Геоботаника


Тақырыбы: Түрлердің ценотикалық маңыздылығы және айырмашылығы Жоспар



бет8/10
Дата28.04.2016
өлшемі2.09 Mb.
түріРеферат
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Тақырыбы: Түрлердің ценотикалық маңыздылығы және айырмашылығы
Жоспар.

  1. Түрлер арасындағы ұқсастықтар

  2. Фитоценоздың ценотикалық маңызы

Фитоценоздардың флоралық құрамынан басқа елеулі белгісінің бірі олардың құрамына кіретін түрлердің сандық ара қатынасы. Әдетте бір түр немесе бірнеше түрлер фитоценоздың қасиетін анықтауда басымдылық көрсетеді. Қалған түрлердің бұған онша қатысы болмайды. Түрлердің бұл екі тобы арасында ауыспалы түрлер жиі кездеседі. Түрдің фитоценоздағы роліне баға беру үшін оның мүшелерінің массасын анықтайды. Түрдің фитоценоздағы орнын білу үшін оның жер үстіндегі және жер астындағы массасын анықтауынан үстін болады. Шөптесін өсімдіктерде керісінше өсімдіктердің жер асты массасы жер үсті массасынан көп.

Тропикалық ылғалды ормандарда үстемдік жасаушы өсімдік қауымын жасаушы өсімдік түрлерін білу өте қиын. Дегенмен көптеген фитоценоздарда бір немесе бірнеше түрлер фитоценозды құрауда басқа түрлермен салыстырғанда бірнеше түрлер фитоценозды жасауда басқа түрлермен салыстырғанда басымдық көрсетеді. Ондай түрлерді доминанттар деп атайды. Санына қарай моно және полидоминантты болып бөлінеді.

Егер доминанттардың жер бетіндегі мүшелері көп жылдық болса олар әдетте тұрақты болады. Шөптесін өсімдіктердің доминанттары тұрақты болмайды, олар вегетациялық маусым кезінде және жыл сайын көп жағдайда өзгеріп отырады. Сондықтан маусым сайын және жыл сайын өзгеріп тұратын доминанттар болады мысалы : эфемерондтар көктемде ал сыть Аlqopodium/ жазда үстемдік жасайтын маусым сайын өзгеріп тұратын доминанттар қатарына жатады. Көп доминантты шөптесін фитоценоздарда ауа райының жағдайына байланысты жыл сайын доминанттар ауысып тұрады.

Шөптесін фитоценоздарда түрлердің қатысын жер үстіндегі мүшелерінің массасын анықтау арқылы біледі. Соның нәтижесінде тұрақты және тұрақсыз доминанттарды ажыратады. Тұрақты доминанттар жыл сайын жер үстіндегі мүшелер массасының

90-95% беріп отырады мыс : қамыс, суда өскен фитоценоздарда, көп доминантты фитоценоздарда бірігіп басымдық жасайтын түрлерді кондоминанттар деп атайды.

Күрделі фитоценоздарда түрлердің басым көпшілігі доминанттар емес. Доминант емес түрлердің кейбіреулері осы фитоценоздың өткен дәуірін немесе келешек даму стадиясын көрсететіндер тобына жатады. Бірінші топқа жататын түрлер бірте – бірте фитоценоздардан жойылады, ал екінші топқа жататындардың рөлі арта береді, кейбіреулері доминантқа айналады.

Фитоценоздардағы ценотикалық маңыздығы әртүрлі түрлер тобын фитоценотиптер деп атайды. Фитоценотиптер биоценозда тұрақты орын алуға биологиялық мүмкіншіліктері бірдей түрлер жиынтығы. Фитоценотиптердің әртүрлі классификациялары бар. Кең таралғаны В.Н.Сукачев (1924), Л.Г. Раменскийдің (1938),

Б.И. Быковтың (1966) классификациялары.

В.Н.Сукачев (1928) фитоценотиптердің екі негізгі тобын ажыратады :

1). Эдафикаторлар – қауымды жасаушылар, құрушылар

2). Ассекторлар –қауымды жасауға қатысушылар. Эдафикаторлар екіге бөлінеді : аутогокда – табиғи, дегресивтілер – адам және жануарлар әсерінен бұзылған қауымды құрушылар. Л.Г.Раменский (1938) түрлерге сәйкес популяцияларды үш түрлі фитоценотиптерге бөледі.

1). Виоленттер (Violent – лат –күштілер)

2). Патименттер (patiens – төзімділер)

3). Эксплеренттер (ехрlera – орындаушылар Б.А.Быков (1966) өсімдік, жануарлар, микроорганизмдерді қамтитын ценотиптерді 5 типке бөледі).

1). Кондоминанттар

2). Доминанттар

3). Субдоминанттар

4). Эзодоминанттар

5). Ингредиенттер



Кондоминанттар, олардың екі – көп түрлі ценопопуляциялары қауымның негізгі бас қабатын құрады

Доминанттар, олардың әрқайсысының популяциялары қауымның негізгі бас қабатын құрады

Субдоминанттар : олардың популяциялары қауымның негізгі емес, болмашы қабатын жасайды

Эзодоминанттар : олардың популяциялары доминанттармен субдоминанттардың консорцияларында, сонымен қатар микроценоздарда ең маңыздылары болып табылады (мысалы қарағай жібек құрты, нағыз қарағайдың консорциясында)

Ингредиенттер – қауымның басты және басты емес қабаттарындағы басқа қатысушылар.

Біздің елімізде (бұрынғы ССРО) күрделі өсімдіктердің 20000 – нен аса түрі бар. Солардың ішінде доминанттары шамамен 14000 (Быков 1963). Бұдан еліміз флорасындағы өсімдік түрлерінің 7% ғана фитоценоздарда доминанттар екенін, қалған 93% доминанттар емес екендігін көреміз.


ГЛОССАРИЙ
1. Кондоминанттар

2). Доминанттар

3). Субдоминанттар

4). Эзодоминанттар

5). Ингредиенттер

6. Виоленттер

7. Патименттер

8. Ценотика

9. Флора

10. Ценоз



Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

9- апта
Тақырыбы: Фитоценоздың морфологиялық структурасы


Жоспар.

  1. Фитоценоздардың ярустылығы

  2. Фитоценоз қабаттары

  3. Өсімдіктердің жер асты ярустылығы


Пайдалынатын әдебиеттер :

а) негізгі

1. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

2. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970

3. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

б). қосымша:

4. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

5. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

6. М. Мұхиддинов «Геоботаника негіздері» А.


Фитоценоз өзара қарым-қатынсатарымен және территориясының бірлігімен байланысқан популяциялар үйлесімі. ретінде вертикальдың және горизонтальдық бөлшектенуімен, сипатталады. Фитоценоздың вертикальдық структурасының элементі болып ярустылығы, ал горизонтальдық структурасының элементі - мозайкалылығы болып. табылады.

фитоценоздардың ярустылығы

Ярустылық - фитоценоздардың әртүрлі дәрежеде қабысқан ассимиляцияға, заттар және ;энергия жинақтауға әр қалай қатысатын қабаттарға, ярустарға қалңаларға» биогоризонттарға,; яғни структуралық немесе функцианальдық бөлімдерге бөлшектенуі.

Фитоценоздарда доминант өсімдіқтер популяциялары тығыз қабаттар қүрады, ол қабаттардың әрқайсысы екі ярусқа /жер үстіндегі және жер астьшдағы/ белдеуге болады.

Егер біз Алматы. төңірегіндегі шырша орманының бір фитоценозына баратын болсақ, оны шебершөпті /Brachypodium - коротконожка/ мүкті - шырша деп атауға болады. Мүнда сымбатты биік Тянь-Шань шыр


шасы сәулетті орман түзеді. Шырща мүнда доминант, оның кронасы /бөрік.басы/ және тамырлары кауымның - негізін - оның негізғі морфологиялық элементін – қабатын құрады.

Шыршадан түратын негізгі қабат екі ярусқа бөлінеді - жер үстіндегі ағаштардың бөрік басынан және жер астындағы._тамыр жүйелерінен түрады. Бүл фитоценозда екі ярустан түратын басты қабат



Сурет.З- Қабаттор, ярустар, қалқалар және Биоценотикалык, горизонттор I - Басты ағаш қабаты: ағаштар ярусы, 1а-жапырақтар қалқасы (1а- жогорғы және 1а-төмендегі биогориэонтгары); 1б-дін, және қабық өнімдерінің қалқасы; 2- тамырлар ярусы ; ІІ-екінші дәрежелі бұталор қоботы ; 1 -жер үстіндегі ярус ; 2 - тамырлар ярусы;. Ш- екінші дарежелі шөптер қабаты ; 1- жср үстіндегі ярус жапырак,тар меи гүл шағырлары қалк,аларымен , 2- жер астындағы ярус сстындағы ярус (Быков 1978 ж)

тан басқа тағыда екі негізгі емес яғни екінші дәрежедегі өкі қабат бар. Енді қысқаша осы қабаттарга тоқталып өтейік.

Шырша Орманында Салалы Шебер шөп / Brachypodium pinnatum / - КОротконожка перистая/ негізінен шөптесін өсімдіктер жабынын құрады. Бүл өсімдіктердің қалың тамырсабақ және тамыр жүйелері бүкіл популяциясын біртүтас етіп байланыстырады. Сонымен өеімдіктер қауымының структурасында шебершөп тагы бір өте маңызды әлементін -екі ярусты қабатын қүрады: жер_үстіңдегі /көк шөп қалындыгы/ жане жер астындағы /тамырсабақ және тамыр/. Шебершөп қабатының басты массасы шыршаның тамыр жүйелерінен жогары және оның кронасынан төмен орналасқан.

Ақырында, шебершөптің арасында жердің үстіңде фитоценоздың үшінші қабатын - мүктер қабатын байқауга. болады. Олардың тамырлары жоқ сондықтан олар жер бетінен жогары орналасқан. Бүл қабат бір ярустан түрады.

Жоғарыда аталган қабаттардың әрқайсысы өзінше энергетикалық жүйе .болып табылады. Өйткені олардың дербес организмдері әртүрлі дәрежеде фотосинтез үшін жарық энергиясын пайдаланады немесе . /саңрауқүлақ сияқты/ жасыл есімдіктерде жиналган энергияны өзінің тіршілігіне пайдаланады /мысалы шірінділер немесе қара шірік/.

Сонымен, қабат дегеніміз./Быков, 1978,- І988/ фитоценоздың негізгі структуралың, сонымен. бірге экологиялық және энергетикалық бөлігі. Ол доминант, субдоминант популяцияларынан пайда болған немесе бір экобиоморфага' жататын кондоминанттардан пайда болган. Фитоценоздарда мынадай қабаттарды /Быков, 1988/ ажыратады:

1/ Конституциялық немесе негізгі /агаштар, бүталар, шөптер., мүктер және қыналар қабаттары/; - . .

2/ Эдафикалың неггзінен редуценттерден түратын /топырақтагы саңрауқүлақтар және микробтардың қабаты/;

3/ Орындаушылар_ планктондың организмдер қабаты/.

Сонымен қатар басты және екінші дәрежедегі қабаттарды ажыратады. Басты қабаттарды доминанттар жәңе кондоминанттар, екінші дәрежедегілерді - субдомиңанттар түзеді.

Конституциялық қабаттардың структурасы туралы мәліметтер көп те, ал эдафикалық қабаттар туралы өтё аз. Геоботаниктер ол туралы өте аз біледі. Микологтар бүл мәселені зерттемейді . Комплексті жүмыстар бүл багытта. әлі өте аз.

Әдеттегі түрақты қабаттардан басқа, регенеративтік /жаңа өсіп келе жатқан дербес организмдерден/ және сукцессивтік /сукцессияға байланысты пайда болады/ қабаттар болуы мүмкін.


Қабаттар көлденең /горизонталь/ ярустарға және биогоризонттарга /сурет 9/ бөлінеді. Ярус - фитоценоздағы қабаттьің бөлігі, онда негізінен ассимиляция жасайтын /жапырақтар және сабаңтар/ немесе сіңіруші және қор жинаушы /тамырлар, тамыр сабақтар, түйнектер, жуашықтар/;өсімдік мүшелері үйлесіп орңаласады. Басты қабаттың ярусы басты, .ал екінші - дәрежелі қабаттың ярусы - екінші дәрежелі деп аталады. Ярустың өзінде қалқаларды /пологи/ және биогоризонттарды ажыратуға болады.

Қалқа - ярусты көлденең бел гёндегі белшегі, мысалы: биік ағаштардың бөрік басы, нёмесе генеративтік өркендер, немесе дала астық түқымдастары ярусыңцағы жапырақ қалқалары. Қалқа биогоризонтқа сәйкеа болуы немесе 2 – 3 биогоризонттаи тұруы мүмкін. Биогоризоңттар /Вяллович, 1960/ дегеніміз ярустың ценоэко системадагы функциональдық бөлшегі. Қалқа немеее оның белшегі жеке биогор'изонт бола алады. Мысалы, бидайдың шабындығындағы жоғарғы, фотосйнтетикалық қызметі жағынан ең белсенді қалқаның жапыр.ақтар қабаты. Топыраңтың кейбір генетикалық, мысалы қара- I шірінді /гумус/ қабатын биогоризонтқа жатқызуға болады.

Фитоценоздың жер үстіңдегі және жер астындағы бөлшектеріңцегі ярустардың саны оның қүрамына кіретін қабаттардың санымен анықталады. Бірақ әртүрлі қабаттардағы ярустардың кей жағдайларда дәл шектеліп ажыратылмайтындығын; естен шығармаған жөн. Мысалы, : ормандарда жарық сүйгіш және жарықты онша қажет етпейтін агаш тардың ярустары бір - біріне түтасып кетуі мүмкін. Кей жағдайда әртүрлі экобиоморфаға жататын өсімдіктердің ярустары бір - біріне дәл келіп үйлесіп кетеді. Мысалы, шығыс Қазаңстанның бүталы далаларында бүталарымен /ерекше Cazagana pumila Pojazk, - аласа қарағай/ '. астық түқымдастардың биіктіктері бірдөй. Бірақ олардың жер.астындағы мүшелерінің ярустары бір - біріне сәйкес келмейді.

Біздің еліміздегі ТМД – дағы есімдіктерді алатын болсақ оларды мынадай /Быков, І978 / ярустарға бөлуге болады:

- биіктігі жағынан бірініпі ағаштар / І5 – 20 м және одан да биік/;

- биіктігі жағыңан екінші ағаштар /6 - 15 м /;



  • аласа агаштар /6 м дейін/, жартьшай ағаштар және бүталар;

  • биік шөптер немесе.биіктіғі орташа бүталар;

  • биіктігі орташа шөптөр немесе аласа - бүталар;

  • аласа шөптер, бүтшалар немесе жартылай бүташалар;

  • жердің бетінде орналасқан.ерекше өсімдіктер - муктер және қыналар.

Өсімдіктер қауымының жер асты бөлігін негіэгі үш ярусқа бөледі:

I/ а/ -омброфиттер - жаңбыр суын және конденсацияланған ылгал-


ды пайдаланатын өсімдіктер; •,

б/ гидрофиттер - тамырлары, тамырсабақтары және түйнектеріжер бетіне жақын орналасқан артық ылгалды жагдайда өсетін өсім діктер. ;



2/ трихофиттер - тамырлары мен тамырсабаңтары орташа терең дікте орналасқан топырақ капиллярларындағы суды пайдаланатын өсімдіктер.

3/ Фреатофиттер -.тамырлары мен тамырсабақтары топырақтың


терең қабатыңдағы ёрітінділөрді пайдаланатын есімдіктер /Бейдеман 1949/. '

И.О.Байтулин /1984, 1987/ Іле. Алатауының белдеулеріндегі /альпы, субальпы, орман, буталы - алуаншөптер/ және жаэықтықтағы шөлдердегі /қүмды, тасты, сортандау, кебірлі/ өсімдіктер қауымдарының жер асты бөліктерінің ярустылығына толық сипаттама бере келіп, эдафикалық ортаның қабаттарын бөліп Пайдалану фитоценоз компоненттерінің тамыр жүйөлерінің топыраққа әртүрлі дәрежеде төреңдеп диффөренциялануына байлаңысты екендігін көрсетті.

Агроценоздар қүрылысында мынадай ярустарды /Комаров, 1933/

ажьфатуга болады:



  • мәдени өсімдіктерден биік арамшөптер;

  • мәдени есімдіктер және онымен биіктігі бірдей арамшептер;

  • мәдени өсімдіктердің биіктігінің жартысынан темен арамшөптер;

- аласа және жер бетіңде төсөліп жататын арашептер.
Жогарыда айтылғаңдай ярустың өзі қалқаларға белінеді. Бір-

яруста бірнеше / 2 – 3 / қалқадар болуы мүмкін, сонымен бірге олардың саны жылдың маусымына / мерзіміне / байланысты өзгеріп турады. Мы-. салы, бидайьқ шабындығында кектөмде, біз бидайық жапырақтарынан туратын бір ғана қалқанын кере аламыз, ал жазда ол қалқадан жоғарыңқы сабақтарымен гүл шогырларынан туратын екінші. қалқа дамиды. Агаш есімдігі ярусында олардың бөрік бастарының /кроналарының/I орналасуына байланысты 2 – 3 қалқаларды ажыратуга болады. Ярусты бұлай бөлу әртүрлі тіршілікті және әнергетикалық функцияларга, оның ішінде фотосинтезбен биомасса қорларының бөлінуіне сәйкесI келеді; Осы көзқараспен қараганда жер үстіндегі және жер астындағы ярустарды және олардың қалқаларын биогоризонттарга бөлуге болады'.'

Ярустылықты зерттегенде әртүрлі әдістер қолданады. Фитоценоздың вертикаль жазықтықтагы керінісін суретке түсіріп немесе суретін салып алуды бисекте деп атайды. Бүл фитоценоздың қабаттарының структурасын белгілеп алудың ең қарапайым әдісі.
Бақылау сұрақтары


  1. Фитоценозаның морфологиялық структурасы әртүрлі жылдардағы және флуктуациялық өзгерткіштігі ?

  2. Фитоценозаның морфологиялық структурасының биологиялық структурасы ?

  3. Фитоценозаның констутициялық структурасы ?

  4. Фитоценозаның экологиясы ?

  5. Қарапайым алмасуларының топталуы ?

  6. Фитоценозаның динамикасы ?

  7. Фитоценозаның морфологиялық структурасының ерекшеліктері?

  8. Фитоценозаның морфологиялық структурасының хронологиясы?

  9. Фитоценозаның морфологиялық структурасының конституциялық структурадан айырмашылығы?

  10. Фитоценозаның морфологиялық структурасына сипаттама?


Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

10- апта


Тақырыбы: Фитоценоздың функционалдық структурасы
Жоспар.

1. Ценоячейка

2. Синузия
Фитоценоздың компоненттерінің қарым – қатынастарына

негізделген организациялық формаларының структурасын оның функционалдық структурасы деп атайды (Миркин, Розенберг 1983) фитоценоздың функционалдық структурасының элементтеріне ценоячейка, синузия, консорция жатады.



Ценоячейка – туралы ұғымды фитоценоздың функционалдық структурасының қарапайым элементі ретінде В.С.Ипатов (1966) енгізді. Ценоячейка дегеніміз орта арқылы бір – бірімен тікелей қарым – қатынас жасайтын өсімдіктер тобы : мысалы, ормандағы ағаш және үстіндегі оның ықпал өрісіндегі өсімдіктер. Бір ценоячейкада барлық особьтар бір – біріне тікелей әсер етеді. Ценоячейкалардың шекаралары жоқ сырт көрінісімен көзге шалынбайды. Олардың бірін – бірі жабуы жер бетіндегі өсімдік жабынының үзіліссіз болуына себепкер болады.

Синузия – (грекше – Sinusia – бірге мекендеу, қауым терминін геоботаникада бірінші рет Швейцария геоботанигі Рюбель (1918) пайдаланды. Бұл термин Гамстың синузия туралы жұмысы жарияланғаннан кейін ғана геоботаникаға еніп кеңінен пайдалана бастады. Гамс синузияны экологиялық және биологиялық біркелкі түрлерден тұратын – біркелкі тіршілік орнына орналасқан өсімдіктер мен жануарлардың эколого –биологиялық бірлестігі деп түсінді. Гамс синузияны үш қатарға (категорияға) бөліп оларға сипаттама берді.

1 – қатардағы синузия – дербес өсімдіктер қауымы ішіндегі өмір сүретін особьтарының жиынтығы

2 – қатардағы синузия – дербес өмір сүретін бір тіршілік формасына жататын бір өсімдіктер қауымы ішіндегі әртүрлі түрлердің особьтарының жиынтығы.

3-қатардағы синузия – дербес өмір сүретін әртүрлі тіршілік формаларына жататын түрлер особьтарының жиынтығы. Олар белгілі – бір ортаның жағдайында бірге өсетіндігімен бір – бірімен байланысты.

Т.М.Д. мемлекеттерінде геоботаниктердің көпшілігі синузияны В.Н.Сукачевтың (1952) берген анықтамасына сәйкес түсінеді.

Сукачевтың берген анықтамасы бойынша синузия дегеніміз нақты түрлер құрамымен, осы түрлердің айқын экологиялық сипатымен кеңістікте жекеленген синузияны құратын өсімдіктердің жасаған ерекше фитоценотикалық ортасымен сипатталатын фитоценоздың структуралық бөлігі. Сукачев бойынша синузияның міндетті, негізгі белгілері болып оның кеңістікте бөлініп көрінуі және ішкі ортасының болуы.

Сукачевтың кеңістіктегі синузиясы Гамстың екінші қатарындағы синузиясымен және Т.М.Лимпааның бір ярусты өсімдіктер қауымымен синузиясымен сәйкес келеді. Т.М.Лимпаа (1946) синузияларды фитоценоздардың қарапайым структуралық бөлігі деп санады. Лимпаа бойынша фитоценоздар дегеніміз қарапайым синузиялар комбинациясы, ассоциациялар – синузия типтерінің комбинациясы.

Геоботаникада синузия туралы басқа да түсініктер бар мысалы В.В.Алехиннің (1928) ойы бойынша синузия деп атау үшін міндетті түрде олардың кеңістікте бөлінуі және ішкі ортасының болуы қажет емес. В.В.Алехин аралас жалпақ және қылқан жапырақтылар ағаштарының ішінде екі синузияны ажыратты. Шөптесін бұташықтар ішінде шөптесін бұташықтар синузиясын ажыратты. В.В.Алехиннің көзқарасы В.Н.Сукачевтің көзқарасына сәйкес келмейді В.Н.Сукачевтің синузияға берген анықтамасына сәйкес әрбір жақсы бөлінген ярус ерекше синузияның құрамына кіреді мысалы ерекше синузияларға трахеялы эпифиттер жиынтығын, лианаларды, эпифитті, қыналарды жатқызуға болады. Синузиялар ретінде қысқа уақыт өмір сүретін ярустарды құратын түрлер тобын бөлуге болады мысалы : көктемдегі орман эфемероидтары, өйткені олар уақыты бойынша жазда вегетациялайтын шөптесін өсімдіктер синузияларынан жақсы бөлінген, ал көктемдегі басқа өсімдіктерден экологиялық және ценотикалық ерекшеліктері бар. Кейбір жылдары болып тұратын синузияларды айтуға болады мысалы : шөлейт жерлерде жаңбыр көп болған жылдары пайда болған бір жылдық өсімдіктер синузиялары. Ормандардың синузиялары айқын ажыралып тұрады.

Фитоценоздарда синузиялар және ярустар әртүрлі принцип пен анықталады. Олар тек кейбір жағдайда ғана бір – бірімен сәйкес келеді. Ярус синузияға қарағанда фитоценоздың кеңірек структуралық бөлігі болып табылады. Ярустың ішінде бір – бірінен тіршілік формаларымен ажыратылатын бірнеше синузияларды бөліп көрсетуге болады мысалы : дала өсімдіктері қауымының ярусында астық тұқымдастар синузиясын тамыр сабақты астық тұқымдастар синузиясын кіндік тамырлы қосжарнақтылар синузиясын т.б. ажыратуға болады. Ярус бірнеше синузиядан тұруы мүмкін, ал синузия барлық уақытта бір ярусты. Синузия көбінесе екі немесе одан көп бір тіршілік формасына жататын түрлерден құралады.

Тест тапсырмасы

1. Фитоценоздың функционалдық структурасындағы эпифиттер

А) басқа өсімдіктермен жанаса өсетін өсімдіктер

Б) басқа өсімдіктерде өсуші өсімдіктер

В) басқа өсімдіктермен ілесіп өсетін өсімдіктер

Г) дербес өсімдіктер

Д) басқа өсімдіктерден таяныш есебінде пайдаланатын өсімдіктер

2. Экологиялық оптимум функциясы?

А) ағзаның тіршілігі үшін күшті әсер етеді

Б) ағзаның тіршілігі үшін пайдалы

В) ағзаның тіршілігі үшін залалды

Г) ағзаның тіршілігі үшін төмен әсер етеді

Д) ағзаның тіршілігі үшін қолайлы орта

3.Раункерэр өсімдіктердің тіршілік формаларын неше структураға бөледі

А) 1


Б) 5

В) 6


Г) 10

Д) 20


4. Су режиміне байланысты өсімдіктердің неше функция тобы бар

А) 1


Б) 2

В) 3


Г) 4

Д) 5


5. Су өсімдіктерінің экологиялық топтары

А) Гигрогалофит

Б) Гидрофит

В) Гидатофит

Г) Гигрофит

Д) барлығы

6. Суккеленттерге қайсы өсімдіктер функциясына жатады

А) кактус

Б) агава

В) алоэ


Г) Шырмауық

Д) агава, кактус, алоэ

7. Гидрофиттер функцияналдық структурасына неше топша жатады

А) 3


Б) 2

В) 1


Г) 4

Д) 5


8. Жарықтың талабына қарай өсімдіктер неше топқа бөлінеді

А) 1


Б) 2

В) 3


Г) 4

Д) 5


9. Голофиль өсімдіктер фитоценозы?

А) тұзды топырақта өсетін өсімдіктер

Б) тұссыз топырақта өсетін өсімдіктер

В) тұщы суда өсетін өсімдіктер

Г) таза ауада өсетін өсімдіктер

Д) Суда өсетін өсімдіктер

10. Псамофит өсімдіктер структурасы?

А) лайлы жерде

Б) адыр жерде

В) тауда өсетін

Г) суда өсетін

Д) құмда өсетін

10- апта

Тақырыбы: Фитоценоздардың эволюциясы

Жоспары:


  1. Фитоценоздардың эволюциялық класы.

  2. Б.А. Быковтың анықтамасы.

  3. Сукцессия

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

Фитоценоздардың эволюциялық класы екі типка бөлінеді :

I/ . флорогенез /латынның Flora - гүлдермен көктемнің қүдайы және . гректің genesis - шығуы/;

2/ фитоценогёнез /гректің фитоценоз және genesis - шығуы/.

Терминнің авторы Б.А.Быков /1953/. Фитоценогенезді - фитоценоздар дәрежесінде сүрыптау жүмысының

Өсімдіктер жабынының алмасуының топталуы.

нәтижесінде өсімдік түрлерінен қиыстырып өсімдіктер қауымын қүрастыру деп түсінуге болады . Бүл алмасудың екі типінде /флорогенез және фитоценогенез/ сыртқы жагдайдың әсерімен болатындықтан аллогендік қүбылыс деп қарауға болады. Сыртқы жағдайлар жанама түрде фитоценоздардың ішкі қассиеттеріне әсер етеді.

Өсімдіктер эволюциясының кейбір еркшеліктерін атауга болады. Бүл процесс кезінде түрлердің саны көбейёді. Флорогөнез бір - біріне түтасқан топтардың пайда болуы арқылы емес түрлердің экологиясының және биологиясының бөлшектенуі арқылы өтеді. Түрлердің экологиясының дивергенциясы /эволюция барысында организмдер белгілерінің ажырауы /өсімдіктер қауымының конвергенциясына / әртүрлі ататектен таралған организмдерде үқсас белгілердің дамуы , белгілі бір тіршілік жағдайына бейімделушілік -қассиеттеріне байланысты үқсас болуы / сәйкес келеді. Фитоценогенезге қарағанда флорогенез үлкен роль атқарады . Өйткені сүрыптау бірінші кезекте түрлердің популяциясының генетикалық ерекшеліктеріне әсер етеді .

Флорогенез және фитоценогенез типтері антропогендік және табиғи тармақтарға бөлінеді . Ал антропогендік тип тармағы өз кезегінде саналы және стихиялы деген варианттарға. бөлінеді . Адам өзінің саналы еңбегінің нәтижесінде өсімдіктердің жаңа түрлерін шығарады, жергілікті жёрге бүрын өспеген өсімдіктердің түрлері мен сорттарын енгізеді , жабайы өсімдіктерді дақылдар қатарына енгізеді . Ал стихиялы антропогендік эволюция жергілікті жерге кездейсоқ өсімдіктің .жаңа түрлерінің келіп қалуынан , интродуценттердің жабайылануынан нөмесе радиация дәрежесінің көбеюінен. , антропргендік химиялың мутагендердің әсерінен өсімдіктің жаңа түрлөрінің шығуынан. болады .

Б.А.Быковтың /1978/' анықтамасы бойынша фитоценогенез дегеніміз-фитоценоздардың эволюциясы , бүл эволюция фитоценоздардың қүрамына кіретін түрлердің эволюциясымен қатар жүріп өсімдіктер қауымының жаңа типтерінің /ассоциациялардың , формациялардың жәңе өсімдіктер типтерінің / пайда болуына алып келеді.

Фитоценогенез кембриде балдырлардың қүрылыққа шығуынан басталады. .Ең бірінші қарапайым фитоценоздар толқынның жағаға шарпуы алқабында болды . Олар төселген және аздап көтеріліп келе жатқан бүтақтанған көпжылдық балдырлардан /мысалы, Реlvetіа саnabikulatа. /түруы мүмкін . Олардың гетеротрофты компоненттері ретінде бактериялар, 0арапайымдар және қүрттар болды .

Кейінірек /силурда/ фитоценогенез нәтижесінде жапырақсыз тамыр сабақты дихотомиялы бутақтанған әжептеуір бйік көпжылдық өсімдіктерден /Psilophyton. Rhynia. Hornea / түратын фитщеноздар пайда болды . Олардың төменгі ярусында жер үстіндегі көпжылдық балдырлар және артүрлі гетеротрофтар кездеседі.

Девонда псилофитті қауымдар одан әрі күрделіленеді , өйткені өсімдіктер биіктей түсті , жарым - жартылай сүректенді , жапырақ алақандары пайда болды , оның барлыгы өсімдіктің ортаны өзгерту әсерін күшейте түсті .

Жоғаргы девонда , ерекше папортниктердің пайда болуына байланысты қауым одан әрі күрделенеді . Ағаштардан басқа бүталар , лианалар , тамырсабақты шөптесін өсімдіктер болды . Пайда болған -өсімдіктер қауымының күрделі структурасы осы уақыттан бастап еш қашанда жогалган емее , сонымен бірге әр кезеңде басымдылқ жасалған өсімдіктер кластары экобиоморфтардың үлкен жиынтығынан түрды. Бірақ фитоценоздардың қүрамы және сырт көрінісі , өсімдіктердің бір типінің басқа жаңа типтерімен үздіксіз алмасып .отыруына байланысты, үлкен өзгерістерге үшырап отырады .

Биоценогенеэ саласында - зерттеу жүмыстарын жүргізу үшін ертедегі геологиялық дәуір кезеңінде тіршілік еткен өсімдіктердің қазба қадцықтары мен осы дәуірде өмір сүретін есімдіктерді пайдаланады .

Фитоценоздар эволюциясының жалпы прогресшілдігіне қарамастан, фитоценогенездің дербөс бейнелері әртүрлі болуы мүмкін . Соған байланысты ең алдымен былай болды :

-фитоценоздар және формациялар /өсімдіктердің негізгі доминант түрлері бойынша біріктірілетін ассоциация тобы/. типтерінің шығып қалуы Мысалы.қырықбуын ормандары/'.

-фитоценоздар және формациялар типтерінің кері дамуы /структураның оңайлануы, ценопопуляция санының азаюы, фитоценоздардың үрақтылығының азаюы ;

- тірі затпен энергия мөлшерінің азаюы;

- қауымның өнімділігінің аэаюы;

- орналасқан жер бетін және энергетикалық ресурсын жарым - жартылай

пайдалану:



  • сыртқы ортаға әсері нашар ценобионттардың сыртқы ортаға бейімденуі басымырақ;

  • қауымды ксерофиттендіру және гигрофиттендіру .

-Фитоценоздар және формациялар типтерінің алға дамуы /струк-
тураның күрделіленуі , ценопопуляция саныңың өсуі ; фитоцәноэдардың түраңтылығының өсуі; ; тірі. затпен энергия мөлшерінің көбеюі , қауымның өнімділігінің артуы ; орналасқан жер бетін және энергетикалық ресурсын неғүрлым толық пайдалану;
сыртқы ортаға барынша әсер етіп. фитоценотикалық орта қүру ;
қауымды мезофиттендіру /.

-Фитоценоздардың және формациялардың жаңа типтерінің пайда болуы / Мысалы , қылқан жапырақтылар стланниктері /. Кері дамып / регрессившіл / бара жатқан фитоценоздар өткен уақытта кең таралған болып қаэіргі кезде сөніп бара жатқан сатыда болса онда олар реликтер. /ертерек кезде болған , ал кейіннен қүрыған/ фитоценоздары және формациялары сипатында болады . Реликтер фитоценоздарының мынадай топтарын ажыратады ;

-толық реликтер өэінің бүрынғы сипатын жақсы сақтаған фито-'ценоздар /Мысалы , Батыс-Тянь-Шандағы жаңгақ ормандары неогендер орманының реликтісі/.

-жартылай /, толың емес / реликтер -, бүрын күрделірек өсімдіктер қауымына екінші дәрөжедегі қабат есебіңде өнген фитоценоздар ; Осындай реликтер қатарына Ephedra eguisetina Bunge формациясын жатқызуға болады . Ол ертедегі Жерорта теңізі саванналарындағы субтропикалық реликті болып табылады .

-гетерогенді реликтер , өздерінің табиғатьшың біркелкі еместігімен оңай білінетін фитоценоздар, мысалы Закавказиядағы мезофильді шалгындық жабыны бар /ксеротермиялың кезендегі ормандардағы мезофиттеңу процөсі журудің салдары /кейбір қарағайлы ормандар.

Реликті фитоценоздар және формациялармен қатар олардың географиялық шагын аймаққа ғана таралған, басқа жерде кездеспейтін яғни эндем типтерін де ажыратады,

Мысалы. Phlojodicarpus sibiricus. Сибиргt эндем, Arthrophytum lehmannianum – Туран ойпатына эндем .
ГЛОССАРИЙ


  1. Өсімдіктер

  2. Ассосация

  3. Ассосация аудандары

  4. Өсімдіктер жабыны

  5. Классификация

  6. Фітоценоз

  7. Екологія

  8. Динамика

  9. Ординация



Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

11- апта


Тақырыбы: Фитоценоз өсімдіктер қауымы. Өсімдіктердің тіршілік формалары
Жоспар :

1. Өсімдіктер тіршілік формалары туралы түсінік

2. Тіршілік формалар туралы ғылымның тарихы

3. Өсімдіктер тіршілік формаларының классификациясы
Пайдалынатын әдебиеттер :

а) негізгі

1. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

2. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970

3. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

б). қосымша:

4. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

5. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

6. М. Мұхиддинов «Геоботаника негіздері» А.


Түрлі экологиялық факторлар әсерінде өсімдіктердің белгілі – бір морфологиялық көрінісі және тіршілік формалары пайда болады. Түрмен тіршілік формалары бір нәрсе емес : бір түр түрлі экологиялық жағдайда әртүрлі тіршілік форма көрінісінде болуы мүмкін мыс : ағаштар тіршілік ету жағдайына қарай бұта, жерге жайылып өсетін әртүрлі формаларда болуы мүмкін.

Тіршілік форма терминін 1884ж Варминг енгізген. Тіршілік форма дегенде ағаштың (индивид) вегетатив денесі бүкіл өмірінде сыртқы ортамен байланысты болған форма түсініледі. Н.С.Серебряков тіршілік форма туралы “1962,1964) анықрақ түсінік беріп ол тіршілік форма дегенде өсімдіктер группасының маусымдық даму мен байланысты болған ерекшеліктері түсінілген. Өсімдіктердің маусымдық дамуда органдардың өсу, жаңалау әдістері сыртқы көріністері, өсімдіктердің сыртқы ортаға бейімделуі айтылған.

Өсімдіктер антогенезінде тіршілік формалары тұрақты емес өзгерушен болады. Жетілген өсімдіктерде тіршілік формалары толығымен жетілген болады. Соның үшін бір түрлі тіршілік формада кездесуі мүмкін. Мұны классификацияда пайдалану мүмкін. Бір түр немесе бірнеше тіршілік формада кездесуі мүмкін. Өсімдіктер антогенезі дәуірінде өзгеріп тұратын тіршілік формалар түрдің бір бөлігі және фитоценоздың бір бөлігін құрайтын популяциялар пайда етеді. Демек фитоценоз толық жетілген өсімдіктерде ғана емес жасымен өзгеріп тұратын тіршілік формалар жиындысы болып та характерленеді.

2. Тіршілік формалар туралы ғылымның тарихы.

Тіршілік формалар ботаника ғылымының дамуының алғашқы басқыштарында ғалымдардың пікірінде болған “Тіршілік форма” түсінігі эрадан алдыңғы 300 жыл Теофраст еңбектерінде кең талданған. Ол “Исследование о растениях” деген еңбегінде: ағаш бұта, шала бұта, шөптесін өсімдіктерді талдаған, өз системасын түзген. Одан пайдаланған. К.Линней жұмыстарынан соң систематикада тіршілік формалардан (негізгі вегетатив белгілер) пайдалану тоқтатылған. К. Линней өз системасында генератив, жыныстық белгілерге негізделіп түзген.

2. Тіршілік формаларға қызығу ХІХ – ғасырда А.Гумбольттың “Идей физиономичности растений” атты еңбегі (1806) басылып шықаннан кейін туылды. Гумбольт алғаш 16соң 19 тіршілік формаларын анықтады. Бұл формалар климаттық жағдайға байланысты сыртқы көрінісінен бір – бірінен өзгешелігі болады. ХІХ – ғасырлардағы классификациялар арасында И.Г.Серебряков (1962) 2 бағытты таңдап алды.

1. Тіршілік формалардың экологиялық – физиономиялық классификациясы. Яғни өсімдіктердің сыртқы көрінісіне негізделген классификация. Бұл группаға көп авторлар таңдаған классификациялар : 1). Кернер 1863 – 12 тіршілік форманы Дунай мемлекеттерінен келтіреді. 2). Гризебах (1872) “Растительность земного шара” деген кітабында тіршілік формаларын 7 группаға бөледі. 3. О.Друде 1887 өзінің биологиялық классификация деп аталған классификациясын өсімдік формаларын 7 негізгі топқа анықтады. Ол жер жүзінде өмір сүретінсу өсімдіктерінің 40 тіршілік формасын анықтады. Оларға төменгі сатыдағы өсімдіктерде ендірілген 1928ж В.Н.Сукачев СССР тайга зонасы ормандары үшін тіршілік формаларының өзіне тиісті бөліктерін ендірді. Б.А.Келлер 1923 –26, 1933, жылдары шөл, шала шөлдер үшін тіршілік формалар системасын ендірді. Ол систематикада экологиялық – географиялық әдісті негіздеп берді. В.В. Алехин 1936ж “География растений” деген кітабында СССР –дың Европа бөлігі үшін өсімдіктің тіршілік формалары классификациясын жаратты. Ол тіршілік формалардың 15 группасын анықтады.

Е.П. Коровин, Д.Н.Кашкаровтар бетпақ дала шөлдері үшін негізгі экологиялық формалары тізімін жаратты. И.Г.Серебряков морфологиялық – биологиялық бағыт бойынша тіршілік формаларының классификациясы олардың биологиялық ерекшеліктері мыс : өмірінің ұзындығы, даму ритмі, қоректену әдістері т.б. қолданылды.

Тіршілік формалары түсінігінің авторы болған Варминг 1884ж жан – жақты дамыған морфо – биологиялық системаны ендірді. Ол өсімдіктерді екі негізгі группаға бөлді : гипаксант өсімдіктер яғни монокарптар – моноциклділер, дициклділер, полициклділер. Көп жылдық поликарптылар – бұларды екі топшаға 1). әрекетсіз немесе баяу әрекеттенетін өсімдіктер 2). әрекеттену ерекшеліктеріне ие болған өсімдіктер – жер үстінде әрекеттенеді. (жіңгелектер айырмашылығын жер астында әрекеттенетіндер тамыр сабақ, тік тамырлары суда сүзіп жүретіндер Варминг системасының негізгі олардың бейімделушілігін анықтады).

ХХ – ғасырдың бастарында (1903,1905,1907) Раункиер кең таралған системаны ұсынды. Ол системасында тіршілік формалардың жылдың ыңғайсыз жағдайында тіршілік етуіне негізделген. Алғаш тіршілік формалары 5-типке бөлінген.

1 фанерофитер –(р) – бүртіктері жоғарыда (30см) ашық жайласқан 2. хамефиттер (Сһ) – ыңғайсыз кезеңдерде жаңалану бүртіктері топырақ бетіне жақын 20-30см) жайласқан

3. Гемикриптофиттер – (Н) –бүртіктенуі мен өркендерінің ұшы топырақ беттерінде төсеме астында жайласқан.

4. Криптофиттер –(к) –“жасырын” жер үсті сабағы толық жоғалған, жаңа бүртіктері жер астында әр түрлі тереңдікте сақтанып қалады. Криптофиттер : геофиттер (6) жер асты тамыр – сабақты б) гелофиттер – батпақты, сабақтары су үстінде, бүртіктері су астында жайласқан. в) гидрофиттер – бүтін өсімдік су астында болады. 5). Терофиттер – Тһ –ыңғайсыз дәуірде ұрық формасында болатын бір жылдық өсімдік.

Көпшілік авторлар Раункиер топтарын қосымшалар мен, белгілермен толтырды. Раункиер статистик әдісті қолданып тіршілік формалар топтарын климаттық жағдайға байланысты тарқалуын көрсетті. Түрлі область және зоналар үшін өз топтарының процент есебінде тарқалуын есептеп биологиялық спектр деп аталатын қарапайым әдісті ұсынды.

Тропик зоналарда бір түрлі ыстықтың, ылғалда фанерофиттер көбірек таралған (61%). Жазы ұзақ біртүрлі шөл зоналарында, Орта теңіз облыстарында терофиттер жоғары деңгейде (82%,42%). 1918жылы Гамс тіршілік формалардың терең үйренілген системасын ұсынды. Ол өсімдіктердің өмір сүру жерінің характері, қоректену әдістері, әрекеттену ерекшеліктерін пайдаланып, тіршілік формаларын 3 типке бөлді.

1 – тип бір түрлі ортада өмір сүретін және оған біріккен организмдер

2-тип әр түрлі ортада өмір сүретін организмдер – топырақта тамырланады, жер үсті бөлімдері ауада тіршілік етеді.

3-тип әрекеттең организмдер (төмен жануарлар) Гамс системасы негізінен синэкологиялық болып, өсімдіктердің тарқалуын, биоценология кейбір мәселелерін қамтиды.

Орыс ғалымы Г.Н.Висоцкий 1918ж “Евгеня”. Культурнофитологический очерк деп аталған классик еңбегінде тіршілік формалардың жаңа системасын ұсынды. Ол топтарды өсімдіктердің вегетативтік көбею және тарқалу әдістеріне қарап ажыратады. Оның системасы негізінен құры шөл үшін жалданған. Ол 6 бөлім және топшаларға ажыратады.

1- бөлім – вегетативті көбею ерекшеліктеріне ие көп жылдықтар, а) тік, шап – шаң, шым құраушылар.

2-бөлім актив вегетатив көбеюші көп жылдықтар – төселіп өсушілер – тамыр –сабақтылар, жалған тамырлылар.

3- бөлім жер үсті пиязды, қолтық түйінді көп жылдықтар.

1-3 бөлімдегілерді “превалидтер” деп атап оларға ылғалды және қоректік заттардың негізгі бөлімін қабылдауды жоғары тұратын өсімдіктер жатады. Олар фитоценозда негізгі орынды иелеп массалар құрайды.

4- бөлім көп жылдықтар, екі және бір жылдықтар (көктем, күзгілер)

5-бөлім құпия некелі төменгі сатыдағы өсімдіктер (мох,лищай, саңыр)

6-бөлім шөлдерде аз кездесетін ксилофиттер (n) ағаш, бұталар Г.Н.Висоцкий системасын Л.И.Казакеевич (1922) дамытып “Россияның Оңтүстік Шығысы өсімдіктерінің биологиясы ” деген еңбегінде дамытты. Ол тіршілік формаларын 5 топқа бөлген : тік тамырлылар (кіндік), шашақ тамырлылар, пияз немесе түйінділер, тамыр – сабақ жалған тамырлылар.

Кейінгі уақытта тіршілік формаларды үйрену бойынша ерекше бағыт эволюциялық – морфологиялық бағыт дамымақта. Бұл бағыт И.Г.Серебряковтікі. Оның ғылыми мектебіндегілер тіршілік формаларын эволюцион планда үйренеді. Сондай – ақ әр түрлі ботаник – географиялық зоналарда олардың антогенетикалық дамуын (актоморфогенезін) зерттейді. Өсімдіктер тіршілік формаларын Қазақстан территориясында В.В.Павлов,А.И.Быков, И.О.Байтуллиндер зерттеген.

Реферат тапсырмасы


  1. Фитоценоз өсімдіктер қауымы.

  2. Өсімдіктердің тіршілік формалары

  3. Өсімдіктер тіршілік формалары туралы түсінік

  4. Тіршілік формалар туралы ғылымның тарихы

  5. Өсімдіктер тіршілік формаларының классификациясы

  6. Фанерофитер –(р) – бүртіктері

  7. Хамефиттер (Сһ) – ыңғайсыз кезеңдері

  8. Гемикриптофиттер – (Н) –бүртіктенуі

  9. Криптофиттер –(к) –“жасырын” жер үсті сабағы



Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

12- апта


Тақырыбы: Биогеоценоз

Биологиялық география ерекшеліктері. Геологиялық табыстар


Жоспар.

  1. Биологиялық география ерекшеліктері.

  2. Рауниккер системасы

Тіршілік формалары түсінігінің авторы болған Варминг 1884ж жан – жақты дамыған морфо – биологиялық системаны ендірді. Ол өсімдіктерді екі негізгі группаға бөлді : гипаксант өсімдіктер яғни монокарптар – моноциклділер, дициклділер, полициклділер. Көп жылдық поликарптылар – бұларды екі топшаға 1). әрекетсіз немесе баяу әрекеттенетін өсімдіктер 2). әрекеттену ерекшеліктеріне ие болған өсімдіктер – жер үстінде әрекеттенеді. (жіңгелектер айырмашылығын жер астында әрекеттенетіндер тамыр сабақ, тік тамырлары суда сүзіп жүретіндер Варминг системасының негізгі олардың бейімделушілігін анықтады).

ХХ – ғасырдың бастарында (1903,1905,1907) Раункиер кең таралған системаны ұсынды. Ол системасында тіршілік формалардың жылдың ыңғайсыз жағдайында тіршілік етуіне негізделген. Алғаш тіршілік формалары 5-типке бөлінген.

1 фанерофитер –(р) – бүртіктері жоғарыда (30см) ашық жайласқан 2. хамефиттер (Сһ) – ыңғайсыз кезеңдерде жаңалану бүртіктері топырақ бетіне жақын 20-30см) жайласқан

3. Гемикриптофиттер – (Н) –бүртіктенуі мен өркендерінің ұшы топырақ беттерінде төсеме астында жайласқан.

4. Криптофиттер –(к) –“жасырын” жер үсті сабағы толық жоғалған, жаңа бүртіктері жер астында әр түрлі тереңдікте сақтанып қалады. Криптофиттер : геофиттер (6) жер асты тамыр – сабақты б) гелофиттер – батпақты, сабақтары су үстінде, бүртіктері су астында жайласқан. в) гидрофиттер – бүтін өсімдік су астында болады. 5). Терофиттер – Тһ –ыңғайсыз дәуірде ұрық формасында болатын бір жылдық өсімдік.

Көпшілік авторлар Раункиер топтарын қосымшалар мен, белгілермен толтырды. Раункиер статистик әдісті қолданып тіршілік формалар топтарын климаттық жағдайға байланысты тарқалуын көрсетті. Түрлі область және зоналар үшін өз топтарының процент есебінде тарқалуын есептеп биологиялық спектр деп аталатын қарапайым әдісті ұсынды.

Тропик зоналарда бір түрлі ыстықтың, ылғалда фанерофиттер көбірек таралған (61%). Жазы ұзақ біртүрлі шөл зоналарында, Орта теңіз облыстарында терофиттер жоғары деңгейде (82%,42%). 1918жылы Гамс тіршілік формалардың терең үйренілген системасын ұсынды. Ол өсімдіктердің өмір сүру жерінің характері, қоректену әдістері, әрекеттену ерекшеліктерін пайдаланып, тіршілік формаларын 3 типке бөлді.

1 – тип бір түрлі ортада өмір сүретін және оған біріккен организмдер

2-тип әр түрлі ортада өмір сүретін организмдер – топырақта тамырланады, жер үсті бөлімдері ауада тіршілік етеді.

3-тип әрекеттең организмдер (төмен жануарлар) Гамс системасы негізінен синэкологиялық болып, өсімдіктердің тарқалуын, биоценология кейбір мәселелерін қамтиды.

Орыс ғалымы Г.Н.Висоцкий 1918ж “Евгеня”. Культурнофитологический очерк деп аталған классик еңбегінде тіршілік формалардың жаңа системасын ұсынды. Ол топтарды өсімдіктердің вегетативтік көбею және тарқалу әдістеріне қарап ажыратады. Оның системасы негізінен құры шөл үшін жалданған. Ол 6 бөлім және топшаларға ажыратады.

1- бөлім – вегетативті көбею ерекшеліктеріне ие көп жылдықтар, а) тік, шап – шаң, шым құраушылар.

2-бөлім актив вегетатив көбеюші көп жылдықтар – төселіп өсушілер – тамыр –сабақтылар, жалған тамырлылар.

3- бөлім жер үсті пиязды, қолтық түйінді көп жылдықтар.

1-3 бөлімдегілерді “превалидтер” деп атап оларға ылғалды және қоректік заттардың негізгі бөлімін қабылдауды жоғары тұратын өсімдіктер жатады. Олар фитоценозда негізгі орынды иелеп массалар құрайды.

4- бөлім көп жылдықтар, екі және бір жылдықтар (көктем, күзгілер)

5-бөлім құпия некелі төменгі сатыдағы өсімдіктер (мох,лищай, саңыр)

6-бөлім шөлдерде аз кездесетін ксилофиттер (n) ағаш, бұталар Г.Н.Висоцкий системасын Л.И.Казакеевич (1922) дамытып “Россияның Оңтүстік Шығысы өсімдіктерінің биологиясы ” деген еңбегінде дамытты. Ол тіршілік формаларын 5 топқа бөлген : тік тамырлылар (кіндік), шашақ тамырлылар, пияз немесе түйінділер, тамыр – сабақ жалған тамырлылар.

Кейінгі уақытта тіршілік формаларды үйрену бойынша ерекше бағыт эволюциялық – морфологиялық бағыт дамымақта. Бұл бағыт И.Г.Серебряковтікі. Оның ғылыми мектебіндегілер тіршілік формаларын эволюцион планда үйренеді. Сондай – ақ әр түрлі ботаник – географиялық зоналарда олардың антогенетикалық дамуын (актоморфогенезін) зерттейді. Өсімдіктер тіршілік формаларын Қазақстан территориясында В.В.Павлов,А.И.Быков, И.О.Байтуллиндер зерттеген.


Бақылау сұрақтары

  1. Биогеоценоздың горизонталық кұрылысы?

  2. Фитоценозаның геологиялық структурасы ?

  3. Биогеоценоздың хронологиялық структурасы ?

  4. Биогеоценоздың тәуліктің өзгерткіштігі ?

  5. Фитоценозаның әртүрлі жылдардағы және флуктуациялық өзгерткіштігі

  6. Биогеоценоздың биологиялық структурасы ?

  7. Биогеоценоздың констутициялық структурасы ?

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

12- апта


Тақырыбы: Сукцессия. Сукцессия түсініктері. Тірі жүйе жағдайы
Жоспар.

  1. Сукцессия.

  2. Сукцессия түсініктері

Сукцессия (лат. succesis – орнын басушылық, жалғастырушылық) – белгілі – бір учаскеде бір фитоценоздардың тіршілік ететін орында екінші бір фитоценоздардың алмасуы. Нәтижеде бірте- бірте кері дамымайтын 10 жылдан астам осы ауданда кездесетін фитоценоздар типтес қауымдастықтар қалыптасады. Сукцессия терминін американ фитоценологі Каулс 1901 жылы енгізген Американ ғалымы Келментс сукцессияның екі типін ажыратады. 1). Бұрын өсімдіктер болмаған субстратта фитоценоздардың пайда болуынан басталады. 2. бұрын өсімдіктер болған бірақ әртүрлі себептерге байланысты жойылып кеткен жерден басталады.

Бірінші сукцессия кезінде процесстер : субстраттың құрылуы, өсімдіктер миграциясы, олардың жаңа жағдайға үйренуі.

Екінші сукцессиялар бұрын өсімдіктер болған бірақ кейбір сыртқы факторлардың әсерінен жойылып кеткен жерден басталады. Олар біріншіге қарағанда көп жағдайда 5-7 рет қысқарақ.

Сукцессия әртүрлі сатылардан тұрады. Прогрестік сукцессиялардың соңғы сатысы болып климакс саналады. Сукцессия өсімдіктер динамикасының ең көп тараған формасы ретінде ішкі (автогенді және сыртқы) (аллогенді) себептерге байланысты болады.

Автогенді сукцессиялар сингенез және эндогенез жатады. Сингенез (грек. Syn – бірге, qenesis – шығу) - өсімдіктер қауымының құрамы және структурасы, олардың орналасуына көбеюіне жандануына байланысты - өзгерісіндегі фитоценоз дамуындағы күрделі алмасудың бір компоненті.

Эндогенез (грек. еndon – ішінде, oikos – үй, qenesis – шығу) - өсімдіктердің тіршілік әрекеті нәтижесінде ортаның өзгеруі салдарынан өсімдіктердің өзгеруі. Эндоэкзогенез өсімдіктер қауымының тұрақтылығын, биомасса қорын, тіршілік формаларының әртүрлілігін арттырып ценопопуляциялардың әдеттегі қарапайым типінің қалыптасуына алып келеді.

5. Каталиклизмдер – (грек. Kataklae – сындыру, қарату – сыртқы табиғаттың немесе ортаның антропогендік әсерінен өсімдіктер қауымының структурасының секірмелі (кенеттен) өзгеруі фотосинтездер динамикасының бір формасы каталиклизмдер тек қанааллогенді (фитоценоздардың сыртқы ортаның әсерінен өзгеруі) бола алады, себебі фитоценоздар өзін - өзі күйрете алмайды. Фитоценоздардың күйренуі барлық уақытта сыртында орналасады.

Тест тапсырмасы

1. Папуляцияның негізгі сукцессия қасиеті

А) популяциялардың кеңістікте орналасуы

Б) популяциялардың күйімен тіршілігі

В) популяцияның жалпы саны

Г) даралардың кеңістікте таралуы

Д) барлығы

2. Популяциялардың сукцессиясының динамикасы

А) Популяциялардың өлуі

Б) Популяциялардың өсуі

В) Популяциялардың гүлдеуі

Г) Популяциялардың тууы

Д) Популяциялардың туы, өлуі

3. Тіршілік пайда болған орта сукцессиясы?

А) ауа

Б) топырақ



В) тау

Г) су


Д) құм

4. Гидробионттар сукцессиясы?

А) құмды жерде мекендейтін ағзалар

Б) таулы жерде мекендейтін ағзалар

В) ауада мекендейтін ағзалар

Г) тасты жерде мекендейтін ағзалар

Д) суда мекендейтін ағзалар

5. Гидробионттардың экологиялық топтары

А) зоопланктон

Б) бентос

В) нейстон

Г) планктон

Д) барлығы

6. Фитоценология сукцессиясы?

А) өсімдіктер тұқымдасын үйренетін пән

Б) өсімдіктер туыстарын үйренетін пән

В) өсімдіктер түрлерін үйренетін пән

Г) өсімдіктер морфологиясын үйренетін пән

Д) өсімдіктер қауымдастығын үйренетін пән

7. Фитоценоздардың қалыптасуы қандай сукцессиялық тұрғыдан қаралады

А) Антогенетикалық

Б) Филогенетикалық

В) Антогенетикалық, филогенетикалық

Г) Фитоценотикалық

Д) Флористикалық

8. Эуголофиттер сукцессиясы?

А) Көлеңкеге шыдамды

Б) Ыстыққа шыдамды өсімдіктер

В) Суға шыдамды өсімдіктер

Г) Тұзға шыдамды

Д) суыққа шыдамды

9. Қазақстанда геоботаника пәніне еңбегі сіңген ғалымдар

А) Барлығы

Б) Быков


В) Байтулин

Г) Мухиддинов

Д) Павлов

10. Синтаксон сукцессиясының ерекшеліктері?

А) Балдырлар қауымының бірлестігі

Б) Жануарлар қауымының бірлестігі

В) Микроорганизмдер қауымының бірлестігі

Г) Өсімдіктер қауымының бірлестігі

Д) Зоопланктондар қауымының бірлестігі

11. өсімдіктер ќауымдастыќтарының толыќ жабындаѓы күн неше %

а) 20% - 10%

б) 30% - 20%

в) 40% - 30%

г) 50% - 40%

д) 100% - 90%

12 Фитоценоздың ќалыптасу сукцессия жылдамдыѓын ѓалымдар неше сатыѓа бµлгеді?

а) 1

б) 2


в) 3

г) 5


д) 6

13. Экологиялылќ оптимум

а) µсімдік түріне тұзды орта

б) µсімдік түріне ќолайлы орта

в) өсімдік түріне салќын орта

г) µсімдік түріне сулы орта

д) µсімдік түріне жылы орта

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері


  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

  3. М. Мұхиддинов «Геоботаника негіздері» А.

  4. М.Н. Терминология основных понятии. 1935.Сов. бот. №5.

13- апта

Тақырыбы: Өсімдіктер жабындарының зоналығы.

Зоналар айырмашылығы мен маңызы.


Жоспар.

1. Өсімдіктер жабындары зоналығы түсінігі

2. Өсімдіктер зоналарының категориялары

3. Өсімдіктер зоналығына климаттық әсері

Пайдалынатын әдебиеттер :

а) негізгі

1. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

2. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970

3. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

б). қосымша:

4. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

5. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

6. М. Мұхиддинов «Геоботаника негіздері» А.


Өсімдіктер жабындарының зоналығы сол территорияның континенталды климат ерекшеліктерімен әрекеттестікте болады. Ал белгілі – бір территорияның климат ерекшеліктерін ол жердің мұхиттан қанша жерде орналасқанда ғана, жауын – шашын мөлшеріне, климаттық режимінің қарама – қарсылығына және өсімдіктердің әртүрлі тау биіктігінде белдеуленіп орналасуына байланысты қаралады.

Өсімдіктер жабындарының зоналығы геоботаникалық аудандастыру жүйелерінде бейнеленіп көрсетіледі, олар негізінен геоботаникалық аймақтар ретінде көрсетіледі.

Зоналықты жалпы географиялық заң ретінде В.В.Докучаев (1898) дәлелдеді, соның ішінде ол әрбір зонаның климаты, топырағы өсімдіктер және жануарлар әлемдері арасында заңды байланыстар бар екендігі туралы жазды. Біздің ТМД-да өсімдіктер жабындарының төрт зонасын жақсы ажыратуға болады : тундра, орман, дала, шөл. Әрбір зонада жазықтық тіршілік ететін орындарда осы зонаға тән өсімдіктер жабынының зональдық типтері болады. Шөлдер зонасына бұта, бұташа типтері. Дала зонасына – бұта, шөптесін, орман зонасына орман шалғындық, тундра зонасына – қына, мүк, бұташа т.б. Аталған зоналар арасында немесе шекараларында өтпелі алқаптар болады. Ол өтпелі алқаптарда әдетте тип тармақтары есебінде қабылдайды. Тундра және орман зоналары арасында өтпелі алқап – орманды тундра, орман дала зоналары арасында өтпелі алқап – орманды дала, дала – шөл зоналары арасында өтпелі алқап – шөлді далалар бар.

Өсімдіктер жабындарының зоналық типтерінің зонаның әрбір геоботаникалық правинцияларында (тармақтарында) сол жерге тән ерекшеліктері болады. Геоботаникалық правинциялар (аймақ) өз кезегінде геоботаникалық округтерге, округтер геоботаникалық аудандарға бөлінеді. Геоботаникалық округтерге өсімдіктер формациялар топтары, геоботаникалық аудандарға формациялар тән болады.

Егер өсімдіктер жабындарының зонадағы типтері жазықтықтағы тіршілік ету орындарында кездесетін болса, тіршілік етудің басқаша жағдайларында өсімдіктер жабындарының интерзональды (inter - аралық) типтері дамиды мыс : суаттардағы, арна жағалауындағы қышқыл топырақтағы өсімдіктер жатады. Кейбір зоналарда экстрозональды (лат axtra – сырт, зона) өсімдіктер жабындары кездеседі мысалы : дала зонасындағы қарағай орманы.

Климат горизонталь және вертикаль бағытта өзгереді. Климатпен бірге өсімдіктер де өзгереді. Зоналық өсімдіктер орналасқан ареалы бойында Оңтүстікке және Солтүстікке жылжыған сайын олардың климаттық жағдайы өзгереді. Бұл түрлердің және өсімдіктер қауымдарының ландшафтағы алатын орнына роліне әсер етеді. Мұндай жағдайда Г.Вальтер, В.Алехин дәлелдеген тіршілік ету орнының тұрақтылығы ережесін байқауға болады. Бұл ботаникалық –географиялық әдебиетте кең тараған ереже. Бұл ереже бойынша Солтүстік беткейлерде Солтүстікке тән, ал Оңтүстікте беткейлерде Оңтүстікке тән өсімдіктер қауымдарының пайда болу фактілері. Бұл зоналық ережеден таулы территорияларда орын алады мысалы : Оңтүстік беткейлерде nosc шекарасы Солтүстік беткейлерге қарағанда биікірек болады. Мұндай жағдайларда Солтүстік және Оңтүстік беткейлер үшін әртүрлі вертикаль алқаптар бағанасы тұрғызылады. Бұл ереже геоботаникалық аудандастыру да маңызды. Өйткені табиғи геоботаникалық аудандарды бөлгенде жазықтықтағы өсімдіктер қауымының типтерін ғана емес, сонымен қатар беткейдегі өсімдіктер қауымдарын да есепке алу керек. Оларда жиі экспразональді өсімдіктер жабыны деп атайды. Экстразональды өсімдіктер жабынының климат жағдайының индикаторы есебінде өсімдіктер структурасы дұрыс түсініледі.

Реферат тапсырмасы


  1. Өсімдіктер жабындарының зоналығы.

  2. Зоналар айырмашылығы мен маңызы.

  3. Өсімдіктер жабындары зоналығы түсінігі

  4. Өсімдіктер зоналарының категориялары

  5. Өсімдіктер зоналығына климаттық әсері

  6. Шөлдер зонасына бұта

  7. Климат горизонталь және вертикаль бағыты

  8. Өсімдіктер жабындарының зоналық типтері

  9. Геоботаникалық округтер

  10. Өсімдіктер формацияларының топтары

  11. Зоналықты жалпы географиялық заң


Қолданылған әдебиеттер тізімі

Негізгілері

  1. Мухитдинов Э. Геоботаника негіздері Алматы 2000 ж.

  2. Шенников В.В. Введение геоботаника М. 1978 г.

  3. В.Г. Хржаковский. Курс общейботаника М. 1976г.

  4. Шигаева М.Х. Экология бактерий Учебное пособие А. Наука 2002 170 с.

  5. Березин В.Э. Основы вирусологии Учебное пособие . А. Наука 2002

6. Беклемишев В.Н. Биогеоценологические основы сравнительной паразитологий

М 1978 ж.

7. Вернадский В.Н. Биосфера М.Мысль 1970


  1. Культиасов И.М.Экология растений М.Изд МГУ 1982

  2. Ә. Ә. Әметов Ботаника Алматы 2000 ж.

б). қосымша:

  1. Одум. Ю. Экология М.1986 т-1,т-2

  2. Пианка Н.Ф. Эволюционная экология М.1981

  3. М. Мұхиддинов «Геоботаника негіздері» А.

  4. М.Н. Терминология основных понятии. 1935.Сов. бот. №5.

14- апта


Тақырыбы: Өсімдіктер ассоциациясы туралы түсінік, ассоциация маңызы
Жоспар.

  1. Барлық экосистемалар

  2. Ашық экосистемалар

Барлық экосистемаларды үш топқа бөлуге болады :

Бөлектенген жүйелер қоршаған ортамен энергияда, материяда алмаспайды (жасанды экспериментальдық экосистемалар).

Жабық жүйелер, қоршаған ортамен тек энергия айырбастайды (мыс космос караблі, станциялары).

Ашық экосистемалар – қоршаған ортамен энергия және зат айырбастайды. Ашық экосистемалар классификациясы толығымен бітпеген. Б.А.Быковтың (1988) пікірі бойынша ашық экосистемалардың ең басты элементі биотаның автотрофтық бөлігі болып табылады. Соның үішін экосистемалар классификациясы - өсімдіктер классификациясы негізге алып жасау керек.

Фитоценоздың барлық компоненттері сол жерде бар ресурсты дерлік бірдей пайдаланатын жағдайда өсімдіктердің бірде – бір түрі доминант бола алмайды. Тек осындай жағдайда ғана фитоценоз флоралық құрамы жағынан өте бай болуы мүмкін. Мұндай жағдайлар ылғалды тропикалық ормандарда кездеседі. Л.Г.Раменский (1924) флоралық мүшелері толық және мүшелері толық емес фитоценоздар деген түсінік кіргізді. Егер фитоценоз құрамына онда өмір сүруге қабілеті бар өсімдік түрлерінің кейбіреулері кірмей қалған болса оны Раменский мүшелері толық емес фитоценозға жатқызды. Фитоценоздардың флоралық мүшелері толық немесе мүшелері толық емес екендігін эксперимент жасап оларға қосымша тұқымдар сеуіп қана анықтауға болады.

Л.Г.Раменский фитоценоздарды мүшелері мүлде толық, жергілікті мүшелері толық, практикалық мүшелері толық және анық мүшелері толық емес деп бөлді. Фитоценоздарға адамның басқа аймақтардан алып келген өсімдік түрлерін енгізу немесе оларды жергілікті фитоценоздарға әдейі саналы түрде кіргізу жұмыстары табиғатта флоралық мүшелері толық емес фитоценоздардың кең кездесетіндігін көрсетеді. Фитоценоздардың флоралық мүшелерінің толық еместігінің үлкен практикалық маңызы бар. Ондай фитоценоздардың құрамына кіріп олардың өнімділігін арттыруға қабілеті бар өсімдік түрлерінің тұқымдарын қосымша себуге болады. Әрбір фитоценозда өте мол, көп кездесетін және өте аз кездесетін өсімдік түрлері болады.

Фитоценоздың флоралық байлығын анықтау үшін алынған ауданның көлемі үлкен болған сайын ондағы өсімдік түрлерінің саны көбейе береді. Көптеген зерттеушілердің жұмыстары бұл заңдылықтың толығынан өсімдіктер қауымына сәйкес келетінін көрсетті. Қауымда өсетін өсімдік түрлерінің шамамен 90% жуығы кездесетін қауымның ең аз көлемді ауданын флоралық байлықты табу ауданы дейміз (Раменский 1925). Флоралық байлықты табу ауданы қауымды құратын өсімдіктердің мөлшеріне үлкен – кішілігіне өсу ерекшеліктеріне, молдығына және таралуының біркелкілігіне, тіршілік ететін жағдайларының біркелкілігіне байланысты.



Каталог: CDO -> OBSOJ
OBSOJ -> Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> 1 обсөж тақырып: Әдеби тілдің жалпыхалықтық тілмен арақатынасы
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi “Ñûðäàðèÿ” óíèâåðñèòåòi
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
OBSOJ -> «Мәдениеттану» пәнінен СӨЖ сабақтарының
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет