“Химия және Биология ” факультеті



жүктеу 1.24 Mb.
бет3/12
Дата25.04.2016
өлшемі1.24 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен

Лекция № 3


Таќырыбы : Дала фармациясы.

Лекцияның жоспары:

    1. Солт‰стік Америка прерийлері.

    2. Оњт‰стік Америка пампалары .

    3. Австралия тусокалары .

    4. ¤сімдіктері мен жануарлары.

Лекцияның мақсаты: Дала формациясының прерийлері мен пампаларымен таныстыру.

Лекцияның мазмұны: Дала формациясы- Евразия материгінде Венгриядан Солт‰стік Ќазаќстанѓа дейін жєне Батыс Сібірден Оњт‰стігіне ќарай аралыќтарды алып жатыр . Єрі ќарай ( Монгала ) Монголия , Тува, Забайкал дейін орналасып жатыр .

Солт‰стік Америка прерийлері-Колорадо тауы мен Канадаѓа дейін алып жатыр .Пампа деген-Оңтүстік Бразилия, Аргентина жерлеріндегі муссонды орманды пампас және пампа деп аталады.

Пампа Оњт‰стік Америка µњірін µзенінін Оњт‰стік шетін ќамтып жартылай шµл Патагонияѓа дейін алып жатыр .

Пампаның саваннадан айырмашылығы тек ағаштар жоқтығы емес мәселен саваннада өте ыстық құрғақшылық кезеңі болып жатқанда пампада өте салқын.Өсімдік түрлеріне өте бай. Пампаның физикалық, географиялық жағынан прериге жақын.Шығыс бен батыс бөліктерінде 500-2000 мм жаңбыр жауады.Пампа жерінде өсетін өсімдіктер бетеге,сиыр жоңышқасы, ал дара жарнақтылардан құртқашаш өсімдіктері өседі.Пампаның ауа райының қолайлы болғандықтан мол жайылымына әсіресе мал семіртуге өте бай.Ал мәдени өсімдіктерден бидай, жүгері өседі.

Гарига –европа территориясында өсетін пальма өкілі,діні жоқ, жапырақ ұзындығы 2м вегетативті жолмен тез көбейеді.Ал француз тілінде граума деп аталады.Ол көбінесе Оңтүстік Испанияда,Алжир,Марокко,Европа территориясында кездеседі.

Прери-Солтүстік Америка,Канада жерлерін алып жатыр.Ауа райы европаға ұқсас жаңбырдың 80 процент көктемде вегетация гүлдеген кезде жауады қыста қар жерден 50см дейін қатып тоңазиды.Жалпы прерий деп-Евразия даласын ,ол оңтүстік американы пампа немесе пампос деп аталады.

Бұл аймаќтарда әрбір 3-5 жылда өте ќұрғаќ кезеңдер болып тұрады. Далалы аудандар өнім талдылығымен ерекшеленетін топыраќ болып келеді . Олардың басты бөлігі астыќ бидай және жүгеріні береді .Сонымен көп жері адамның әрекетімен жыртылған күйде болады . Өсімдіктер бірлестігініњ негізін дәнді даќылдар ќұрайды .

Прерий зонасы солт‰стіктен, оњт‰стікке қарай созылып жатыр . Б±л жақта температура баяу жоѓарылайды. Жауын –шашын шыѓыстан батысќа ќарай азаяды. Пампа прерийден айырмашылыѓы ќысы жылы келеді . Б±л кезде температура тµмендегенмен 00С ден жоѓары болады немесе +100С дан тµмен емес . Яѓни б±л жаѓдай тропикалыќ µсімдіктердіњ µсуіне ќолайлы болып келеді. Прерийлер деген не-

Жануарлар єлемі.

Жануарлары фитофагтар жєне сапрофагтар деп аталады. Сапрофагтар ќатарына бактериялар, сањырауќ±лаќтар ,омыртќасыздар жатады. Сонымен ќатар жауын ќ±рттар , топыраќ кенелері , ќоњыз ќ±райды. Єр т‰рлі µсімдіктер т‰бірлері , тамырлары , пиязшыќтары болуына байланысты кеміргіштерде кµп кездеседі. Шегірткелерден алсаќ Саго т±ќымдасы 10 см-ге жетеді. Европаныњ далаларында кешегі к‰нге дейін сиырдыњ арѓы тегі турлар , жабайы түрлері мекендеген.

Прерилерде мекендейтін бизондар ,айыр м‰йізділер мекендеген болатын Біраќ µкінішке орай ќазіргі кезде жойылып кеткен . Прериде иттердіњ суслик т‰рлері кездеседі . Пампада ќ±ндыз , сусликтер жєне шалѓын мекендеген .Ірі жыртќыш ќ±стар ; дала б‰ркіті ол кеміргіштерді аулап жейді . Ал ±саќ ќ±стары ; шегіртке , ќоњыздарын аулайды. Жыртќыш ањдар ; ќасќыр , т‰лкі Евразияда кµп кездеседі . Ресей даласыныњ негізгі ќ±сы дрофтар болѓан. Соњѓы кезде антропогенді ќысымнан жойылып кеткен .Оныњ салмаѓы 16 кг дейін жететін болѓан .

Осыѓан орай жыртылмаѓан алаќандай дала жерлері болсада біз ‰шін баѓалы .



Лекция №4

Таќырыбы : Жарыќ экологиялыќ фактор, оныњ µсімдіктер

тіршілігіндегі мањызы.
Лекцияның жоспары:

  1. Жарыќтыќ факторыныњ жалпы сипаттамасы

  2. ¤сімдіктердіњ жарыќтыќќа байланысты топтарѓа бµлінуі

  3. ¤сімдіктердіњ тарќалуында жарыќтыќтыњ мањызы.

Лекцияның мақсаты:Өсімдіктердің жарыққа қарап бөлінуімен танысу.

Лекцияның мазмұны: Жасыл автотроф µсімдіктер ‰шін жарыќтыњ негізгі факторлардан бірі есептелінеді. Б±л фактор к‰н сєулесініњ µсімдіктерде болатын фотосинтез процессінде яѓни µсімдіктердіњ µсуі жєне дамуы ‰шін керекті органикалыќ заттарды ќ±рауда ќатынасады. ¤сімдіктер тіршілігінде керек мањызды нєрсе фотосинтез прецессінде, тыныс алу ‰шін кµлемде емес одан да кµбірек органикалыќ заттар ќ±ралады. Б±л µсімдіктер ќ±рамындаѓы заттар балансына оњтайлы єсер етеді.Єдетте ауыл шаруашылыѓы немесе орман шаруашылыѓы ‰шін фотосинтез процессі ќызыќтырады. Жарыќтыњ экологиялыќ факторы жер ж‰зінде бірсыдырѓы таралѓан. Тєуліктіњ негізгі бµлігінде т‰н болатын белдеулерде µсімдіктер µспейді µсседе, баяу µсуі жарыќтыќтыњ жетіспеуіне байланысты. Соныњ ‰шін µсімдіктерді зоналар жєне кіші зоналар бойынша ажыратады.

Планетамыздыњ т‰рлі зоналарында жарыќтыњ т‰рліше болады.¤сімдіктер тарќалѓан т‰рлі зоналарда жарыќтыњ интенсивтігі т‰рліше болуынан басќа, жарыќтыњ спектрініњ ќ±рамы µсімдіктерді жарыту мерзімі, жарыќтыќтыњ т±раќтылыѓы немесе уаќытша таралуыныњ ерекшеліктері бар. Жарыќтыњ талабына ќарай µсімдіктер ‰ш негізгі топќа бµлінеді: жарыќ с‰йгіш µсімдіктер (гелиоофиттер) кµлењкеде µсетін µсімдіктер (сциофиттер) жєне жарыќќа шыдамды µсімдіктер, жарыќ жєне кµлењке с‰йгіш µсімдіктер. Экологиялыќ оптимумына ќарай айырмашылыѓы бар. Жарыќ с‰йгіш µсімдіктер к‰н сєулесі єсер ететін жарыќтыќта нормал µсіп, кµлењкеге шыдамсыз болады. Соѓан байланысты б±л топтаѓы µсімдіктер ашыќ жайларда, жарыќтыѓы мол мекен – жайларда µседі.

Кµлењке с‰йгіш µсімдіктер жарыќтыќтар аз т‰сетін облыстарда µздерініњ оптимумын табады. Олар к‰шті дєрежедегі жарыќтыќта баяу µседі. Б±л µсімдіктерге аранжея, ‰й µсімдіктері жатады. Жарыќтыњ дєрежесі µсімдіктердіњ анатомиялыќ - морфологиялыќ ерекшеліктеріне єсер етеді. Жарыќ с‰йгіш µсімдіктерініњ жапыраќ пластинкасы кµлењке с‰йгіш µсімдіктерге салыстырылѓанда ±саќ болады. ¤сімдіктердіњ жапыраќ пластинкаларыныњ µсімдік денесінде орналасуы жарыќтыњ к‰шіне, олардыњ т‰су дєрежесіне ќарай µзгеріп т±рады. Мысалы : жарыќ с‰йгіш (гелиофит)тер єдетте жапыраќ платинкаларына жарыќтыњ к‰шті т‰сетін к‰ндізгі уаќыттарда горизонтќа ‰лкен б±рыш пайда етіп,вертикал жаѓдайда т±рады. М±ндай жаѓдайларды шµл µсімдіктерді жєне акцияларда байќау м‰мкін.

¤сімдіктердіњ жарыќќа бейімделуі, жарыќтыќты ќабыл етуші негізгі органы есептелген жапыраќтардыњ ќ±рылысынан байќау м‰мкін. Мысалы : кµпшілік гелиофиттерде жапыраќ пластинкалардыњ бетінде оларѓа т‰сетін сєулелерді ќайтаратын лакланкаѓа ±ќсас жылтырауыќ болады. Лавр, магнолія µсімдіктері µсімдіктер ќатарына жатады. Кактус µсімдіктерініњ жапыраѓы ашыќ т‰сті, ќалыњ ќапталѓан болады. Кµлењкеде µсетін µсімдіктердіњ жапыраѓында м±ндай ерекшеліктер болмайды.

Ѓалымдардыњ зерттеулері бойынша кµлењкеде µсетін µсімдіктердіњ жапыраѓында жарыќ с‰йгіш µсімдіктерге ќараѓанда хлорофилл кµп болады. Жарыќта µскен µсімдіктердіњ 1гр жапыраѓында 1,5 –3мг хлорофилл болса, кµлењкеде µскен µсімдіктерде 4,6,7мг – ѓа дейін хлорофилл болуы аныќталѓан.

¤сімдіктердіњ жарыќтыќќа байланысты топтарѓа бµлінуі. Визнер µсімдіктердіњ жарыќтыќќа байланыстылыѓына ќарай оларды ‰ш экологиялыќ топќа ажыратады.

Жарыќ с‰йгіш µсімдіктер (гелиофиттер). Б±л топтаѓы µсімдіктер негізінен ашыќ жерлерде µмір с‰реді.Олардыњ жарыќтыќпен ќамтамасыз етілуі 100% ќ±райды. Жарыќ с‰йгіш µсімдіктер тобына Оњт‰стіктегі шµлдерде тарќалѓан µсімдіктер т‰рлері жатады. Б±л зонада µсімдіктер сирек кездеседі. Гелиофиттерге тундра жєне биік тауларда µсетін бір жылдыќ жєне кµп жылдыќ µсімдіктер енеді. Орман зонасындаѓы бірінші ярус µсімдіктері негізінен аѓаштарда гелиофиттерге жатады. Кейбір гелиофиттер біраз кµлењкеленген мекен – жайларда да µседі. Олар арасында кµлењкелі мекен – жайларда µсе алмайтын факультатив жєне µсе алатын облигат т‰рлері де кездеседі.

Кµлењкеге шыдамды µсімдіктер – б±л топќа к‰ндізгі толыќ жарыќта µсе алатын, біраќ кµлењкелі мекен – жайларда жаќсы µсетін µсімдік т‰рлері енеді. Оларда кµлењкеде µсуге бейімделу шегарасы кµп себептерге байланысты. Кµлењкеге шыдамды г‰лді µсімдіктерде, г‰лдемейтіндерге ќараѓанда жоѓары болады. Б±л топќа орман зонасындаѓы µсімдіктердіњ кµпшілік т‰рлері енеді. Тропик мемлекеттерден келтірілген ‰йде µсірілетін кµпшілік µсімдіктер де жатады.

Кµлењке с‰йгіш µсімдіктер (сцирфиттер) табиѓи жаѓдайда толыќ жарыќтыќта µсе алмайды. Жарыќта немесе кµлењкеде µсу ќабілетіне арап, сциофиттер арасында факультатив жєне облигат т‰рлері болады. Сциофиттер тез хлорофилл пайда ете алмастыѓына байланысты кейбір т‰рлері жарыќта баяу µседі. Жарыќтыњ хлорофильді ыдыратуына байланысты µсімдіктерде ќанша хлорофилл ыдыраѓан болса, сонша мµлшерде хлорофилл пайда болып,жасыл рейді болады. Кµлењке с‰йгіш µсімдіктер толыќ жарыќта транспирация арќылы суды тез жоѓалтады.

¤сімдіктердіњ тарќалуында жарыќтыќтыњ мањызы. Радиация интенсивтігі жєне жарыќтыњ спекторыныњ ќ±рамы географиялыќ жаѓдайѓа байланысты. Мысалы: Солт‰стікте жарыќтыњ интенсивтігі к‰шсіз болып, біраќ жаратылу мерзімі ±заќќа созылады. Оњт‰стікте к‰н ќысќа (экваторда 12 саѓат)жарыќтыњ интенсивтігі жоѓары болѓан, ќысќа толќынды жарыќтыќ жоѓары болады. Демек солт‰стікте µсімдіктер вегетація дєуірінде ±зын к‰н жаѓдайында, оњт‰стікте ќысќа к‰н жаѓдайында µседі. К‰н ±зындыѓыныњ µсімдіктеріне єсерін 1920ж Америкалыќ ѓалымдардан Гарнер мен Аллард к‰н ±зындыѓыныњ єсерін жєне к‰н мен т‰нніњ алмасуыныњ, жарыќтыќ пен ќарањѓылыќтыњ µсімдіктер ‰шін мањызын тєжірибеде дєлелдеп берді жєне м‰ны фотоперіодизм немесе актиноритмизм деп атады. Олар актиноритмизм белгілері бойынша µсімдіктерді 3 топќа бµледі: ±зын к‰н µсімдіктері (к‰н ±зындыѓы 12с кем) – б±лар ќысќа к‰н жаѓдайында г‰лдемейді : нейтроль яѓни аралыќ µсімдіктер - б±лар ±зын к‰нде жєне ќысќа к‰нде де г‰лдейді. Б±л ерекшеліктерді т‰сіндіруде бірнеше теориялар бар. Экологтар жєне геоботаниктар пікірінше географиялыќ ерекшеліктер болѓан фотопериодизм мањызды роль ойнайды. М±нды к‰н мен т‰н ±зындыѓыныњ µзара ќатынысты жердіњ географиялыќ кењдігіне байланысты болады. Ќысќа к‰н µсімдіктерін белгілі критин дєуірден біраз ±зын болѓан к‰н вегетатив органдарыныњ кµбеюі (гигантизм) жєне г‰лдеудіњ тоќтауына альп келеді. Мыс : ќысќа к‰н µсімдігі болѓан соњ 12 саѓатты фотопериодизм дєуірінде ж‰зінші к‰ні г‰лдесе 5 саѓатты фотопериодизм дєуірінде 37 к‰н г‰лдейді.

Экватор зонасында к‰н ±зындыѓыныњ маусымдыќ µзгеруі ‰лкен емес. Б±л жерлерде ыњѓайлы ылѓалды жєне температура жаѓдайында µсімдіктер жыл бойы ритмикалыќ активтікте болады жєне к‰н ±зындыѓыныњ аз єсері болады.

¦зын к‰н µсімдіктерінде к‰нні критик ±зындыѓы температура ныњ тµмендеуіне байланысты ќысќаруы м‰мкін. Егерде температура тµмен болса, ±зын к‰н µсімдіктері г‰лдеуі ‰шін к‰н ќысќа болуы керек. Біраќ температура факторын есепке алынса, оларды г‰лдейді деп болжауѓа болады. Мысалы : субтропикалыќ к‰ні ќысќа, біраќ температурасы тµмен болатын таула райондарында осындай процес стер байќалады. Солт‰стік ендікте µсетін µсімдіктер, єдетте ±зын к‰н µсімдіктері болуы керек, себебі олардыњ ќысќа вегетация деуірі ±заќ уаќыт созылатын к‰н ±зындыѓына тура келеді. Орта белдеулі жерлерде ±зын жєне ќысќа к‰н µсімдіктері кездеседі. Б±л мекен – жайларда кµктемде немесе к‰зде г‰лдейтін µсімдік т‰рлері ќысќа к‰н µсімдіктеріне, жазда г‰лдейтіндері ±зын к‰н µсімдіктеріне жатады.

Фотопериодизм дєуірі µсімдіктердіњ тарќалуында ‰лкен мањызда. Табиѓи тањдау процессінде т‰рлер µзі жайдыњ к‰н ±зындыѓы жєне оптимат г‰лдей бастау мезгілдері туралы хабарды генетик жаѓынан белгілейді. Вегетатив жолмен кµбейетін µсімдіктер туралы да к‰н ±зындыѓыныњ маусымдыќ µзгеруімен ќор заттар жиналуы арасындаѓы ќатынасты белгілейді.

Лекция № 5

Тақырыбы: Шөл. Тропиктік және субтропиктік шөлдер. Жартылай шөлдер.

Лекцияның жоспары:

  1. Евразия мен Солтүстк Америка, Австралия және Африка шөлдері.

  2. Тікенді ксерофиттері.

  3. Өсімдіктермен жануарлар ағзаларының суларының жетілуіне бейімділігі.

Лекцияның мақсаты:Тропиктік және Субтропиктік шөлдермен танысу.

Лекцияның мазмұны: Құрғақшылық немесе аридті ұғымы экожүйедегі ылғалдылықтың жетіспеушілігін білдіреді. Аридті экожүйлердің бірнеше түрі бар. Аридті – экожүйелердің ылғалдылығы жоқ аймақ қалыптасқан. Мысалы : Орталық және Шығыс Сахарада қалыптасқан. Экожүйелердің шөлдері жоғары сатылы өсмдіктер кездесетіні мүмкін емес. Түрлік құрамы өте аз. Орталық Сахарада жұпжапырақтылар мен қатар түйетікенділер кездеседі.

Шөлді – экожүйелерде жаңбыр болмайды, бірақ ылғылдылықтың кейбірі жиі-жиі түсетін тумендардың есебінен алынады. Мысалы:Атокаша, Намиб қалыптасқан. Шөл өсімдіктерінің сәл байрақ туман дар ылғалдан учаскілер жапырақ тәрізді қыналар жабынымен қапталған. Жуп жапырақты зигофилиумсинплекс. Эфимерлі сукулектер кездеседі. Аристика тұқымдастар дәнді дақылдар бірлестігі Аморонт тұқымдасы көп жылдық өсімдіктер өседі. Алоэ жартастарда қыналар көп. Көбінесе бұл өсімдктер бойы 3-4 см болады. Оның көп бөлігі топыраққа енген.

Намиб шөлінде сонымен қатар Вельвичия, Мирабелла ашық тұқымдастар өсімдігі кездеседі. Оң. Америка Тынық мұхит жағалауы Атакала шөлдерде өсімдіктерінен банан гвоздикалар, дәнді дақылдар, кактус тар кездеседі.

Мальта – Скраба, Орталық Австралия және Оңтүстік Сахара жатады. Бұл аймақ мөлшері жауын шашынмен сипатталады. Шөлдері Акациялы болады. Орталық Австралия, Малго-скраб, аймағына тән “Малга” - акация деген ұғмды береді. Аласа эфкалипті түрлері әртүрлі шөптесін проталық амарант тар – көп жылдық өсімдіктер жекеленген сукулент малочай - бұталы ағаштар кездеседі.

Орта Азия, Қазақстан – жазғы кезеңдерде жауын шашын максимальні болады, бірақ қыс уақытында суық болады. Америка солт. Евразия осы аймақтар көп жылдық бұталы ағаштар, сексеуілдер, марифті өсімдіктер кездеседі. Дәнді дақылдардың кейбір түрі мен қатар Евразияда типчак оппусниялар үш түсті болып кездеседі.

Жартылай шөл Патогониялар құрайды. Қысы аязды келеді. өсімдіктері бұталы ағаштерға бай келеді. Орталық бөлігінде күрделі гүлдер бірлестігі орнасасқан. Бұршақ тәрізділерден және ұсақ кактустар, барбарис, смородина, түрлерінен тұрады.



Тропиктік және субтропиктік кеңістікті құрайды.т бұл типке сонарлық шөл Сахараның кейбір аймақтары жоғары және алкен Карро, солт. Шығыс Австралия, Бригелау скрабы жатады. өсімдіктері тікенді және бұталы және сукулентілігімен ерекшеленеді. Дәнді дақылды жабын және нашар дамыған. Солт. және оң. Америка, Агентина және Порагвайда кактус тар тұқымдасы көп кейде олар Альп түрлі ұзындығы 15 м болады.

Субтропикалық және аз жылитын шөлдерімен сукулентті және тікенді бұталы өсімдіктер мен ылғалды қыс кезеңдері және ұзақ жазғы құрғақшылықпен ерекшеленеді. Сукулент тер өте көп. Аморалистілер, иристерге, әсіресе алкен Карро аймағына байланысты, күрделі гүлдер алоэ, тамариска, семенкалар, лебедалар, малочайные сукулент, түйе тікенді жерсінген. Пальма оазистер капрес акациялары Финипгті пальмалар кездеседі. Сонымен қатар фисталикалар (дәнек) злила бұтақшалары және крест гүлдері эриханды роза кездеседі. Қарақұм, Қызылқұм, (қо) болады. Мунда ақ, қара сексеуіл бойы 5 м суккулентті галофиттер кандималар, оссоко тән. Осы экожүйелерде тюльпан, герань, лютиктер, феррулалар, скорционалар кездеседі.

Субтропиктің және тропиканың ендерінің аридті экожүйе термиттер ерекше орын алады. Олар саванна сияқты термитниктер қөұрмайды. Бірақ терең жолдар салып тастайды.

Топырақ қабатында көптеген қоңыздардың жұмыртқалары өсіп жатыр. Олар жысыл өсімлдіктермен өсімдк тұқымдарымен, ол кейбір тамырлармен қоректенеді. Көбінесе гетеротрафтылар вертикальды, горизонтальды жер асты жолдары салады. Жанды өсімдіктер массаларын қорек шегірткелер, кеміргіштер жатады. Кеміргіштердің көп түрі қыс мезгілінде ұйқыға кетеді. Шөппен қоректенетіндер қатарына Австралиядағы кенгуру мен Велловия жатады. Әрі жабайы есектер, Азия құландары, приживальский жабайы аттары жатады. Губби шөлінде қазірге кезге дейн жабайы түйелер сақталған.



Зоофагтарға - өрмекшілер, сарышаяндар, жарғақ қанаттылар, жатады. Рептелий кәдімгі зоофактарға, ұсақ кесірткелер олар насекомдармен омыртқасыздармен қоректенеді. Ірі кесірткелер (Игуановты және агановты) түрлері кеміргіштерді және ұсақ рептелилерді аулайды. Барлық жыландар (зоофактар) ұсақтары, тау өрмекші ,шегіртке, кеміргіштермен, құстармен қоректенеді.

Орнитофауна – жағынан яғни құстың түрі аз Австралия тоты құс, кептерлер, буркіт, үкілер, мекендейді. Африкада кірпі, секіргіштер, Австралияда ұсақ қалталылар, Африка мен Азияда мысық тұқымдасы тән. Гепардтан бастап борхонды және бұланды мысықтарға дейін кездеседі. Итттер, қаздарда, корсок, Орталық Азияда Караганда, Африкада фенник, Австралияда динго кездеседі.

Тікенді ксерофиттер – шөлдерде (өсетін) аймақтарда беиімделген өсімдіктер. Мысалы:жантақ, кактус.

Өсімдіктер жен-жануарлар үшін өмір сүруге өте қолаисыз, ағаш өсімдігі өспеитін, бұта шөптесін өсімдіктері сирек, кебір жерлерде мүлдем өсімдік өспеиді, климаты құрғақ, жазы өте ыстық, қысы суық, ауа температурсы тәулігіне өзгеріп отырады. Шөл дала аимақтары Африканың оңтүстік жағы ; (Намиб, Карру, Коллахори) Африканың солт-де Сахара, Қазақстанның жерінің 80% , Өзбекістанның 70% шөл дала алып жатыр. Шөл далада өсетін өсімдіктер ; сексеуіл, жыңғыл қуаты, мол отын, жусан, жантақ, қияқ және т.б өсімдіктер бар.

Орта Азия және Қазақстан шөлдері. Сармаи және Хвалын теңіздерінің тобаны. Кейіннен биологиялық, техтоникалық жағдайлардың әсерінен ойпаттар Амудария, Сырдария арналары пайда болған. Орта Азия және Қазақстан шөлді үстірт тегістігі, теңіз тобаны алып жатыр. Материктері басқа шөлдермен салыстырғанда плиоцен, үздіксіз жел соққан эрозиясынан пайда болған “жас” гуран аймақ ойпаты. Жазы ыстық,қысы суық, жаңбыр 160-250 мм жауады. Сотүстіктегі шөл – сырдария ойпаты, Бетбақдала, Мойынқұм, Балқаш құмдары жатады. Ал оңтүстіктегі шөл – Каспий Қарақұмы, Қызылқұм, жатады.

Планетаның 16-180С 9 млн. км2 аумақты алыпжатқан үлкен шөл – Африка – Сахарадан, Намиб, Карру, Калахари шөлдері орналасқн. Африка шөлі – үстірт, қырлы жота, биік жазық, биік шың таулары жоқ. климаты топикалық, құрғақ, және өте ыстық, жылдың температурасының ауытқуы 30 градустан аспаиды. Ең салқын кезеңі – Январь. Ең төменгі температурасы 50 –қа деиін жетеді. Құмды шөлдерде – элак тұқымдастар өкілі өсімдігі өседі. Тамыр тереңдігі 10-15 м-гедеиін жетеді. Бір жылдық өсімдіктер эфемерлер, эфемероидтар, қылшан немесе альфа.

Америка шөлдері – Орталық Азия шөлдерінде пайда болған. Америка шөлдерінде – қысы аяз, жаңбыры аз болса 120-360 мм деиін жетеді. Шөл шекарасы – үлкен алаб, махабия, хил, Коларадо, Колифорния түбегі. Оңтүстік Американың оң. жерінде Анд тауы ылғалды батыс желінен қорғап, құм, сор, тұзды көлдер алып жатыр. Өсімдіктері алабұта, теріскен, саркобатос – солтүстік Америка шөлінде орта Азия, оңтүстік Қазақстан жерінде өседі.

Шөлдала өсімдіктерінің құрылысы аиырмашылықтарын және сыртқы ортаның қолаисыз жағдаиларына тіршілік ету процесі - ксерофит гректің “ксерос - құрғақ”, “фитон өсімдік – деген термин. Шөл дала судың тапшы, күннің ыстық жағдаиында өсетін ксерофиттер өсімдіктері, орман өңірінде ылғалы мол, қоңыр салқын жерде өсетін өсімдіктер оларды мезофиттер деп атаиды. Мезофиттер биік, жалпақ жапырақты, түсі ашық жасыл болып келеді. Ал ксерофиттер болса, аласа, сидиған, жапырақтары өте кішкентаи, түсті болады. Бірақ өсімдіктер организімінің құрылысы тұрақсыз, тұқымқуалаушылық қасиетіне саи, сыртқы ортаның ерекшеліктерін сақтп дамиды. Суккуленттер мен ксерофиттер аирықша бір түрі латынша суккулентуз – шырынды сөзінен шыққан. Олар екі топқа бөлінеді:

А) сабақты суккулентер- кактустар, сүттігіндер.

Б) жапырақты – алоэ, агавалар жатады.

Тозаң топырақты шөл даланың топық диметрі 0,05-0,001 мм-ге деиін жетеді. Мұнда маида тозаңдар бір-бірімен қатты нығыздалып, аралық қуыстар өте кішкентаи болғандықтан толып су өткізгіштігі өте нашар болады. Сондықтан жауын, қар суы, сіңбеиді. Мұндаи топырақтар 1 –1,5 мм деиін жер қабаттары құрғақ болады. Қиыршықты шөл далада - өсімдік өсуіне ең қолаисыз орта оның себебі, топырақта су сыиымдылығы төмендеп, өсімдік өте сирек кездеседі, аласа келеді. Жер бауырлап өседі. Ал тасты шөл далада – таста, мүк, қынадан бсқа өсімдіктер өсе алмаиды. өиткені тстардың жарықтарында тас, құм, тозаң жиналады. Қиыршық шөл далада өсетін өсімдіктер хасмофиттер деп аталады. Ал тасты шөл далада өсетін өсімдіктерді митофиттер деп атайды.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет