“Химия және Биология ” факультеті



жүктеу 1.24 Mb.
бет6/12
Дата25.04.2016
өлшемі1.24 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен

Тақырыбы: Антропогендік факторлар.


Лекцияның жоспары:

  1. Антропоген факторлардың жалпы сипаттамасы.

  2. Адамзаттың өсімдіктерге саналы әсерлері.

  3. Адамзаттың өсімдіктерге санасыз әсерлері.

Лекцияның мақсаты: Антропргендік фактордың жер шары фаунасына әсерімен танысу.

Лекцияның мазмұны: Өсімдіктер жамылғысының өзгеруіне адамзаттың және оның шаруашылық әрекеттерінің әсерін үрену фитоценологияның негізгі міндеттеріне жатады. Бұл салада экологтар көптеп қызметтер атқармақта. Жерде адамзат пайда болғалы бері оның жаратылысқа бүткіл биосфераға әсері тез дамып кетті. В.И. Вернадский «ноосфера» деп аталатын терминді жаратты. Қазіргі уақытта планетамызда адамзаттың әртүрлі әсеріне кездеспейтін қауымдастықтарды табу қиын.

Өсімдіктер жамылғысына адамзаттың әсері өте күшті. Жер жүзіндегі халықты есепке алатын болсақ өсімдіктерге әсер етуші негізгі фактор адамзат екенін аңғару мүмкін. Адамның өсімдіктер дүниесіне әсері басқа факторлардан ерекшелігі ұдайы бір мақсатқа бағытталған болады. Мақсатты адамзаттың өсімдіктерге әсері барлық уақыт пайдалы бола бермейді, себебі адамдар өсімдіктерді өзінің пайдасы үшін оларды кесіп жоқ етеді. Бұл жағдай табиғат үшін бүтіндей залалды.

Жер жүзінде адам пайда болуымен эволюцияның стихиялы процессіне принципиал жаңа элемент пайда болды, адамзат табиғаттан өзіне жаққан өсімдіктерді таңдап алып, оларды өсіреді, жақсы өнімді дәрежеге жеткізді мыс: бидай, жүгері сияқты қымбатты өсімдіктердің пайда болғанына мың жылдардан асып кетті. Кешегі жабайы өсімдіктер. Сексеуіл бүгінгі күнде мәдени түрге айланып жатыр. Табиғий таңдау нәтижесінде түрлердің белгілі бағыт бойынша түс алуы геологиялық дәуірлерде жайлап өткен. Адамзат бір – бірінен айырмашылығы бар жаңа сорттарды жаратты. Адамзаттың мәдениеті дамыған сайын ол жер жүзінің өсімдіктер жамылғысына күшті әсер көрсетті, саналы оларды өзінің мұқтаждығы үшін өзгереді және жақсылады.

Адам өсімдіктер жамылғысына немесе шаруашылыққа турадан – тура немесе топырақ арқылы әсер етіп, оны өзгертеді. Бірақ адамның санасыз қимылы арқылы кейбір өсімдіктер жоғалып кеткен немесе жоғалу дәрежесінде тұр.

Бұлардың көпшілігі ағаш және бұталар. Орталық Азияда мұндай келеңсіз әрекеттерді әсіресе аршы және пісте өсімдіктері мысалында анық көрініске ие.Ботаниктердің мәліметтері бойынша бұдан 2000 жылдар

Алдын біздің адырларымыз пісте өсімдіктері жамылғылары болған. Осы участкелерде әртүрлі жапырақты ағаштардан құралған ормандар галереясы дамыған. Адам санасының көбеюіне байланысты арша ормандары кесіліп бастаған, себебі адамзатқа құрылыс материалдары және жамылғылар керек болған. Пісте қымбатты жемісімен адамдар көңілін өзіне аударған, соң олар көптеп қолданылған. Бұл пісте ұрығының азаюына соң жоғалуына алып келген. Бұлардың жемістерін терген уақытта оларды сындырған. Нәтижеде жемістері пайдалы өсімдіктер жоғала бастаған.

Жайлау шаруашылығына тиісті әдебиеттерде малдарды қайта оттату нәтижесінде Орталық Азия шөл және тау жайлауларынынң өнімділігі төмендеп кетті, көпшілік жағдайларда пайдалануға жарамсыз болып қалды. Жүз жылдықтың бастарында геоботаник ғалым Г.Н. Высоцкий. Повожьеде малдарды оттату әсерінде жайлауларда өсімдік жамылғысының өзгеруін үйрену саласында қымбатты зерттеулер өзкізген. Мәліметтерге қарағанда Солтүстік Америкада ормандардың плансыз кесілуі нәтижесінде эрозияға себеп болған және “бэд - лэнд” деп аталатын үлкен – үлкен (ашық жалаңаш) орталар пайда болған. Үлкен географиялық жаңалықтар жаңа- жаңа түрлер көбірек енуіне себепші болған. Бүл түрлер жаңа жағдайларда тез тараған.

Адамзаттың табиғатқа әсері социал формациялармен байланысты. Әдетте табиғатқа адамның саналы және санасыз әсерлері болған.

Санасыз әсер – (өсімдіктерді жию, ормандарды жағып жіберу). Әдетте адам үшін пайдалы, бірақ өсімдіктер үшін кері әсер көрсетеді. Дарвин айтуы бойынша санасыз таңдау келіп шығуы белгісіз болған. Көп жаңа мәдений өсімдіктердің пайда болуына алып келген. Адамзат қазіргі күндерде де санасыз әрекет етіп, өсімдік ұрықтары және жемістерінің тарқалуына себеп болады. Әсіресе уақытта транспорттар көбеюі бұларға қолайлы жағдай жасамақта.

Саналы әсер – де пайдалы және кері болуы мүмкін. Мысалы : искуственный таңдау түрдің және сорттың жақсылануында немесе жаңа мәдений өсімдіктерді жаратуда күшті себепші болады. Ормандарда ағаштарды жылдық өсуіне қарай мақсатты кесу оларды жаңалаудың, өнімділігін асырудың ережелеріне байсынып әрекет жасау олардың өнімділігін асыру мүмкін. Ормандарды артықша кесу, оларға кері әсер ету есептелінеді. Адамзаттың өсімдіктерге және өсімдіктер жамылғысына әсерін төмендегі түрлерге бөлу мүмкін.



  1. Флораны байыту немесе оны өзгерту.

Жақын уақытқа дейін флораны санасыз байыту жағдайлары көбірек байқалған мысалы : кейбір “синантроп” өсімдіктердің бірнеше түрлері адамзаттың тарқалып жайласуына байланысты олармен бірге тарқалған. Бұларға адамдар арқылы таралған жабайы шөптерде кіреді. В.В. Алехин мәліметі бойынша (1944) олар төмендегіше болуы мүмкін. 1), археофиттер яғни тарихтан алдыңғы дәуірлерде кездесетін жабайы шөптер : алабұта, қарықыз т.б. 2). Неофиттер – жаңа дәуір жабайы шөптері – элодея, экотера, 3). апофиттер – егін далаларында оңай таралатын жабайы шөптер, тамыр – түйінді, сары беде. Бұршақ тұқымдастары егіндер арсында өмір сүруге бейімделген. Шеттен келген жабай шөптер сегеталлар деп аталады. Жалтыр бас, ботакөздер жатады. Тастандық жерлерде кездесетін жабайы шөптерді рудереллар деп атайды. Оларға кәрі қыздар жатады.

Ботаника бақтарында және парктерде саналы түрде шеттен келтірілген өсімдіктер өсіріледі. Олардың кейбіреулері аклиматизация нәтижесінде жергілікті флораға айналады. Бұл процесс қиыншылықпен өтеді. Себебі жергілікті флорадағы өсімдіктермен конкуренцияға душар келеді мыс: Орта Азия, Туркиядан келтірілген айыр өсімдігі.



  1. Ареалдардың қысқаруы немесе түрлердің жоғалуы. Бұл процесс адамзаттың әсерінен болады. Кейбір адамдар бедгілі түрлерін жоғалтады. Мыс Скандинавия мемлекеттерінде астықтастардың паразит саңырауқұлағының аралық иесі болған зирк өсімдігін сапалы түрде жоғалтқан. Флорамызда көптеп жоғалып жатқан өсімдіктер “Қызыл кітапқа” ендірілді.

  2. Адамзат жерлерді жырту, ормандарды кесу, үй жануарларын бағу арқылы өсімдіктер жабындыларына әсер етеді.

  3. Суғару, ылғалдықты қашыру. Су шығару дегенде сумен қамтамасыз ету мақсатында жаңа су қоймалары құру түсініледі. Нәтижеде су деңгейлері көтеріліп топырақтың тұздануына алып келеді. Нәтижеде тұзды болмаған топырақта өсетін өсімдіктер жоғалып, тұзды топырақта өсетін өсімдіктер пайда болады. Көпшілік мекен – жайларда батпақтықтар пайда болып, нәтижеде ксеро – мезофильді өсімдіктер жоғалады.

  4. Адамдардың өсімдіктер және өсімдіктер жамылғысына көрсететін әсері түтін басу, түрлі өндіріс мекен – жайлардан шығатын газдар басқа залалды. Шығыстылар әсері де болады.

  5. Рудераль – (шығынды) әртүрлі жануарлардың өмір сүру мекені және тастандық әсерлердің пайда болуы. Адамзат тіршілігі нәтижесінде пайда болған рудераль тасталған жерлер белокты және басқа органикалық бірікпелердің ыдырауы мен байланысты болған көп мөлшерде азот қоры болады. Осыған байланысты рудераль өсімдіктер әдетте нитрофильдерден құралады. Олардың көпшілігі космополиттер

  6. Адамзаттың искуственный фитоценоздар пайда болуы мақсатында жаңа жерлерді игеру жолымен өсімдіктерге әсер етеді. Жабайы өсімдіктер орнына мәдени өсімдіктер пайда болады. (егу жолымен).
Лекция №12

Тақырыбы: Тундра.

Лекцияның жоспары:

1.Тундра туралы түсінік.

2.Евразия тундрасы.

3.Орманды,бұталы, қыналы, арктикалық тугдрасы.

Тундра ареалы - Скандинавия түбегінің Солтүстік жағалауында, Кола түбегімен Ақ теңіздің Солтүстік жағалауының Енесей, Лена,Анадырь өзені,Колыма жотасында орналасқан.Тундра суық шөл өсімдіктер үшін өте қолайсыз жерлер жазы өте қысқа 2-3 ай ғана болады,қысы суықта ұзақ болады және 8 айға дейін болады.Жер шарын басқа жерлермен салыстырғанда жылылығы 2есеге кем.Жаз күндері өсімдік өсіп тұрған уақытында да температура кенеттен күрт төмендеп қатты үскірік аяз болып кететін кездерде болады.Жыл бойы орташа температурасы –10 –14 0 .Жаңбыр тек жаз айларында 200-250 мм жауады.Суықсыз,қыраусыз күн жоқ.кез-келген жаздың күні салқын болып қар жаууы мүмкін.Өсімдіктерге күн сәулесі тәулігіне 24 сағат полярлы күн, полярлы түн түсіп тұрады.Ал өсімдік түрлері мүлдем аз тек суыққа төзімді түрлер ғана кездеседі және де бұта мен шөптесін өсімдіктер кездеседі.Ауа райы мен жер ерекшеліктеріне байланысты зона 2 үлкен зонаға бөлінеді.

А) тундра зонасы

ә) полярлы зона

Евразия тундрасы –жылдық орташа температурасы қыста да салқын 2-3 ай, жаздың ең жылы айы шілде 10-14 0 қар қалыңдығы жұқа, суық жел қарды үріп сайлы жерлерді толтырып тастайды.

Ауа райының қолайсыздығынан тундра өсімдігі баяу өседі.Мысалы ива тал жылына 80-90 жылда диаметрі 1см жетеді.Тундра тоқтаусыз, үзіліссіз соққан қатты желде кері әсерін тигізеді.Тундра өсімдіктердің тамыры тереңге бармай, өте жер бетіне жақын орналасқан.Тік жартасты жерлерде сирек кездесетіндер мүктер, қыналар, аласа бойлы қайыңдар өседі. Тундра Россияның қиыр шығысында, байкал, кавказ, алтай, карпат жерлерде кездеседі.Өсімдіктерден тал,қайын, мәңгі жасыл ит бүлдірген, мүктер қыналардан 800 түрі гүлді өсімдіктерден 200-300 түрі кездеседі.Тундра өсімдіктергі 3 түрде болады.

А) бұта ә) шөптесін өсімдіктер б) мүк пен қыналар.

Шөлдала мен тундралардың айырмашылығы шөлдалада ылғалдылық жетіспесе ал керісінше тундрада ылғалдылық жетіп артылады жылылық жетпейді.Европа жерлерінде кездесетін тундралар 4аймаққа бөлінеді

1.Орманды тундра

2.Бұталы


3.Қыналы

4.Арктикалық аймақтар – полярлы шөлдала


Лекция № 13

Тақырыбы: Патшалықтарға жалпы сипаттама.Эфиопиалық, Ориенталды, Мадагаскар патшалықтарына түсінік.

Лекцияның жоспары:

1.Эфиопиалық патшалықтың территориясы.

2.Эфиопияның флорасы мен фаунасы.

3.Ориенталды патшалықтар.



4.Мадагаскардың флорасы.

Лекцияның мақсаты: Эфиопиалық, Ориенталды, Мадагаскар патшалықтарынының флорасы мен фаунасы жайлы түсіндіру.

Лекцияның мазмұны: Эфиопиалық патшалықтың Африкалық материканың үлкен бөлігін одан кейін Сахара шөл даласын, Оңтүстік жағалауын (Солтүстігінен), Оңтүстігіне Оарнжевый өзенінің Оңтүстік жағалауына дейін Альп жатыр. С.Қ. Аравиялық жартылай арал Сокора аралын аумағына Елена аралдары кіреді.

Осы патшалықты төрт аймаққа бөледі:

  1. Судандық – (Оңтүстік шөлдеріне дейін) беткей.

  2. Конгоалез-к – Негерия және Конго бассейіндей Тропикалық және Экваторлық.

Мәнгі жасыл ормандар ременын қамтып жатыр.

  1. Колохари – Намибтік Оңтүстік Африканың аттас шөл даласын Альп жатыр.

  2. Атлантикалық – Вознессения және аулие Елена (Святая Елена) аралдарын қамтиды.

Эфиопиалық патшалықтың Үнді Малайзияның және Мадагаскарлық биодлотасы мен кең және ескі байланыста жатыр. Солтүстік жағында Эфиопиалық патшалық полиарктикалық патшалықтың биодлотасы мен байланысып жатыр.

Конголездық аймақта эндемиялық өсімдіктердің көзі бар. Оларға 5 эндемиялық тұқымдастар жатады. Олардың 2 сора-р (кустаркики) 1 мондар 40 метрге дейін ұзындығы.

Колоролхари – Намибиктік аймақ эндомиялық байланысып, вельвичия өсімдігі табылады.

Вельвичия – қос ұрықты (двудомная) өсімдігінің бойы 1метр Налиб шөл даласында өседі.

Судан аймағында 25 эндемиялық өсімдіктер тұқымдасы бар.

Эфиопиалық патшалық өсімдігінің көптеген тұқымдасы олардың төңірегінен асып ктіп жатыр. Мысалы: акация Австралиялық патшалықта да жатыр.Баобаптың 15 түрінің бірі ғана Судан аймағында қоныстанған.

Эфиопиалық патшалықтың Судан және Конго лез-к аймағына қарын аяқты молюскалар тән, Саршаяндар тән. Ұсақ өрмекші тәрізділер тұқамдасынан пиринойдалар кездеседі.

Судан аймағында Ірі өрмекші құспен қоректенетіндер де кездеседі . Осы аймақта көп аяқты геодиттер тіршілік етеді . Қатты қанатты тұқымдасынан галиаф қоңыздарының түрі мекендеген Осы аймақта көп аяқты геодиттер тіршілік етеді. Қатты қарантты тұқымдасынан галиаф қоңыздарының түрі мекен деген. Жарғақ қанаттылыр /түрі қоқыста/ фаунасында шыбын Цеце (наттылар) атап өтуге болады. Бұл шыбын адамдардың ұйқы ауруын және ірі қара малдардың нагана ауруын тасмалдайды. Балықтар қатарынан эфиопиалық патшалыққа мормирус тәрізділер эндепиялық болып табылады. Осы отрядтардың 2 тұқымдасына жататын 100 астам түрі Африканың экваториялық және тропиктік аудандарында кең таралған. Хароцин балық тұқымдасының 100 түрі кездеседі.Эфиопиялық патшалықтың фаунасындағы құрлықты омыртқалы жануарлардың капс/қ патшалық фаунасы мен көп ұқсастығы бар. Өйткені жануарлар бір патшалықтан 2 патшалыққа ауысып отарады. Ілмек тәрәізді бақалар тұқымдасынан. Эфиопиялық патшалықтан 400 астам түрі мекендеген. Кейбірі эндемиялық , ал қалғандары Капс/ қ және Мадагаскарлық патшалыққа да жалпы болып келеді.

Нағыз бақалар орталығы тропикалық Африкада орналасқан. Осы жерде ең ірі бақа ұзындығы 25 см , салмағы 3,3 кг болады.

Бауырмен жорғалаушылар қатарына кесірткелердің Гекконды , агамды нағыз кесірткелер , варианттар немесе үлкен кесірткелер және басқа түрлері кездеседі. Жыландардан питон, тарауыздылар тұқымдасы құрайды . Эндемиялық болып гадюканың 2 тұқымдасы табылады, 3 түрлі крокадилдер осы патшалықта мекендеген : нилдік , үстік тұмсықтың доғал тұмсықтық кракодилдер . Орнитафауна жағынан 67 тұқымдасты айтуға болады. Олардың көбісі полиарктикалық және о.п.- қа жалпы болып келеді. Эндемиялық отрядтардан ұзынтра , тышқан құстар, хатшы құс түрі кездеседі. Эфиопиялық патшалықта эндемиялық болып бегемоттар, жирафтар тұқымдасының түрлері табылады. Сүтқоректі жыртқыштардың ішінде арыстан , леопард, геопард, жолақты гиена , шие бөрі кездеседі. Гиенді иттер және лолардың дақты гиенелер түрі осы аймақтың эндемиялық жануарларына жатады. Эфиопиялық патшалыққа Африкалық піл эндемиясы болып келеді. Сонымен э.п. биодиотасы ориентальды және полиарктикалық патшалықпен байланысқан . Ал неотропикалық патшалық биофиотасы арасында ежелгі ертеді байланысы бар.

Ориенталды патшалықтың теориясы келесі бір аймақтарды қамтыпжатыр.Үндістан,Индокетай,Малакко,Арабиялық жартылай Шығыс белдеуін және бірқатар арладары оның ішінде Каралинадан,Туамоту және Гавайлық аралға дейін. Мексика флорасында Бразилия үстіртіне жақын туыс , өте ерекше табиғаты бар , бай әлем . Ксерофитті өсімдіктердің көптігімен ерекшеленеді . Мексикада Уадалхара қаласында , Африка Иогенсбург атты қала бар . Осы екі қалада жыл бойына жылдың орташа температурасы +250 жылы болып тұрады . Мексика флоралық тармағы –коларадо үстірті Теуантепек бұғазына дейін , Калифорния түбегінің көптеген түрі . Мексика тау беткейлері тропика күн сәулесімен жылынған , ылғалы мол қалыңда , сәнді орман –Гилея , Шығыс пен батыстан тау қыраттары қоршап тұр . Тауға жоғарылаған сайын мәңгі жасыл жапырақта емен , қарағайлы аралас орман , қарағай , одан жоғары майқарағай . Сексика үстірті биік , құрғақ , климаты қатал , еңбиігінде мәңгі мұз бар . Мексикада шөлейт даминанты –кактустардың 500 түрі , 224 эндем түрі бар . Мексика жерінде ертеден ананас өсімдігі жемісі 10 кг жетеді .

Анд флоралық аймақ – Геологиялық құрылымы жағынан жас, үштік дәуірдің екінші жарт ысында пайда болған.

Мадагаскарлық патшалық мадагаскар аралы және он қоршап жатқан ұсақ аралдар мен архипелагтар жатады . Мадагаскариендік, сейгиілдлік , Амиранттық , камарлық.

Мадагаскарлық патшалықта гүлді өсімдіктер флорасында эндепиялық тұқымдастарға 6-9-ға дейін түрлері жатады .Кең таралған .Мысалы : сейгиелдік аралда эндемиялық сейшелдік пальма өседі . Ұзындығы 30 метр , жемісінің диаметріә -0,5м. Салмағы –25 кг. Және де банан дар тұқымдасы өседі . Әсіресе көп кездесетін дирейттер тұқымдасы оның 11 түрі Мадагаскардың батыс және оңтүстік батыс аймағында өседі.Бұл өсімдік қосжарнақты бұтақты ағаштар түрлеріне жатады .

Мадагаскар фаунасына тән малюскалдардың ең ірісі 10 см ге дейін жетеді . Оларды клаваторлар деп. атайды . Яғни Африкалық ахатиндерге туыстас . Өрмекші тәрізділер тұқымдасының недгила тұқымдасы эндемиялық болып табылады . Осы түр арменталды және Австралиялық патшалықтарды өзара байланыстырып, туыстандырып тұр . Эндемиялық түрге попилаоиид тұқымдасты көбелек жатады . Тұщы су балықтарының 20 түрі шығу те гін эодиопиялық патшалықтан алған . Тасбақалар әлемінен өрмекші тәрізді тасбақа ұзындығы 10 см-ге дейін жететін тасбақалар және жалпақ тасбақалар , Альп тасбақалар бар . Альп тасбақаның ұзындығы 123 см. Осы түр Альдабре аралында сақталған.

Кесірткелерден Мадагаскарда 2 эндемиялық түр кездеседі .Халорадан және Гаплурус . Басқа патшалықтың кең тарналған кесірткелер агамлар, варан дар, лацептреттер жоқ және ол жерде ұлы жыландар тұқымдары жоқ. Ал энедемиялық Мадагаскарлық жыландар қатарына Мадагаскарлық жалпақ жулан. Мадагаскардың өзінде камарлық сейгиілдік аралдарда Нилі крокодил таралған. Олардың көлемі өте үлкекн келеді.

Герпетодауна .

Құстар фаунасының 6 энедемиялық тобын ажыратуға болады . Бұған 150 млн жыл бұрын өріп кеткен эпиорнистер . Олардың бойы 3м, салмағы 400 кг , жұмыртқасының ұзындығы 32м ал салмағы 12 литр болван . Орнитаадауна деңгейінде көп түрлері эфиопиялық және ориенталды патшалықпен ұқса келеді .

Теридауна деңгейінде төменгі сатылы примат тар көп. Соның мимур/ң 6 тұқымдасы 16 түрімен эндемиялық түрге жатады .

Насекомдар мен қоректенетіндерге теиректер , ал 9 тұқымдасы , 28 түрі кездеседі. Бұл кішірек жануар жер қазушыларға , ал кейбірлері кірпілерге ұқса кеғледі . Қазір олар тек Мадагаскардың өзінде және камор аралында тіршілік етеді .

ең Ірі жыртқыш аң ұзындығы 1,5 м. Кеміргіштер қатарына Мадагаскарда хами як қоянның бір түрі бар .Ал тұяқтың бір түрі ғана мекендеген . Ол қылшық құлақты шошқа .Сонымен қатарн карлик те бегемот тар тіршілік етеді.
Лекция №14

Таќырыбы : Cу экологиялыќ фактор. Су жєне экологиялыќ мањызы.

Лекцияның жоспары:

  1. Судыњ µсімдіктер тіршілігіндегі мањызы

  2. Топыраќтаѓы су жєне (ылѓал) оныњ т‰рлі пішіндегі к‰йлері.

  3. Судың экологиялық факторы.

Лекцияның мақсаты: Өсімдіктер µмірі ‰шін судыњ атмосфера жєне топыраќтаѓы т‰рлерінде мањызымен танысу.

Лекцияның мазмұны: ¤сімдіктер денесініњ 50-90% судан т±рады.Олардыњ цитоплазмасы

суѓа µте бай (85-90%) клетка органеллаларында су кµп болады. ¤сімдік же містері, жапыраќтары, тамырлары да суѓа бай. Біраќ ±рыќтарында майлы егіндер ±рыѓында су µте аз болады. Су µсімдіктер тіршілігінде µте мањызды болып, биохимиялыќ процесстер су ортасында µтеді. Су µсімдіктердегі барлыќ заттарды ерітіп, транспорт ќызметін атќарады. Су µсімдіктердіњ µсу процессі ‰шін µте ќажетті. ¤сімдіктердіњ сумен ќамтамасыз етілмеуі µсімдік ќауымдастыќтарыныњ µзгеуіне альп келеді. ¤сімдік клеткаларында су єсерінде пайда болатын тургор ќысым клеткалардыњ єлі эластик болмаѓан жас клетка ќабыѓыныњ созылу ќасиетін ќамтамасыз етеді. Б±л клеткалар аумаѓыныњ іріленуіне м‰мкіндік береді. Сусыздыњ µсу процессін баяулатады. Клеткалар ќабыѓыныњ эластиктігініњ кемейіп бару (целюлоза топтануы) себепті µсімдік ќайтадан сумен жетерлі дєрежеде ќамтамасыз етілген уаќытта олар толыќ іріленбейді. Су жеткіліксіз болван к‰ндізгі уаќытта µсімдіктер денесініњ диаметрі т‰нгі уаќытќа ќараѓанда кешірек болады. Б±л тургор жаѓдайлар айырмашылыѓына бйланысты. Соныњ ‰шін µсімдіктердіњ жер ‰стіњгі бµліктері негізінен т‰нгі саѓаттарда µседі. ¤сімдіктер пайда еткен ќ±ры заттар ќоры олардыњ сумен ќамтамасыз етілуініњ кµрсеткіші есептелінеді. ¤сімдіктердіњ сумен ќамтамасыз етілуін олардыњ морфологиясында, анатомиялыќ структурасында топтардаѓы µсімдіктер жабындыларына зонал тарќалуында терењ В ќалдырады.

Өсімдіктер µмірі ‰шін судыњ атмосфера жєне топыраќтаѓы т‰рлерінде мањызы к‰шті µсімдіктер суды негізінен с±йыќ формада ќабыл етеді. ¤сімдіктер ‰шін ќар, жауын сулары белгілі – бір єсер етеді. Олар топыраќтаѓы су ќорын толтырады. Шалѓын – шµптесін µсімдіктердіњ µсіп – дамуы ‰шін жауын, ќар µсімдіктерініњ мањызы ‰лкен, олардыњ ќауымдастыќ ќ±рауын, µнімділігін асырады. М±з ќабаттары µсімдіктердіњ µсіп – дамуы ‰шін залалды єсер етеді. Оларды ќысып ќояды. Ќыс мезгілінде жер бетін м±з ќаптаѓан мезгілде мєдени жєне жабайы µсімдіктердіњ жоѓалуына альп келеді. Т±ман т‰скен мезгілде олар аѓаш жєне шµптесіп µсімдіктерге т‰сіп, оларда біраз мµлшерде судыњ сіњуін жєне топыраќќа сіњуін ќамтамасыз етеді. Белгілі – бір бµлігі ауаѓа буланып кетеді.

Топыраќтаѓы су жєне оныњ єрекеттенуі.

Топыраќтаѓы су µсімдіктердіњ суѓа болѓан ќажеттікті толтырудыњ бірден –бір жолы. Ол топыраќ даналары арасындаѓы бостыќтарда саќталады жєне топыраќ кµлемініњ 30-60% -не дейін болѓан бµлекке ие. Топыраќ даналары арасындаѓы ботстыќтар б‰тіндей сумен толѓан болуы м‰мкін. Біраќ кµпшілік су бостыќтардыњ бір бµлігін иелейді, ќалѓан бµліктерін атмосфера ауасынан айырмашылыѓы бар ауалар иелейді. Топыраќта судыњ тµмендегі формалары болады. (ковда 1973).

  1. Бу тєрізді су топыраќ арасында болып, су буларымен 100% тойынѓан болады. Біраќ м±ндай су мµлшері онша кµп болмайды. Олар µсімдіктерді сумен ќамтамасыз етуде ‰лкен роль ойнамайды.

  2. Химиялыќ байланысты су (топыраќ минералдары ќ±рамына кіретін су) жєне кристализация суы. ¤сімдіктер б±л судан пайдалана алмайды.

  3. Физикалыќ байланыстаѓы су – физик – химиялыќ ерекшеліктеріне байланысты б±л т‰рдегі су молекулалары топыраќтыњ дисперс даналары сыртына сорбцияланып, перде (пленка) пайда етеді. Физикалыќ байланыстаѓы сулар – гидроскопиялыќ жєне єлсіз байланысты (перде) суѓа бµлінеді. Бірінші т‰рдегі су топыраќ даналары ж‰зінде мыќты саќталып ќалады, олар µсімдіктер ‰шін пайдасыз есептелінеді. Екінші т‰рдегі су кіші тездікте єрекеттенеді. Соныњ ‰шін µсімдіктердіњ тамырыныњ сорушы к‰ші олардан пайдалану шектелген. ¤сімдіктер тамырыныњ сорушы к‰ші олардан пайдалануѓа м‰мкіндік береді.

  4. Капилляр су – топыраќ ќуыстарында капилляр меніск к‰ші єсерінде ±сталып т±рады. Капилляр аралыќтар ханша тар болса, капилляр арќылы судыњ жоѓары кµтерілу ерекшеліктері суды кµтеріп беру ќабілеті деп аталады. Капилляр су – єрекеттіњ болуы олардыњ жерден – жерге кµшіп ж‰руі µсімдіктердіњ судыњ сары болуын толтыруына м‰мкіншілік береді. Капилляр сулар минерал заттарды оќай ерітеді, онда еріген органикалыќ минерал заттар µімдік органдары бойлап єрекеттенеді. Капилляр сулардыњ булану жерлердіњ т±здануына альп келеді. Ќ±мды топыраќты жерлерде судыњ кµтерілу биіктігі 40-60см –ден аспайды. Біраќ ќ±мды саз топыраќты жерлерде 2-7см-ге жетеді.

Топыраќтаѓы капилляр судыњ єрекеттенуі топыраќ ылѓалдылыѓына жєне физикалыќ ерекшеліктеріне байланысты. Егерде топыраќтыњ ылѓалдылыѓы жоѓары болса, капилляр су тез єрекеттенеді. Ылѓалдыќ тµмендегенде єрекет тµмендейді. Саз топыраќты жерлерде судыњ капилляр бойлай єрекеттенуі жоѓары болып, онда ылѓалдыњ ±заќ уаќытќа созылуы, лесс тєрізді ќ±мды топыраќтарда капилляр сулар ењ жоѓарѓы жєне тез кµтеріледі. Топыраќтаѓы еркін сулар ауырлыќ к‰ш єсерінде вертика жылжу ерекшеліктеріне ие. Ол жоѓары дєрежеде ерітушілікке ие болып, еріген т±здар коллоид ерітінділер осы сулар арќылы бірлеседі. Топыраќта еркін су кµп мµлшерде болса, µте ылѓалдыќќа батпаќтар пайда болуѓа альп келеді. Еркін су гравитацион, сызат, м±з формасында болады. Гравитацион су тµменгі немесе жан –жаќќа ќозѓалады.Олар сызат суларѓа ќосылып, олардыњ дењгейініњ кµтерілуіне єсер етеді. Сызат (групт) сулар топыраќтыњ барлыќ бостыќтарын еркін сумен толуынан немесе терењ жер асты суларыныњ ќысым к‰ші єсерініњ кµтерілуінен пайда болады. Сызат суларыныњ минералдану дєрежесі ‰лкен мањызды 0,5 –3,0 г/л оптимал концентрация есептелінеді. Жоѓары концентрациясы (12-15г/л) µсімдіктерге залалды єсер етеді. 30-50г/л де галофит µсімдіктер тіршілік етеді. Сон дай етіп, сызат сулардыњ дењгейі ханша жоѓары болса, µсімдіктердіњ сумен ќамтамасыз етілу дєрежесі жоѓары болады.
Лекция №15.

Таќырыбы : Топыраќтаѓы факторлар.

Лекцияның жоспары

  1. Атмосферадаѓы азот

  2. Азоттыњ симбиотикалыќ фиксациясы

  3. Симбиотикалыќ емес фиксация.

Лекцияның мақсаты:Топырақтағы азоттыњ кµбеюініњ ењ негізгі атмосфера азотыныњ биологиялыќ маңызы мен танысу.

Лекцияның мзмұны: ¤сімдіктер жамылѓысы, µсімдіктер экологиясы жєне биологиясына топыраќтаѓы азот бірікпелері ‰лкен єсер етеді. Алѓашќы гипотезаларѓа ќараѓанда атмосферадаѓы азот жерде аммоний бірікпелері жєне нитриттер формасында, яѓни азоттыњ металдар жєне басќа элементтермен бірікпелерінде болѓан жердіњ жылуы нєтиджесінде азот аммиак формасындаатмосфераѓа ажыралып шыќќан. Атмосфера дамыѓан фотосинтез процессі есебінде оттегімен байыѓаннан соњ аммиак элементар азотќа дейін тотыѓа бастаѓан.

Атмосферада азот мµлшері 79%-ті ќ±райды. Б±л планетадаѓы азоттыњ 2% -не тењ келеді. Азоттыњ ќалѓан 98% ќатты тау жыныстары ќ±рамында болады. Жер ќабыѓы ќ±рамындаѓы азот жыныстары ќ±рамында болады. Жер ќабыѓы ќ±рамындаѓы азот мµлшері 0,03% - ті ќ±райды. Біраќ жердіњ ‰стіњгі ќабатындаѓы 98% азот органикалыќ заттар (белок, шірінде заттар, нуклейн кислоттар) мен байланысты. Кµбімен 2% минерал формаз болады. Биосферада азотыњ бµлінуі тонна есебінде тµмендегіше (Петербургский 1979) атмосферада 3,78, 1015 шµгінді жыныстарда 4,06.1018 океанда 2.02 –1015, топыраќтарда 15,24.1010 µсімдіктер єлемінде 1,1 .109 жануарлар єлемінде

6.09 . 107 .

¤сімдіктер тіршілігінде ауадаѓы интерг азоттан пайдалана алмайды. Олар азотты аммоний минерал т±здары NH+4, нитриттер N0 –2 нитраттар N0 3формасында ќабылдайды. Топыраќ ерітіндісінде нитраттар тез сарыпталып, біраќ б±л минералдану нєтижесінде олардыњ орны тез толады. Топыраќќа азот негізінен тµгілген жапыраќтар жемістер арќылы т‰седі. Б±лардыњ басќа азот топыраќ организмніњ µлуінен пайда болады. Олар сапротрофтар арќылы ыдырап аммиак т‰рінде ажыралып шыѓады. Азоттыњ газ тєрізді бірікпелері топыраќќа атмосферадан жауын – шашын мен бірге т‰седі. Атмосфераныњ б±л т‰рдегі формут фулкандар. ¤ндіріс шыѓындылары арќылы жерге т‰седі.

Топыраќќа т‰сетін тќосымша ауадаѓы азот сфагнум мохтар µсетін батпаќты жерлер ‰шін мањызды.

Топыраќта азоттыњ кµбеюініњ ењ негізгі атмосфера азотыныњ биологиялыќ фиксация жолымен топыраќќа µту. Б±л процесс микроорганизмдер тіршілігі нєтижесінде µтеді. Олар µлгеннен соњ азот топыраќќа ќайтады. Сањыруќ±лаќтар азот фиксация ету ‰шін жарамсыз болса керек. Азоттыњ биологиялыќ фиксациясын активтеуші жеке фермент нитрогеназа ќатысуында болады. Б±л ферменттіњ ќатысуына процесс µтуі ‰шін белгілі температура жєне ќысым жаратылуы ќажет. Ќолданбалы жаѓдайда азот фиксациясы ‰шін ќысы жєне температура 1000 болуы керек. Азот фиксациясы екі жолмен µтеді.

Симбиотикалыќ болмаѓан фиксация – б±л жаѓдайда атмосфера азоты еркін µмір с‰руші микроорганизмдер ќызметі арќылы органикалыќ бірікпелерге енеді. Олар азот фиксациясы ‰шін топыраќтыњ органикалыќ заттарына немесе автотрофтар тіршілік ќызметіне ажыратылатын энергиядан пайдаланады. (Работков 1979). Азот фиксациялаушы сапротрофтардыњ ењ мањызды µкілдері : Azotobackte,Alrobacter, Mycobacterium psendomonas, Clostezidium т.б.

Еркін жасайтын кµк – жасыл балдырлар азотофиксаторлар ішінде белгілі – бір мањызѓа ие. Азотобактерлар доныдар структураѓа ие болѓан мєденй µнімді топыраќтарда µмір с‰ретін таза аэроб бактерия, структурасыз ксилоталы, тыѓыз топыраќтарда боолмайды. Азотобактер белгілі – бір мєдени µсімдіктер ризосферасымен байланысты жоњышќа, к‰ріш µсімдіктерінде кµптеп кездеседі.

Симбиотикалыќ фиксация – атмосфера азотыныњ бірінші ретте µсімдіктер мен симбиоз жаѓдайда жєне б±ршаќты µсімдіктер т‰йінінде жасайтын микроорганизмдер кµмегімен органикалыќ азотќа айландыру. Б±л процессте Rhizobium – ге тиісті облигатаэробтар байќалады. Бактериялар µсімдік тамырына еніп алып ±лпалардыњ нормал µсуін б±зады. Нєтижеде т‰йіндер пайда болады. Т‰йіндер ішінде бактерияларѓа ќолайлы жаѓдайлар пайда болады. Тамырдаѓы т‰йіндерге ие µсімдікті ±лпаларыныњ µсімдікке азот енуін жењілдендіруші паренхимасы мен байланысты болады.

Азоттыњ сибиотикалыќ фиксациясында кµк- жасыл балдырлардыњ су папоротнигі А Zolla мен симбиозы ‰лкен мањызда. Кµк – жасыл балдырлардан басќа азотты фиксация етуде. 150 жерден артыќ жоѓары µсімдіктермен симбиоз µмір с‰руін антикомицеттер ‰лкен роль ойнайды.

А.В. Петербургский (1979) мєліметіне байланысты б±ршаќтастардыњ атмосфера азотыныњ фиксация етілуі тµмендегі мµлшерде : жылѓа, ноќатќа 20-100, ловия жєне люпинде 63-145 кµп жылдыќ µімдіктер (б±ршаќтас) –160-30кг. Кµпжылдыќ шµптесін µсімдіктер жєне беданыњ ролі ‰лкен. Жоѓарѓы сатыдаѓы µсімдіктердіњ клеткалары симбиотикалыќ фиксацияны амалѓа асыратын микроорганизмдер ‰шін энергия кµзі есептелінеді. Азот фиксациясы ‰шін кµп энергия талап етіледі. 1кг азот ‰шін 25г кµмір су керек болады. Осыѓан байланысты симбиотикалыќ фиксация симбиотикалыќ емес фиксацияѓа ќараѓанда кµбірек µнімді. Азот пайда болуы жылына 350га/кг жетуі м‰мкін (Дельвич 1972). Азот фиксациясы ауада СО 2 артуымен к‰шейе т‰седі. ¤сімдіктер минерал формадаѓы азотпен ќамтамасыз етілуде топыраќтаѓы органикалыќ заттарды минералдастырушы микроорганизмдердіњ мањызы ‰лкенѓ олар шірінуі ќ±рамындаѓы азот сќтайтын заттарды минерал бірікпелерге айландырады. Б±л минерал бірікпелерден µсімдіктер пайда болады.

¤сімдіктер ‰шін азотытњ жалпы кµлем ќатары интенсив оныњ орныныњ толуы да жєне ойлау интенсивтігі де мањызды. Ауыл шаруашылыќ егіндері азотты ќанша ќолданса, ќараѓай аѓаштары да сонша ќолданады. Ќараѓайлы тµсінділері ќ±рамында азот мµлшері єдетте 0,5 –2,0% тµњірегінде µзгеріп т±рады (Орлов 1974). Ќылќан жапыраќты ормандарда ауа жаѓдайына байланысты азот мµлшері к‰шті дєрежеде µзгеріп т±рады. Далалардыњ азот режимін характерлеуде Элленберг оларды нитрофиллдігі дєрежесіне ќарап т‰рлер группасына ажыратуды ±сыныс етеді. Сондай –аќ азотпен жаќсы ќамтамасыз етілген топыраќтарда µсетін т‰рлер тобына кµк ‰йімджері мен органикалыќ шыѓындылармен ластанѓан топыраќтарда µсетін т‰рлер енеді. Б±лар рудерал жабайы µсімдіктер болып, µзіне тиісті нитрофиллдік ерекшеліктерге ие. Б±ларѓа Urtrica, dioica,Lamium album т‰рлері жатады.

¤сімдіктердіњ азотќа ќатынастарын мыс: шµптесін µсімдіктер олардыњ µзара конкуренттілік ќатынастары белгілейді. Мыс: топыраќта µсімдіктердіњ ќабылдауы ‰шін ќолай формадаѓы азот тењ мµлшерде болѓаны. Шµптесін астыќты µсімдіктерді жер ‰сті органдарындаѓы азоттыњ єрт‰рлі араламасын ќараѓанда, анша аз болады (Работнов, 1979) немесе астыќты µсімдіктер азотты пайдаланып к‰шті жер ‰стін системасын дамытады.

Азотпен жаќсы ќамтамасыз етілген µсімдіктердіњ морфологиясы, анатомиясы жєне химиялыќ ќ±рамында сіњілерлі µзгеріс болады. Мыс : шµптесін µсімдіктердіњ жер ‰сті µркендерініњ ±зындыѓы жєне саны,

жапыраќтарыныњ саны артады. Оларда хлорофилл мµлшері кµбейеді, соѓан байланысты жер ‰сті массасы жер асты массасынан артады. Азотпен жетерлі ќамтамасыз етілген жаѓдайда µсімдіктер єдетте вегетация дєуірін тµменгі температурада бастайды да, кеш к‰зде аяќтайды. Ќабылданѓан азоттан ±заќ мезгіл пайдалануынан жапыраќтарыныњ тіршілігі ±заяды. Азот кем болѓан топыраќта µсімдіктерде ±дайы жасыл болу белгілері байќалады. Азот пен жаќсы ќамтамасыз етілу фитомасса пайда етілуі ‰шін суды тежеп тергеп сарытауѓа м‰мкіндік береді (транспирация коэфер тµмендейді).

Азот пен жаќсы ќамтамасыз етілген µсімдіктер жеміссіз болуы, біраќ кµп вегетатив масса пайда етуі м‰мкін. Азот кемейгенде µсімдіктіњ вегетативтік массасы да кемейеді. ¤німділігі артады, топыраќта азот кемейгенде µсімдіктердіњ вегетативтік массасы жєне µнімділігі кемейеді. Азот нормадан артыќ кµбейгенде µсімдіктіњ вегет массасы артып кетуі себепті олар жерге жататын ќалады, денесініњ тµменгі бµлімініњ пісу дєуірі кешігеді.

Қолданылатын әдебиеттер тізімі

Негізгі:

  1. Воронов. Биогеография экология негізі. 1982 ж

  2. В.Второв. Биогеография. Экология негіздері. 1985 ж

  3. Сағындыков. Өсімдіктер физиологиясы 1985 ж

Қосымша әдебиеттер

  1. Зоогеография. И.К. Лопатин. Минск и высшая школа 1989 ж

  2. У жывотным мир земли Под.ряд. В.Г. Гептнер. 1975 ж

  3. Пузанов. И.И. Зоогеография. Москва 1938 ж

  4. Воронов А.Г. Дроздов Н.Н. Биогеография мира. 1985 ж

8.Основы Зоогеография. Минск высшая школа 1980 ж

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі.


«Сырдария» университеті


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет