші иінағаш қайсы отряд өкілі

А) Вlattoidea

Б) Odonata

С) Ephemeroptera

Д) lsoptera

Е) Orthoptera

6. Цикадалар (Сicadinea) отряд тармағы қандай отрядқа кіреді?

А) Trichoptera

Б) Anoplura

С) Orthoptera

Д) Homoptera

Е) Odonata


Бақылау сұрақтары


1.Экологиялық факторлар

Абиотикалық фактор

3.Биотикалық фактор

4.Антропогендік фактор


14 апта
ОБСӨЖ № 27.
1.ОБСӨЖ тақырыбы: Насекомдар класының классификациясы.Қос қанаттылар отряды
2.ОБСӨЖ мақсаты: Тақырыпты толық меңгеріп студенттердің өз бетімен жұмыс жүргізуіне жол ашу.

3.ОБСӨЖ мәтіні:



Қос қанаттылардың немесе шыбындардың тек бір жұп алдыңғы қанаты ғана болады. Кейде қанатсыз түрлері де кездеседі.Басы шар немесе жарты шар тәрізді,өте қозғалмалы, кеудеге жіңішке сабақша арқылы жалғасқан. Ауыз мүшелері сұйық тамақпен қоректенуге бейімделген тіліп-сорғыш және жалағыш. Личинкалары құрт тәрізді, аяқсыз. Қуыршағы ашық, немесе жабық, жалған піллә ішінде болады.

Бұл отрядтың 80 астам түрлері белгілі, соның 20 мыңы біздің елде кездеседі. Қос қанаттылардың ішінде қан сорғыштар мен адамның және үй жануарларының ауруларын қоздырушыларды тасымалдайтындарыда, органикалық қалдықтармен (жануар және өсімдік текті) және гүл нектарымен қоректілерді де, өсімдіктерді де айқас тозаңдандырушылар мен фитофагтар да, сонымен қатар энтомофагтар да бар.

Отряд ұзын мұрттылар және қысқа мұрттылар деп аталатын 2 отряд тармағына бөлінеді.

Ұзын мұрттылар отряд тармағы-Nematocera. Көп бунақтан тұратын ұзын мұртшалары бар, дене пішіні маса тәрізді қос қанаттыларды біріктіреді. Личинкаларының бас капсуласы көпшілігінде жақсы жетілген, қуыршағы ашық, шыбын ұшып шығар кезде қуыршақ қабығының арқа тесігі бойлай сөгіледі. Біздің елде бұл отряд тармақтың құрамында 32 тұқымдас, соның ішінде ұзын сирақты шыбындар, маса, галлица, шіркей және басқалары кіреді.

Ұзын сирақтылар тұқымдасы-Tipulidae. Бұл тұқымдасқа жататын шыбындардың денесі ұзыннан созылған (9-30 мм) маса тәрізді, басы кішірек, қарапайым көздері болмайды, қанаттары мәрмәр түсті немесе оларда бойлық жолақтар болады; аяқтары жылтыр қара жолақтар мен дақтар бар өте жіңішке және ұзын болады, яғни денесіне пропорционал емес.

4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Қосқанаттыларға нелер жатады?

2.Ұзынмұрттылар

3.Қысқа мұрттылар



14 апта
ОБСӨЖ №28
Тақырыбы: Ќатты ќанаттылар отрядыныњ классификациясы

Тест


Студенттің орындайтын тапсырмасы:
1. Қатты қанаттыларға қандай насекомдар жатады?

А) Инеліктер

Б) Көбелектер

С) Тарақандар

Д) Қоңыздар

Е) Жүзім филлоксерасы

2.Ќанатты насекомдарѓа жататын отряд?.

А) Сяжкасыздар

Б) Ќылшыќќ±йрыќтылар

С) Биттер

Д) ¤рмекші тєрізділер

Е) Шаяндар

3.Ќанатсыз насекомдарѓа жататын отряд

А) Бесќ±йрыќтылар

Б) Аќќ±йрыќтылар

С) Ќ±йрыќтылар

Д) Инеліктер

Е) Биттер

4.Зауза ќоњызы ќандай м‰шесі арќалы тыныс алады?

А) Мантия ќуысы арќалы

Б) Желбезек арќалы

С) Ќењірдек арќалы

Д) ¤кпемен жєне кењірдек арќалы

Е) ¤кпемен

5.Насеком қанаттарын қатайтатын тіреуіш қызметін атқарады.


  1. Ұлпа

  2. Жүйкелер тамырлар

  3. Бұлшық ет

  4. Нерв

  5. Жасуша


15 апта
ОБСӨЖ № 29.
1.ОБСӨЖ тақырыбы: Көп коректі зиянкестер
2.ОБСӨЖ мақсаты: Тақырыпты толық меңгеріп студенттердің өз бетімен жұмыс жүргізуіне жол ашу.

3.ОБСӨЖ мәтіні:



Көпқоректі зиянкестер тобының құрамына өсімдіктерді әр түрлі тұқымдастарға жататын көптеген түрлерімен қоректенетін организмдер кіреді. Насекомдардан олардың ішіндеауылшаруашылық дақылдарына ең қауіптілері – тура қанаттылар отрядынан – шегіртке, шекшек, шілделік және бұзаубас тұқымдастарының өкілдері қаттықанаттылар отрядынан- шыртылдақ және қара денелі қоңыздардың өкілдері мен тақта мұртты қоңыздардың өкілдері мен тақта мұртты қоңыздардың бірқаттар түрлері, қабыршақ қанаттылар, немесе көбелектілер отрядынан – кеміргіш көбелектердің өкілдері мен қан көбелегі тұқымдасынының кейбір түрлері.

Жануарлар дүниесінің басқа торптарынан көп қоректі зиянкестерге саршұнақтар және басқа кемірушілер, өсімдік қоректі нематодтар мен кенелредің кейбір түрлері және былқылдақ денелілер (моллюскалар) типінен жалаңаш шырыштылар жатады.

Зиянды шегірткелер.

Зиянды шегірткелердің барлығы тура қанаттылар (Orthoptera) отрядының нағыз шегірткелер (Acarididae) деп аталатын тұқымдасына жатады.

Шегірткелерге тін негізгі белгілер: артқы аяқтары секіріп жүруге бейімделген, алдыңғы қанаттарыартқыларына қарағанда қалың, жарғақ терілі және енсіз жіңішке, мұртшалары қысқа – денесінің ұзындығының жартысына жетпейді, табандары үш буынды, ұрғашы шегірткенің жұмыртқа салғыш қынабы бұл отрядтың басқа тұқымдастарының өкілдеріне қарағанда қысқа 4 жармалы болады. Зиянды шегірткелердің барлық түрлерінің жылдық даму циклі бір генерациялы, яғни жылына бір рет өсіп - өніп көбейеді. Олар жұмыртқа фазасында топыраққа салынған күбіршенің ішінде қыстайды. Көктемде личинкалардың шығу мерзімі шегірткелердің қандй түрге жататындығына және сонымен қатар олардың мекндеген жерлерінің ауа райына және тағы басқа жағдайларына байланысты.
4.Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы .

Бақылау сұрақтары

1.Көп қоректі насекомдарға нелер жатады?

2.Зиянды шегірткелер
15 апта
ОБСӨЖ №30
Тақырыбы: Зиянды шегіркелердіњ даму динамикасы.
Студенттің орындайтын тапсырмасы:

Тест


1.Зиянды шегірткелер қандай тұқымдасқа кіреді?

А) Isoptera

Б) Arteptera

С) Aсаrididal

Д) Colcoptera

Е) Diptera

2.Үйірлі шегірткелерге қандай қасиеттер тән


  1. 5-жылда бір рет жаппай көбейеді

  2. 10-жылда бір рет жаппай көбейеді

  3. Жыл сайын жаппай көбейеді

  4. Оқтын – оқтын жаппай көбейеді

10- жылда бір рет жаппай көбейеді

3.Шегірткелердің личинкаларының өсіп – дамуы.



  1. в) 2-5 күнен 6-8 күнге дейін

  2. с) 4-6 күнен 8-12 күнге дейін.

  3. а) 25-30 күнен 35-45 күнге дейін.

  4. д) 100-120 күнен 200 күнге дейін

  5. е) 250 күнен 300 күнге дейін.

4.Әрбір аналық шегіртке өз өмірінде

  1. 50-100 күбірше

  2. 80-85 күбірше

  3. 20-30 күбірше

  4. 100-150 күбірше

  5. 2-3 күбірше

5. Зиянды бунақденелерді өздерінің табиғи жаулары арқылы жоюды

А) Дизинфекция

Б) Күресудің биологиялық жолы

С) Қолдан сұрыпталу

Д) Күресудің химиялық жолы

Е) Мимикрия

6. Ауыл шаруашылық өнімдер қорының зиянкестері

А) Шаншарлар

Б) Қызылбасты егеуші

С) Қамба бізтұмсығы, күріш бізтұмсығы

Д) Құм аммофиласы

Е) Гүл аралары



Реферат

1.Насекомдардың систематикасы

2.Насекомдардың классификациясы

3.Қатты қанаттылар

4.Қоңыздардың тіршілігі

Қолданылған әдебиеттер

Негізгі

1.Бей – Биенко Г. Общая энтомология. “Высшая школа”, 1980



2.Шванвич Б.Н. Кур общей энтомологий. “Советская наука”М., 1949

3.Яковлев Б.В. Общая энтомология , 1974

Қосымша

4.Тыщенко В.П. Основы физиологий насекомых.МГУ. 1976



5.Яхонтов В.В Экологий насекомых “Высшая школа” 1964

6.Матбаева Б.Б. Ауыл шаруашылыѓы даќылдарыныњ зиянкестерімен биологиялыќ к‰рес тєсілдері. “Ќайнар”, Алматы 1982



5 Семестр

Бірінші рейтинг бақылау






Тақырыбы

Апта реті

Ұпай саны

Бақылау түрі

1

Насекомдарға биотикалық факторлардың әсері.

1-апта

4 балл

Глоссарий



2

Насекомдар классыныњ систематикасы және класификациясы.

2-апта

4 балл

Тест


3

Насекомдардың географиялық таралуы.

3-апта

4 балл


Бақылау сұрақтары

4

Кµп ќоректі зиянкестердің экологиясы

4-апта

4 балл


Реферат

5

Кµп ќоректі ќатты ќанаттылар табиғаттағы маңызы.

5-апта

5 балл


Тест

6

Маќта даќылыныњ зиянкестері.және олармен күресу шаралары.

6-апта



5 балл

Реферат


7

К‰нбаѓыс зиянкестерімен күресу шаралары

7-апта

4 балл


Глоссарий

Σ ОБСӨЖ 30 балл

1-апта

ОБСӨЖ №1

Тақырыбы: Насекомдарға биотикалық факторлардың әсері.
Глоссарий
1.Генерация

2.Биотикалыќ потенциал

3.Популяция

4.Абиотикалыќ

5.Биотикалыќ

6.Антропикалыќ факторлар

7. Фитофагтар

8. Пантофагтар

9.Полифагтар

10.Акарифагтар

11.Монофагтар

2-апта


ОБСӨЖ №2

Тақырыбы. Насекомдар классыныњ систематикасы және класификациясы.
Тест



  1. Көп қоректі зиянкестер өкілдері

  1. Барылдақ қоңыз, мақта көбелегі.

  2. Ақ көбелек, алтын көз.

  3. Күздік көбелек

  4. Шегртке,шешек, шілділік.

  5. Қи қоңызы, бал ара.

2. Мақта дақылдарының зиянкестері

  1. Біркүндік, бұзаубас

  2. Карадрина, өрмекші кене

  3. Алтын көу, шаншар

  4. Күздік көбелек, иінағаш инелік

  5. Вольфрат шыбыны, азия шегірткесі

3. Мақта бітесі, қайсы отряд өкілі

  1. Қабыршаққанаттылар

  2. Қосқанаттылар

  3. Қатты қанаттылар

  4. Тең қанаттылар

  5. Тура қанаттылар

4. Мақта қоңыр көбелегі қайсы отряд өкілі

  1. Тең қанаттылар (Нomoptera)

  2. Цикадалар (Сісаdinea)

  3. Қатты қанаттылар (Соleoptera)

  4. Тарақандар (Вlattaoidea)

  5. Қабыршақ қанаттылар (lepidoptera)

5. Өрмекші кене қайсы отряд өкілі

  1. Акарифоромдар

  2. Цикадолар

  3. Бүргелер

  4. Қалқаншалар

  5. Теңқанаттылар

6. Қоғамдық бунақденелерге қандай түрлер кіреді?

  1. Термиттер

  2. Өрмекші

  3. Бүркүндік

  4. Бұзаубас

  5. Талесса

7. Пайдалы насекомдар тұқымдасы

  1. Тахиндер, гүл шыбындары

  2. Төсек қандаласы, адам бүргесі

  3. Күздік көбелек, алма гүл жегіш

  4. Инелік иінағаш, қарағай егеушісі

  5. Колород қоңызы, бізтұмсық

8. Ауыл шаруашылық өнімдер қорының зиянкестері

  1. Қызылбасты егеуші

  2. Шаншарлар

  3. Қамба бізтұмсығы, күріш бізтұмсығы

  4. Құм аммофиласы

  5. Гүл аралары

9. Насекомдар класыныњ µкілі

  1. Ќара тараќан

  2. Моллюскалар

  3. Тікентерілілер

  4. Ќара моллюскалар

  5. Дұрыс жауабы жоќ

10. Насекомдар класы өкілдерінде биологиялық прогресс белгілері бөлінеді, ал қайсысы?

А) Белсенді қозғалуы

Б) Дайын органикалық затпен қоректенуі

С) Таралуының алуан түрлілігі, әр түрлі ортаға бейімделгіштігі

Д) Паразитті өмір сүруі

Е) Жүйке жүйесінің жоғары жетілуі

3-апта

ОБСӨЖ №3

Тақырыбы. Насекомдардың географиялық таралуы

Бақылау сұрақтары

1.Насекомдар экологиясы.

2.Насекомдардардың географиялық таралуы.

3.Қазақстанда таралған насекомдар түрлері.

4. Насекомдар ареалы.

5.Түрдің келіп шығуы мен таралуы

6.Арктогея патшалығында насекомдардың таралуы.

7.Эндемик насекомдар.

4-апта

ОБСӨЖ №4

Тақырыбы: Кµп ќоректі зиянкестердің экологиясы
Реферат
1. Кµп ќоректі зиянкестер тобының экологиясы

2.Зиянды шегірткелер.

3.Көп қоректі қатты қанаттылар экологиясы

4.Шыртылдақ қоңыздардың табиғаттағы маңызы.

5.Түкті шыртылдақ – Limonius villiger Sols

6.Көп қоректі қабыршақ қанаттылар.

7.Күздік көбелектің экологиясы.
5-апта

ОБСӨЖ №5

Тақырыбы. Кµп ќоректі ќатты ќанаттылар табиғаттағы маңызы.

ТЕСТ

1.Фитофагтарға қандай насекомдар кіреді?



  1. Алтын көз

  2. Бітелер

  3. Шаншар

  4. Барылдақ қоңыз

  5. Қи қоңызы

  1. Сапрофагты қоректенетін насекомдар

  1. Қанатсыз насекомдар

  2. Термиттер

  3. Бал арасы

  4. Шекшек

  5. Шегіртке

  1. Некрофагтар деп

  1. Өлексе шыбындары

  2. Стафилин

  3. Шамшарлар

  4. Шыбындар

  5. Қи қоңызы

  1. Копрофогты қоректенетін насекомдар

  1. Алтын көз

  2. Кенелер

  3. Қи қоңызы

  4. Термиттер

  5. Бітелер

  1. Көп қоректі зиянкестер өкілдері

А)Күздік көбелек

В)Барылдақ қоңыз, мақта көбелегі.

С)Ақ көбелек, алтын көз.

Д)Шегртке,шешек, шілділік.

Е)Қи қоңызы, бал ара.


  1. Шегірткелердің личинкаларының өсіп – дамуы.

  1. а) 25-30 күнен 35-45 күнге дейін.

  2. в) 2-5 күнен 6-8 күнге дейін

  3. с) 4-6 күнен 8-12 күнге дейін.

  4. д) 100-120 күнен 200 күнге дейін

  5. е) 250 күнен 300 күнге дейін.

7. Қуыршақтың дамуы ауа райы жағдайына байланысты

  1. 1-1,5 жетіге дейін

  2. 5-6 жетіге дейін

  3. 5-7 жетіге дейін

  4. 2-4 жетіге дейін

  5. 8-10 жетіге дейін

8. Мақта дақылдарының зиянкестері

А)Күздік көбелек, иінағаш инелік

В)Біркүндік, бұзаубас

С)Карадрина, өрмекші кене

Д)Алтын көу, шаншар

Е)Вольфрат шыбыны, азия шегірткесі

9. Мақта қоңыр көбелегінің жаздық эмбриондық дамуы қанша күнге созылады?


  1. 8-10 күнге

  2. 2-4 күнге

  3. 1-2 күнге

  4. 5-7күнге

  5. 15-16 күнге

10. Күнбағыс көбелегімен күресуде ең тиімді шара

  1. Механикалық

  2. Интегралды

  3. Зиянкеске төзімді күнбағыс сортын егу

  4. Физикалық

  5. Химиялық

11. Ауыл шаруашылық өнімдер қорының зиянкестері

А)Қызылбасты егеуші

В)Шаншарлар

С)Қамба бізтұмсығы, күріш бізтұмсығы

Д)Құм аммофиласы

Е)Гүл аралары

12. Зиянды кеміргіштердің ең негізгі биологиялық ерекшелігі


  1. Өте баяу көбейеді

  2. Тез өсіп- өнуге қабілеттілігі

  3. 2- жылда бір рет көбейеді

  4. 5-жылда бір рет көбейеді

  5. 1-жылда екі рет көбейеді

13.Мақтақоңыр көбелегінің жұлдызқұртты өсімдіктің қанша түрімен қоректенеді

  1. 2

  2. 200 астам

  3. 500 астам

  4. 5

  5. 120 астам

6-апта


ОБСӨЖ №6

Тақырыбы: Маќта даќылыныњ зиянкестері.және олармен күресу шаралары.



РЕФЕРАТ

1.Мақта дақылдарының зиянкестерінің экологиясы

2.Бақша бітесі немесе мақта бітесі жалпы сипаттамасы

3.Үлкен мақта бітесі – Acyrtosiphon gossypi Mordv.

4.Мақта қоңыр көбелегі – Heliothis armigera Hbn.

5.Карадрина немесе жер үстілік көбелек – Spodoptera exigua Hbn

6.Кәдімгі өрмекші кене – Tetranychus urtica Koch.

7.Кеміргіш көбелектерге және мақта көбелегі мен карадринге қарсы биологиялық күрестің тиімділігі.


7-апта

ОБСӨЖ №7

Тақырыбы. К‰нбаѓыс зиянкестерімен күресу шаралары


Глосарий

1.Генеративті мүшелерін

2.Полифаг

3.Сапрофитт

4.Капрофит

5.Эмбрионалдық

6.Постэмбронал

7.Акариформ

8.Перитрем

9.Қуыршақ фазасы

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгі:


1.Бей – Биенко Г. Общая энтомология. “Высшая школа”, 1980

2.Шванвич Б.Н. Кур общей энтомологий. “Советская наука”М., 1949

3.Яковлев Б.В. Общая энтомология , 1974

4.Тыщенко В.П. Основы физиологий насекомых.МГУ. 1976

Ќосымша

5.Яхонтов В.В Экологий насекомых “Высшая школа” 1964



6.Матбаева Б.Б. Ауыл шаруашылыѓы даќылдарыныњ зиянкестерімен биологиялыќ к‰рес тєсілдері. “Ќайнар”, Алматы 19

Екінші рейтинг бақылау






Тақырыбы

Апта реті

Ұпай саны

Бақылау түрі

1

Насекомдардың тіршілігінде маусымдыќ цикл жєне ќорѓаныш рењің маңызы..

8-апта

3 б

Глоссарий

2

Қоғамдасып ттіршілік ететін қоғамдық насекомдар олардың экологиясы

9-апта

3 б

Тест



3

Табиғатта пайдалы насекомдардың маңызы.

10-апта

4 б

Тест


4

Энтомофагтардыњ экологиясы.

11-апта

4 б

Тест


5

Ауылшаруашылыќ µнімдер ќорыныњ зиянкестерімен күресу шаралары.

12-апта

4 б

Тест



6

Зиянкестермен интегралды тєсілмен күресу шараларының тиімділігі.

13-апта

4 б

Тест


7

Зиянкестермен биологиялыќ тєсілмен күресу шараларының тиімділігі.

14-апта

8 б


бақылау сұрақтары


8

Қазақстан “Қызыл кітабына”кірітілген насекомдар

15-апта




Коллоквиум


ΣОБСӨЖ 30 балл

8-апта

ОБСӨЖ №8
Тақырыбы. Насекомдардың тіршілігінде маусымдыќ цикл жєне ќорѓаныш рењінің маңызы.



1   2   3   4   5   6   7   8


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет