Ибрайым юсупов өмир, саған ашықпан… Сайланды шығармалары



жүктеу 224.74 Kb.
Дата25.04.2016
өлшемі224.74 Kb.
: files -> 2013
2013 -> 14 лютого 2015 року Теоретичний тур Тестове завдання (16 балів)
2013 -> Неъматжон Полвонов Ўзбекистон ва жаҳон тарихи
2013 -> Московский патриархат владимирская епархия владимирская свято-феофановская духовная семинария
2013 -> Российские версии марксизма: Анатолий Луначарский
2013 -> «24» январь 2013 yil 01 / 09 345 -sonli
2013 -> Программа по общей церковной истории для учащихся 2-го курса
2013 -> Конкурс «Дорогами Отечества»
ИБРАЙЫМ ЮСУПОВ

ӨМИР, САҒАН АШЫҚПАН…

Сайланды шығармалары

Нөкис, «Қарақалпақстан» 1999

Электронлық вариантының корректоры Бахтыяр Досымбетов

Өзбекстан ҳəм Қарақалпақстан халық шайыры И.Юсуповтың бул китабына ярым əсирлик дөретиўшилик мийнетиниң ең сайландылары енгизилди. Китаптан шайырдың «Актрисаның ығбалы» поэмасы да орын алды. Бүгинги дəўир менен тең қəдем атып киятырған шайырдың ширели қосықларының талғампаз поэзия ышқыпазларының дийдинен шығатуғынлығына сөз жоқ.



МИННЕТДАРШЫЛЫҚ

Ўа, шайырлық! Сенсиз саҳра шөлдеймен,

Булағыңнан ишкен сайын шөллеймен.

Ҳəр сапары түсип кетсе ушқының,

Тамызықтай жанып болмай сөнбеймен.
Жарасығы менен берген 70 жас - Алла тааланың «жарлықарман» деген бендесине инам еткен теңи тайы жоқ сыйлары. Оны минасып инсаный мазмунға бөлеп жасай алмағанымызға ақыбетте өкинермиз бəлким. Көп заманласларым сыяқлы, мен де өз өмириме, «жаста мийнет бер, картайранда дəўлет бер» деген дурыс тилек қабыл болғандай, шүкирлик етемен. Туўылған сəнемиз рəсмий айланыстағы ҳүжжетте 1929-жылдың 5-майы деп жүритиледи. Киндик қанымыз тамған ата мəқан Шымбайдың Азат аўылы. Раҳметлик əкемиз Юсуп ахун биз туўылған жыллары бай-улама сыпатында мал-мүлки қатланып тартып алынып, өзи қамақта қазаланған. Еки ул, төрт қыз бенен қалған Ханбийби елти-анамыздың сондағы қорлықлы турмысы ядыма түскенде еле жан-жүрегим сызлайды. Жигит ағам Мəден Юсупов урыстың басында осколка менен келип, өлди. Жайы жəннетте болғай бул мийнетли бенделердиң. Өмирбаян анкетамда мына хызметлер жазылған: колхоз табельщиги (1942-44), Нөкистеги пединститут студенти (1945-49), сол институттың əдебият муғаллими (1949-61), «Əмиўдəрья» журналының редакторы (1961-62), илимий хызметкер (1962-65), Қарақалпақстан жазыўшылары аўқамының баслығы (1965-80), «Совет Қарақалпақстаны» газетасының бас редакторы (1980-88), парахатшылық комитетиниң баслығы (1988-94). 1994-жылдан ҳəзирге дейин Қарақалпақстан «Руўхый мəденият ҳəм ағартыў» жəмийетлик орайының баслығы. Өзбекстан ҳəм Қарақалпақстан Республикаларының Жоқарғы Кеңеслерине депутат та болдық, бир неше орден, атақ ҳəм сыйлық та алдық. Бул хызметлер əлбетте күш-жигерди де, ўақытты да алды, соның менен бирге, шайырдың заман ҳəм халық турмысы менен бирге қайнап писиўине, азаматлық сезим жуўапкершилигине жəрдемлести де. Шығармаларымның, китапларымның дизимин айтып, ўақтыңызды алмайман. Мəзи айтарым, шайырлықта үш нəрсеге садық болдым: қосық арқалы халық жүрегине жол изледим, заманласларымның кеўил-күйин, қайғы-қуўанышын, арзыў-əрманларын, умтылыў тилеклерин, бийик адамгершилик пазыйлетлерин жырлаўға тырыстым. Қосықтың, Шығыс ҳəм Батыс классикалық жолларын тынбай үйрендим. Наўайы, Мақтымқулы, Бердақ, Абай, Тоқай тийкар салған түркий қосық «академия» сын таўап еттим. Əдебият босағасын атларда бизлерге ағалық қылған Н.Дəўқараев, Ж.Аймурзаев, Қ.Айымбетов, Ж.Орынбаев, Ə.Шамуратов, И.Сағитов, А.Есемуратов сыяқлы устазларымыздың руўхы шад болғай деймен. Бирге мерекелес болған, мениң шайырлық өмириме жанкүйерлик қылған досларымнан Б.Исмаилов, М.Нурмухамедов, С.Ахметов, Ч.Абдиров, Д.Насыров, А.Худайбергенов, Т.Сейтжановты бүгин жетпистиң ызғырық желли асырымында турып, емиренип еске аламан. Ал ҳəзир өзим менен бирге өмир сүрип атырған, сəўбетлес дос-яранларға аузақ өмир, аманлық тилеймен. Шайырлықтың үлкен мəжилислерине кириўимде пири кəмиллеримиз болған нураный тулғалар Ғафур Ғулам, Айбек, Миртемир, Камил Яшен, Сабит Муханов, Берди Кербабаев, Сулайман Рустам, Қайсын Қулиевтың өз улындай еркелетип, бизге қылған дуўалары мустажаб болса

итимал. Шараф Рашидовтың аталық ғамхорлығын, Зульфия апаның аналық мийрибанлығын умытпайман. Жүйрик қəлем ийелери болған Константин Симонов, Михаил Луконин, Максим Танк, Римма Казакова бизге ўақтында көп қайырқомлық иследи. Ҳəзирги заманымыздың көркем сөз шеберлери Шыңғыс Айтматов, Расул Гамзатов, Мустай Карим, Олжас Сулейменов, Суйинбай Ералиев, Абдулла Арипов, Еркин Ўаҳидовлар бизди бəрҳа өзлериниң туўысқанлық баўырына тартады. Шығармаларымызды өз ана тиллерине ықлас ҳəм шеберлик пенен аўдарған шайыр досларымызға, əдебиятшы алым ҳəм баспа хызметиндеги бирадарларымызға шын кеўилден миннетдарман. Шайырлық мениң руўҳый өмирим, машақатлы мийнетим, мақтанышым. Бүгинлиги журт қатарлы жаңа заманға - ғəрезсизлик заманына ерисип, оған хызмет қылыў несип еткенине қуўанаман. Сөзимниң бəнтбасарында Журтбасымыздың жақында маған жоллаған илҳамбағыш хатынан үзинди келтиремен:



«Миллий тикланиш» газетасында басылған қосығыңыздың ҳəр бир қатарында мəўиж урып турған шын жүреклилик ҳəм үлкен сый ҳүрмет сезиминен оғада тəсирлендим... Шын кеўилден жазған қосық қатарларыңыз ушын миннетдаршылық билдирип, сизге саўлық - аманлық, өмириңизге ҳəм ижадыңызға берекет тилеймен.

Ҳүрмет пенен,

Өзбекстан Республикасы Президенти И.Каримов.

Ҳүрметли Президентимиздиң бул хаты мениң өмиримди жасартып, шайырлығыма жаңа йош-илҳам береди.



Ибрайым Юсупов

Өзбекстан ҳəм Қарақалпақстан халық шайыры.
ХАЛЫҚ ЖҮРЕГИНИҢ ТЕРЕҢ ТАМЫРЛАРЫ

Қарақалпақтың өткендеги жүрегин дəрт жайлаған

шайырларына қулақ салсаңыз, олардан əрманлы пəряд

еситесиз. Булар халық ушын ҳақыйқат ақтарып көтерилген

пəрядлар еди. Жийен жыраў, Күнхожа, Əжинияз, Бердақ

дəрбадар болған, тозғып кеткен, басынан қаншадан - қанша

пəлекетлерди, қанлы апатларды кеширген халықтың қайғы-

зарын қосыққа салып жырлады.

Қарақалпақтың биригип халык болыўында,

қорқынышлы тарийхый сынақлардан аман шығыўында, өз

бирлигин сақлап калыўында, терең, миллий белгилериниң

қəлиплесиўинде ҳəм қарар табыўында усы халық ишинен он

сегизинши - он тоғызыншы əсирлерде жетисип шыққан

шайырлардың тутқан орны оғада үлкен болды.

Өткендеги қарақалпақ шайырлары өзлериниң халыққа,

əсиресе қарапайым мийнеткеш халыққа жақынлықлары,

шын мəнидеги халықшыллығы менен ажыралып турады.

Олар əпиўайы ҳəм оғада тəсиршең шығармаларында

халықтың қəдир-қымбатын бийикке көтеретуғын, беглик

инабатын оятатуғын, гүресшеңликке ҳəм жасаўға

талпындыратуғын идеяларды күшли руўҳланыў менен

жырлады.


Əжинияз, Күнхожа ҳəм Бердақ оғада мəрт ҳəм

дəўкелбет шайырлар. Олардың мəртликлери ҳəм

ҳақыйқатгөйлиги айтқан, жазған ҳəр бир сөзлеринде далада

4

жағылған гүлхан отларының жалын қызыўындай жүзиңди



шарпып турады. Сол мəртлик халықтан оның шайырларына

ҳəм шайырлардан халықтың өзине өткен, қарақалпақтың

халық болып сакланып қалыўына наятий зор хызмет

қылған.


Мине, усы қарақалпақ, шайырларының шынлықшыл,

халықшыл дəстүрлери қарақалпақ əдебиятының ҳəзирги

шайырлық дүньясында да өзиниң даңқлы сүрдеўин

жоғалтпай киятырыпты. Бул əжайып дəстүрлер отызыншы

ҳəм қырқыншы жылларда Аяпберген Муўсаев, Аббаз

Дабылов, Садық Нурымбетов, Жолмырза Аймурзаев

сыяқлы жарқын тулғалардың шайырлық ижадында

қаншелли айқын көринген болса, əдебиятқа оларға илесип

избе-из кирип келген Тилеўберген Жумамуратовтың,

Байнияз Қайыпназаровтың, Тажетдийин Сейтжановтың ҳəм

басқалардың шығармаларында өз көринисин тапты.

Елиўинши жыллардан тартып қарақалпақ шайырлық

дүньясы өзиниң жаңарыў, излениў шеңберин кеңейте

баслады. Поэзия өзиниң раўажланыу жолында жаңа

баскышқа көтерилди. Мине, усы жаңа əдебий ҳəрекет

талантлы шайыр Ибрайым Юсуповтың аты ҳəм

дөретиўшилиги менен тығыз байланыслы.

Ибрайым Юсупов - жаңа заман кисиси, қарақалпақ

халқының жаңа бир жəмийетлик көтерилиў дəўириндеги

шайыр, көркем сөз шебери, алым зиялысы. Ол əтираптағы

халықлар əдебиятын ҳəм мəдениятын, дүнья əдебиятын ҳəм

əсиресе оның дурдана үлгилерин терең биледи, оларды

сүйип үйренген, зейин менен аңлаўға умтылған, жүрек

сезимине сиңдирген. Бул үйрениў ҳəм излениўдиң ҳеш бири

изсиз, бийкарға кетпегенин көрип қайыл қаласаң киси. Олар

суўсырап шөллеп атырған қунарлы жерге жаўған абылайсаң

нөсер жамғырдай əжайып гүлшешеклерди ҳəм нəлшелерди

жайнатып жүзеге келтирди. Былайша айтқанда, усы

билимданлық оның шайырлық дүньясында өзиниң

берекетли тəсиринде қəдембе - қəдем сəўлеленип турады.

Ҳəм Ибрайым Юсупов өз поэзиясында интеллектуаль

камалат тапқан шайыр сыпатында көзге түседи.

Ибрайым Юсупов Бердақ шайыр туўылғаннан соң

жүз жылдан кейин дүньяға келди. Бердақ өзиниң

атақлы бир қосығында:

Жигит болсаң арысландай туўылған,

Удайына хызмет еткил халық ушын, -

деп айтқаны бар емес пе? Ибрайым Юсупов усы дана

сөзлерди əдейи өзине қарата айтылған, уллы шайырдың

өзинен кейин дүньяға келетуғын ақлық-шаўлығына

қалдырған ўəсияты деп билди. Соның ушын да бул сөзлер

оның шайыр қəлбиндеги ийгиликли инсанлық туйғыларды

күшейтип, оның қосықларына сулыўлық ҳəм ақыл-зəкаўат

нурын берди. Ибрайым Юсупов бул жағынан алғанда

саўлатлы шайыр болып табылады. Ҳаслында оның

5

шайырлығы үлкен устазлар руўҳының булағынан



суўсынлаған леззетли шайырлық.

Ибрайым Юсупов өз қосықларын қырқыншы

жыллардың ақырына таман жəриялай баслады. Оның аты

тез танылды. Қосықлары тез тилге илинди. Шайырдың

«Бахыт лирикасы», «Күншығыс жолаўшысына», «Жети

асырым» сыяқлы китаплары қарақалпақ əдебиятына үлкен

талант ийеси, қəлби нəзик бир шайыр кирип келгенинен

дерек берди.

Жəне Бердаққа мүрəжаат етип көремиз:

Мəрт жигитти егер сүйсе елаты,

Күннен күнге артар оның қуўаты.

Сол айтқандай, Ибрайым Юсупов елдиң муҳаббатын

ҳəр қəдеминде, ҳəр қосығы шыққанда сезип турды. Бул оған

зор илҳам бағышлады, қəлемин өткирлестирди. Соның

ушын шайырдың «Дала əрманлары», «Заман ағымы»,

«Кеўил кеўилден суў ишер» сыяқлы қосық китаплары,

«Актрисаның ығбалы», «Тумарис» сыяқлы қатар

поэмалары, «Ғарғы туттағы гүз», «Сейдан ғаррының

геўиши» усаған гүрриң ҳəм көркем очерклери, «Қырық

қыз», «Өмирбек лаққы» усаған драма ҳəм комедиялық

шығармалары қарақалпақ əдебиятының раўажланыўына

үлкен үлес болып қосылды.

Көрнекли қарақалпақ шайырын əтираптагы еллер жақсы

билиседи. Оның көпшилик шығармалары түрли буўындағы

талантлы өзбек шайырлары тəрепинен аўдарылып, өзбек

оқыўшылары шайырдың «Олтин қирғоқ». «Чўл турғайи»,

«Саҳро орзувлари», сыяқлы китапларын өз шайырындай

сүйип оқысады.

Оның орыс тилинде шыққан «Песня горного ручья»,

«Меридианы сердца», «Розы и полынь», «Глаза ящерицы»,

«Избранное» сыяқлы китаплары шайыр ҳаўазын узақ -

узақларға таратты. Оның қырғызша, түркменше қосық

китапларышығып, узақтағы шет еллер де оны оқысады.

Ибрайым Юсупов ез халқының зəбəрдес шайыры

болғалы берли поэзия бостанына қаншадан - қанша

сарғаймас, солмас дарақлар көгертип атыр. Бердақтың

қосықлары жақсылыққа шөллеген өмир дарағы еди.

Ибрайым Юсуповтың поэзия дарағын жаңа заманлар

самалы шайқап, инсан қəлбин, ой - əрманларын жаңаша

жырлаўшы, жаҳан цивилизациясы булақларынан суў ишип,

өз туўған топырағына терең тамыр урған, йошлы ҳəм

заўықлы қосық. Қудды бабаларының қосықлары киби

Ибрайым Юсуповтың шайырлық дарағы пүткил өзекли

тамырлары менен қарақалпақ топырағына терең сүңгип

барады:

Бир жағым суў, бир жағым шөл болмаса,



Жəннет қурып берсең де мен бармайман.

Гүл ҳəм жуўсан ийиси аңқып турмаса,

6

Ол жерде мен қарақалпақ болмайман.



Ибрайым Юсупов қосықларының руўҳый тамырлары

туўған жерге қаншелли терең кеткенлиги ҳəм бул тамырлар

не менен азықланып атырғаны усы бир күтə таўып айтылған

сөзлерден көринип турыпты. Бул қосықтың ҳəр бир

сөзинен, ҳəр бир образынан, ырғағынан қарақалпақтың

қəлби көринип турыпты. Ҳəр бир қосық оқыйтуғын

қарақалпақ бул сөзлерди өз жүрегиниң арзыўлары

сыпатында қабыл етеди, алғыслайды.

Əл ҳаўада сайра, достым, пырпырлап,

Саз бенен сəўбетсиз дəўран болды ма.

Сен көкте, мен жерде буншелли шырлап,

Сүймегенде оннан Ўатан болды ма? -

деп жазады шайыр «Пошша торғайға» деген қосығында.

Шайыр Ўатанды усылай заўықланып жырлап пайыз

қылыўды жүрегине түйген. Усындай кең көкиректен

шыққан ийгиликли тилеклер арқалы оның қосықлары

Ўатанға, халыққа деген муҳаббат пенен суўғарылады.

Ўатанның исшең алға умтылғыш руўҳы оның

шығармаларын өзгеше бир тəризде мазмунлы етип турады.

Ибрайым Юсуповтың қосықлары, соның менен бирге,

мəзи қарақалпақ дəстүрлери айналысында шекленип

қалмағанын айтқан едик. Деген менен, жəне соны

итибарлап айтыўымыз лазым, оның поэзиясы жүдə күшли

жəне тəсиршең миллий рух, миллий колорит кəсип еткен

шайырлық дүнья. Ол қарақалпақ халқының миллий

өзгешеликлери менен белгилерин, оның руўҳын, дүньяға

көз-қарастағы өзине тəн жақларын сондай терең ҳəм гөззал

қылып сүўретлейди, нəтийжеде бул суўретлеўлер тар,

шекленген шеңберден шығып, улыўма адамгершилик

ҳəдийселериниң ажыралмас бир бөлеги киби аңланады. Сол

мəниде оның шайырлық дүньясын қарақалпақтың жаҳанға,

жаханның қарақалпаққа қаратылған тынық айнасы деў

мүмкин. Ырасында да бул сөзде асырып айтылған нəрсе

жоқ.


Ибрайым Юсупов нағыз дослық жыршысы. Дослық,

қардашлық, бирадарлық идеялары оның шайырлық

дүньясында мисли бир тилла тарлы саз: бул сазды

шерткенде оның қосығы өзгеше бир заманагөй заўықлы

ҳаўаз береди. Бул ҳəўижли саз ҳаўазында ол халықтың

келешек ығбалын, əўладлардың бахыт-саадатын көрип,

илҳамланып жырлайды. Оның «Өзбекстан», «Ўатан»,

«Хорезмге», «Шыбығы сынса шынардың...»,

«Қырғызларға», «Бул ақшам жулдызлар сондай ири еди»,

«Саарема», «Мен Абайды ядға билген халықпан»,

«Тоқайға», «Мақтымқулының жолына», «Тынбай жамғыр

жаўар Пярну жолында» сыяқлы терең азаматлық, сезим

менен суўғарылған қосықлары - нағыз дослық қасидалары -

мақтаныш қосықлары болып табылады. Шайыр бир

7

халықты улығлай қойса, шын жүректен шыққан сулыў



сөзлер менен улығлайды. Хақыйқат, жанлы

суўретлемелерде сол халықтың жүрегин суўретлеп

көрсетеди. Ол қырғыз дияры ҳаққында қосық жазса, бул

қосықтан бурқасынлаған таў булақларынан «жылқылары

суўға қоса жулдыз ишип, қой падалары таў бултындай

ақтарылып» бийиктеги жасыл жайлаўлардан ерип

киятырғанын көресең. Ол «Днепр бойындағы емен» деген

қысқа қосығында қардаш Украинаның тарийхый ҳəм

боранлы, жанлы образын сүўретлегенде өзиңизди сол бийик

дəрья бойында көкирек керип турған əсирлик дарақ

жанында көресиз. Сол тайнапыр емен астында саз-сəўбет

қурылып, Мəртлик ҳəм Даңқ мəўритинде кеўлине түйген

шайыр. Ол сөздиң əҳмийетин жəне қəдир-қымбатын жақсы

биледи ҳəм оны бəлент қояды. Оның ҳəзир «сөйлей-сөйлей

шешен болған» пайты. Ол дəўир идеяларының жыршысы,

халқының сүйикли көркем өнерли перзенти. Оның дүнья

əдебияты, орыс, өзбек əдебияты дурданаларын

қарақалпақшаға аўдарыўда көрсеткен улуғ хызметлериниң

өзи де бир үлкен шайырдыңдаңқлы мийнетине татыйды.

Халық жүрегиниң терең тамырлары шайыр Ибрайым

Юсуповтың жалынлы қосық қатарларына тутасып жатыр.

Бул, демек - бахытлы қосық!



Иброҳим Ғафуров.

Өзбекстан Республикасы Мемлекетлик

сыйлығының лауреаты.

Ташкент.

ЖАҢА ҚОСЫҚЛАРДАН

ЖАҢА ƏСИРГЕ

Лекин қорықпа! Инсанлардың кеўлинде

Сөнген жоқ жақсылық пенен диянат.

Ф. Шиллер.

Сəлем, Жаңа əсир! Адасқан сейяд1

Бийтаныс есикти қорқып қаққандай,

Босағаң алдында бул инсаният

Гүдик, үмит пенен саған баққандай.

Мəңги жасамаққа аңсары аўып,

«Жаңа клеткалар» торлаған адам;

«Азон түнлиги» ниң жыртығын таўып,

Мың жыл алдындағын болжаған адам,-

Сениң кимлигиңди болжай алмастан,

Босағанда турып басы қатады.

Бир аўан кимседей ақылдан сасқан,

Қырқ мың қыял менен ойға батады.

Сен неткен əсирсең? Қылўаң бар қандай?

Көк жийегиң қəўип-қəтерлер думаны.

Абыржы муз бенен баратырғандай,

Руўҳымызды қыйнар Гамлет туманы.

Ақыл, илим екеўи тил табысып,

Жаҳан лал қалғандай сырларды ашар.

Бирақта пейиллер, мəплер дағысып,

Дүнья-берекетсиз бир үйге усар.

Адамзат бул үйде бир жасап турып,

Бири-бирин сүйип, жийренип атар.

Шайтан ҳəзир компьютерге отырып,

Адамлардан сумлық үйренип атар.

Жаҳан базарында не сатпас ҳəзир?

Сатылады қанлы қырғын қуралы.

Бизнес ышқысында өртенген дəўир

Доллардың жолына дузақ қурады.

Бул дəўирдиң иплас термини де көп:

«Мафия» ҳəм «коррупция», -жəне не?

«Наркотик», «маньяк», «спид» -бийəдеп,

Айта берсең, толып атыр еле де.

«Өзим болсам» деген əййемги иллет

1 Сəйяд – аңшы.

9

Инсан кеўлин изей суўдай жайлаған.



Нəпси, ишкирнелик тикени гүллеп,

Балалардай қурал менен ойнаған.

Жатырқап ел-елди, адам-адамды,

Бажханаға толып жол дəрбентлери,

«Өтиў дəўири» деген қатал заманды

Биз өтип атырмыз бираздан бери.

Сен буған не дейсең, ўa Жаңа əсир?

Келешекке не таярлап атырсаң?

Сендеги мириўбет, ақыл ҳəм тəсил

Қандай ҳалўа? Қай таңлайға татырсаң?

Гөне əсирдиң жақсы-жаман мийрасын

Сен əлбетте қабыл етип аларсаң.

Адамзаттың пейли бузық дүньясын

Дүзеймен деп көп ҳəрекет қыларсаң.

Лекин, биз жасаған əсирге ерип,

Ҳеш еликлей көрме буған өмирде:

Инсанды «ақ», «қызыл», «арий» ға бөлип,

Тежирийбелер қойма халық тəғдирине.

Көргенбиз, ойсызлық кеткенде асып,

Дəрьялар терис ағар, теңизлер кебер.

Биймəни жаўызлық урысларды ашып,

Адамзат өз-өзин қырыўға шебер.

Лекин инсаниятта бир зор Үмит бар,

Дүнья жақсылыққа таянып атыр.

Өз-өзин жаңадан танып халықлар,

Ғəрезсизлик ушын оянып атыр.

Жаўызлық, менменлик, жаманлық күши

Ҳəзир ҳеш кимге де басларын иймес.

Лекин қайсы елде Халық деген киси

Тыныш ҳəм пəраўан жасаўды сүймес?

Кел сен, Жаңа əсир! Орнат əдалат,

Үмит Жəйҳуниндей тасып толғайсаң.

Ақыл қурылтайын шақырып адамзат,

Тең-тайы жоқ алтын əсир болғайсаң.

Бизден ақыллы ҳəм бахытлы əўлад-

Келип жаңа əсирдиң гөззал баллары,

Қойнында табысып мийрим, муҳаббат,

Тутассын дослықтың «Жипек жоллары».

Январь, 1999-жыл.

10

TYPK УЛУСЫНА

(«Қырық қыз» дəстанына арналған халық аралық,

конференцияда оқылған қосық)

Түрк улусы, қан қатыслы қардашым,

Атыңды байлайын жүрек төриме.

Сизлер ушын қурбан болсын бул басым.

Хош келипсиз, қарақалпақ елине.

Ата журты Түркстанға минəсип,

Дийдарымыз бир-биреўге жарасып,

Ғəрезсизлик шарапаты жол ашып,

Хош келипсиз, туўысқанлар елине.

Жəҳəнге жайылған дақы-саўлаты,

Тоны көк ҳəм Билге қахан зуряды.

Оруз, қыпшақ, қырғыздың мəрт əўлады,

Хош келипсиз, қарақалпақ елине.

Қорқут ата қобызынан саз тыңлаң,

Жыраўлардан ески дəстан сөз тыңлаң,

Бул бир еден халықтың жүрегин аңлаң,

Келиң алтын мийрас дəстан елине.

Хорезмшахларға қала болған жер,

Беруний бабамыз бала болған жер,

Бердақ, Əжиниязға ана болған жер,

Хош келипсиз, сол даналар елине.

Наўайы ғаззелин, Фузулий сөзин,

Мақтымқулды оқып ашылған көзим.

Абай, Токтағулды сүйемен өзим,

Айтсам, келтиремен гүлин-гүлине.

Түрк ғардашым, даңқы кеткен дүньяға,

Беглик инабатың журттан зыяда,

Юнус Ҳəмирең мегзер бүлбилгөяға,

Хош келдиңиз, бүлбиллердиң елине.

Бизиң қызлар Гүлайымның урпағы,

Сулыўлықта жулдызлардың шолпаны.

Жигитлери ғошшақ елдиң султаны,

Хош келипсиз, миймандослар елине.

Қонақ-султан болсын, мен қул болайын,

Қатнасықтың алды болғай илайым,

Жаны пида Ашық Аяз-Ибрайым,

Горуғлыдай миниң Ғыйрат белине,

Хош келипсиз қарақалпақ елине,

«Қырық қыз» лардың ат ойнатқан жерине....

12-сентябрь 1997-жыл.

11

ПРЕЗИДЕНТ

Заман күшли зилзиладан2 силкинип,

Турғунлық қорғаны иштен қыйрады.

Даўыл ҳүкиминде теңиз жулқынып,

Толқынларды тоғыз баллға айдады.

Қыйратпақшы болды соқтырып жарға,

Толқын қақшып ушан корабльлерди.

Тəўекел деп, келди штурвалларға3

Азатлықтың ер жүрекли ерлери.

Сонда бириншилер қатарында сиз

Тəўекел кəмарын белге буўғансыз.

Ата-баба əрўағына сыйынып,

Тəкаббир қудиретке қарсы барғансыз.

Империя - жети баслы əйдарҳа,

Дем шегип турса да айбынбай барып,

Теңсиз мəртлик иследиңиз сиз сонда.

Қəпестеги Хумай4 қусты қутқарып.

Хумай - дəўлет қусы жазып қанатын,

Ушты, ел үстине саясын салды.

Саҳыбқыран руўҳы ат ойнатып,

Өзбек өз тəғдирин қолына алды.

Үмит күтип уллы келешегинен,

Халық қуўанды, жаңлап шадлық намасы.

Шығыс аспанының көк жийегинен

Бас көтерди мустақиллиқ қуяшы...

Есимизде, парламент минберинен сиз

Айттыңыз: «Тоқтатың бизди мақтаўды.

«Қойың өз ҳалыма мени» дедиңиз. -

«Маған халық тəғдири жүклеген таўды

Жеткермегим лазым мəнзилине мен.

Үрдис кылмаң бир-биреўди мақтаўды.

Сизлерден диз шөгип өтинемен мен,

Аўызбирлик, татыўлықты сақлаўды.»

Бул еди инсаный пазылет сөзи,

Халық кеўлинде тасты сизге муҳаббат.

Ҳəр зат өз атына ийедур өзи,

Мақсет - мақтаў емес, - ҳақлық əдалат.

2 Зилзила – жер силкиниў.

3 Штурвал – кораблди басқарыў орны.

4 Хумай (Хумо) - əпсанаўий бахыт қусы. Ол кимге яки қайсы елге

саясын салса, бахытлы болады деген рəўият бар. Өзбекстан ҳəм

Қарақалпақстан Республикаларының герблерине оның сүўрети

салынған. Қарақалпақлар оны Дəўлет қусы деп атасады.

12

Тəғдир тикенекли соқпақларынан



Жаслай жалаңаяқ айдап қар-музға,

Қандырып зəкаўат5 булақларынан,

Тəңирим сизди берген ығбалымызға.

Сумлық жайлаған бул делбе дүньяда

Сиз тыңнан туўры жол салып келесиз.

Ел кəрўанын өткели жоқ дəрьядан

Аўдырмай өткерип алып келесиз.

Қыйынлықлар еле изде қалады,

Мийнет сүйгиш халық гүллентер Ўатанды.

Дүнья «бир көрсем» деп ашық болады,

Өзбекстан атлы жəннетмəканды.

Бизди тəн алмақта еллер қайдағы,

Бүгин жаңа əсир босағасында.

Сиз көтерген Ғəрезсизлик байрағы

Желбирер БМШ астанасында.

Мықлы ийниңизде алып келесиз,

Халық тəғдири жүгин. Ел сизден ырза.

Уллы абырай қазанасыз еле сиз,

Қуда қуўат берсин, Президент мырза!

Жаңа əўлад сыйлап, алғайлар ядға,

Тəңирим бəрҳа нурлы нəзерин салғай.

Сизден-бизден сол ертеңги əўладқа

Азат ҳəм де абат бир Ўатан қалғай.

Журтбасымызсыз халықтың тилегиндеги,

Узақ жас буйырсын өмириңизге.

Қарақалпақтың аппақ журегиндеги

Алғыс ҳəм сəлемин жоллайман сизге!

Февраль, 1999-жыл.



КИМ БАР, БИЗИҢ ЖАҚТЫҢ ҲАЯЛЛАРЫНДАЙ…

Ҳаял гөззаллығы - илаҳий тилсим,

Бинияд болған ҳақтың инаятынан.

Инсан қəлбин мудам жақтыртып турсын,

Деп тəңирим бир сөнбес нур қуйған оған.

Адам жаралғалы қосықлар, сазлар

Оны тəриплеўден жалыққан емес.

Ҳəзирети Наўайы, Əжиниязлар

Қəлем тарта-тарта таўысқан емес.

Жəҳəнгир шахлар да, отыралмай тахта,

Алдында диз шөгип, қазнасын шашқан.

5 Зəкəўат-ақыл-парасат.

13

Бул бир илаҳий нур жарқ еткен ўақта,



Ҳəтте пайғамбарлар көзи қамасқан...

Шайдасындай бүлбил муҳаббатының,

Ҳəр гүлдиң өз көрки, абзаллығы бар.

Ҳəр елде, ҳəр халықта ҳаял затының

Өзинше көрк-шырай, гөззаллығы бар.

Дəстанларда тəрийпи бар бəриниң,

Ким жаздырар оның сырлы өрмегин?

Бирақ бизиң жақтың ҳаялларының

Сулыўлығын мен ҳеш жерде көрмедим.

Бейиш ҳүрлери ме турған қарсыңда,

Ишпей-жемей дийдарына тоярсаң.

Тумарис пе, Шасəнем бе, Баршын ба,

Ким екенин билмей ҳайран боларсаң.

Олардың жадырап күлгенин көрсем,

Мен өзимди йошлы шайыр сеземен.

Қайғы-қапалықта жүргенин көрсем,

Мүсəпирлик шөллеринде геземен.

Дəртин гизнеп, жас келиндей төркинсип,

Қыпсаламай сыр тарихын естеги,

Ғəрезсизлик минберинен еркинсип,

Айтайық-та дəбдиўлерди иштеги:

«Ҳаял еркек пенен тең ҳуқықлы» деп,

Талай қышқырғанбыз, талай жазғанбыз.

Жетпис жыл мақтаўын жетирипсөйлеп,

Қыста тоң қопартып, қазыў қазғанбыз.

«Буныңдай еркинлик сизге қайда» деп,

Атызда сарғайтып саратанларда,

«Темир қатын көк корабль айдар» деп,

Мингизгенбиз муздай комбайнларға.

«Қызыл əйдарҳаның» түсип дəстине,

Мий шайылып, жүрек суўлағаншелли,

Самолеттен зəҳəр шашты үстине,

Көкирек сүтиңизди уўлағаншелли.

Үйиңде қараўсыз қалып бесигиң,

Сол уўланған «ақ алтын» ды тердиңиз.

Қыста сүйрик саўсақларың тесилип,

«План ушын» қорек жулып жүрдиңиз.

Түкирип суў ишкен дəрьяларына,

Қудайсыз адамзат ҳəлдинен асты,

Төзбей адамлардың жаўызлығына,

Өз жағысын таслап теңизлер қашты.

14

Мине ақыбети: бул байғус топырақ,



Айықпас дəртлердиң болды уясы.

Дүнья бас шайқасар бизлерге қарап,

Неткен ҳүждансызлық анемиясы.

Мен айтпайман бул ғəлетий апатлар

«Бəри-бəдар кетти, қалды – деп - кейин».

Базар жолындағы көп машақатлар

Бой жаздырмас еле биразға дейин.

Лекин жақсылыққа бет алды заман,

Үмитлимиз соңы жақсы болар деп.

Еркинлик ҳаўасын жутқан бул инсан

Бəрин еле орны - орнына қояр деп.

Берекет дарыған ырысқы-несибе,

Гүллеп кеўиллерде шадлық, муҳаббат,

Тербелип ығбалдың алтын бесиги,

Ошақ басы аман, ел болғай абат.

Тамшы жас қонбағай кирпигиңизге,

Биймезгил ҳеш үйде сөнбегей шырақ.

Бийбипатпа пийриң яр болғай сизге,

Əзийз анаханлар, байрам мүбəрəк!

Март, 1997-жыл.



АРАЛҒА

Тəңирим берди сени бул адамзатқа,

Ырыс қазаны болып қайнап турсын деп.

Бенделерим шағлап, жетип муратқа,

Бул алтын жағыста дəўран сүрсин деп.

Қəдирине жетпедик, əзийзим Арал,

Гүрсинген ҳаўазың тур қулағымда.

«Үмитиң-жолдасың» деген де сөз бар,

Толқырсаң заманың келген шағында...

1998-жыл.



САҲРА БҮЛБИЛИНЕ

Заман дəртин дəстан етип тилинде,

Халқыңның ар-намыс, ҳүжданы болдың.

Аяқтағы қарақалпақ елинде

Шайырлық мүлкиниң султаны болдың.

Сен саҳра бүлбили едиң сайраған,

Бағ тапбаған жерде шеңгелге қонған.

Жапакеш ел ушын жан пидə қылған.

Дəртли кеўиллердиң дəрманы болдың.

15

Елим деп, журтым деп усы елаттан



Бир шайыр туўылса, - сени жаратқан.

Халықтың сөйлер тили болып киятқан,

Дилўарлықта алғыр тарланы болдың.

Ҳəр сөзиңде даналығың таныттың,

Мəртлиги бар Алагөздей алыптың.

Кеўли ақ, қалпағы қара халықтың

Қосыққа айланған əрманы болдың.

Уллы Наўайыдан саўат ашқаның,

Даңқлы Физиўлыдан дүрлер шашқаның,

Устаз Мақтымқулдың изин басқаның,

Улығлардан үлги алғаны болдың.

Дүньяға даңқ жайған Өзбекстанда,

Мустақиллик шешек атқан бостанда,

Бабалар руўҳы оянған таңда,

Ел ардақлап еске алғаны болдың.

Айтқан сөзлериңди алтынға қаплап,

Туўысқанлар айтар: «Əссалам, Бердақ!»

Мерекеңди Президент қутлықлап,

Жаңа əўладлардың илҳамы болдың.

Декабрь, 1998-жыл.


СҮМЕЛЕК ҚАЙНАТҚАН ЖЕҢГЕЙГЕ
Аман бол, сүмелек қайнатқан жеңге!

(Маған - жеңге болсаң, жаслар «шеше» дер).

Нəўбəҳəр оянған айдын кешелер

Шүкирлик етерсең ғəниймет демге,

Аман бол, сүмелек қайнатқан жеңге.
Сүмелек қайнатпас мəзи сəн ушын,

Үйрет келинлерге буның мəнисин.

Ата-баба дəстүрлерин танысын,

Ким үйретер оны өзиңнен өңге?

Аман бол, сүмелек қайнатқан жеңге.
Байрам сүмелеги дəстүрден қалмас,

Дəстүр сыйламай ел жөнлесе алмас.

Еркин базардағы шет елден келген

Шийринликлер оған теңлесе алмас.

Абийҳаят суўын ишкен бул байрам,

Заманнан-заманға көшкен бул байрам.

«Ҳəр күнимиз Наўрыз болғай» деп тилеп,

Пайғамбар нəзери түскен бул байрам.

Наўрыз-журттың шадлық салтанаты бул,

Бүгин-ғəрезсизлик шарапаты бул.

16

Мийрим-шəпəəттиң инсан қəлбине



Илəҳий нур қуйған кəраматы бул.

Халық шағлап мустақил Өзбекстанда,

Дүнья тыныш, еллер абадан болсын.

Шадлық сазы жаңлап ҳəр атқан таңда,

Ҳəр шаңарақта толы дастүрқан болсын.

Быйыл Жəйҳун дəрья мəўжирип тасып,

Егинге кенелгей Ўатан жерлери.

Қуўанғай табысы тəрези басып,

Қарақалпақ ҳəм Хорезм еллери.

Шағлаң, бирадарлар, ортаңыз толсын,

Жетиспек ғаниймет бул шадлы күнге.

Наўрыз байрамыңыз мүбəрəк болсын,

Аман бол, сүмелек қайнатқан жеңге.

ОРНЫҢ БƏРҲА ТӨРДЕ БОЛДЫ, АҚСАҚАЛ

(Мəтеке ақсақал Жуманазаровтың естелигине)

Таллы жағыс тамғалының жеринде

Бул жақты жаҳанға келдиң ақсақал.

Ат көтерип қарақалпақтың елинде,

Бир киси ким болса, болдың, ақсақал.



Улы _________едиң қара табан дийқанның



©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет