Ж. баласагын атындагы кыргыз мамлекеттик улуттук университети кыргыз тили жана адабиятын



жүктеу 0.85 Mb.
бет4/5
Дата15.04.2016
өлшемі0.85 Mb.
1   2   3   4   5
:

КӨНҮГҮҮЛӨР

1-көнүгүү: Фразеологизмдерди кашаанын ичиндеги сөздөрдү пайдалануу менен толуктагыла.
Бармагын…; беш кол…; биттин ичегисине …; боору…; бөрүгө кой …; бычакка …; зээни…; жайыл …; жаман айтпай …; жан…; жапа…; жер каймактагандан …; жибин …; жумурткадан …; жүнүн…; жүрөгү…; жыландын …; жылаңач …; ийне жеген …; ичкен ашын…; кабагына…; каймакка…; какаганга …; калчаган чүкөсү…; сүткө тойгон…; эт менен …; чириген…; ак сүтүн …

(Жооптор: … тиштөө; … кан куйган;… кайтартуу ; … кейүү;… жакшы жок; … тырмак; … тартып көрүү; … жейт; … башын кылтыйтуу; … иттей; … кар жааган; … муштаган; … кыл суургандай; … чөмүчтөп чачуу; …челдин ортосунда;… актоо; … шилекейин чачыратуу; … тең эмес; … эзилүү; … сап болгондой; … дасторкон; … бакты; … бери; … кыр чыгаруу; … түшүү; … баатыр; … жерге коюу; … куймак куйгандай; … алчы конуу; …жолтой; … күчүктөй; … бай.
2-көнүгүү: Асты сызылган сөздөрдү маанилеш фразеологизмдер менен алмаштырып, сүйлөмдөрдү жаңыдан түзгүлө. Алгачкы сүйлөм менен кийинки сүйлөмдөрдү салыштыргыла.

1) Бул ишти ал жакшы билет.

Ийне-жибине чейин билүү;

Беш колундай билүү.



2) Анын колунан баары келет.

Иштин көзүн таануу;

Колунан көөрү төгүлгөн.



3)Ал ишти кызыгуу менен аткарды.

Ичкен ашын жерге коюу;

Баш-оту менен;

Жан-дили менен.


4) Сен али жашсың.

Эне сүтү оoзунан кете элек;

Бешиктен бели чыга элек;

Балтыр эти толо элек.


5) Ал эч нерсе кылган жок.

Эшек такалоо;

Куурай башын сындырбоо;

Текей оттоо.



3-көнүгүү: Төмөнкү «Манас» эпосундагы үзүндүлөрдөн фразеологизмдерди таап, маанисин түшүндүрүп бергиле.

1) «Айтканын Манас угуптур,

Акырая бир карап,

От көзүнөн чыгыптыр».


2)«Карк эткенден карга жок,

Караан бараан калган жок.

Курк этерге кузгун жок,

Же жан караган тоскун жок».


3) «Атка минсе ак жолтой,

Атышкан жоого сан колдой,

Жортуп чыкса ак жолтой,

Жоого тийсе сан колдой».

4)«Айтып оoзун жыйгыча,

Аны муну кылганча,

Ачып көздү жумганча,

Ат даярдап алыптыр».

5)«Сандаган журтум бүт болсун,

Сарала ат мага кут болсун!

Атпай кыргыз журт болсун,

Аккула ат сизге кут болсун!»


4-көнүгүү: Синоним фразеологизмдерди туш-тушуна коюп жазгыла. Өзүңөр да бул катарды уланткыла.

Кой үстүнө торгой жумурткалоо

Ит кууп жүрүү

Көз ачып - жумганча

Эгиз кoзудай

Кубанычы койнуна батпоо

Каны катуу

Эшек такалоо

Жумурткадан кыр табуу

Тан куланөөк болгондо

Май чуңкурду табуу

Союп каптагандай

Көз ирмегенче

Таңдайы кургоо

Мурдун көтөрүү

Аягын асманга чыгаруу

Төбөсү көккө жетүү

Кылдан кыйкым табуу

Күлүн асманга сапыруу

Бой көтөрүү

Супа садык чалганда

Куркулдайдын уясын табуу

Ак төөнүн карды жарылган


5-көнүгүү: Антоним фразеологизмдерди туш-тушуна коюп жазгыла. Өзүңөр да бул катарды уланткыла.

Баа жеткис

Ичи тар

Жүрөгүндө оту бар

Кабагы бүркөө

Итке минип калуу

Ак жолтой

Ичи кең

Оoзу бош

Кабагы ачык

Беш тыйынга турбаган

Кайнаса каны кошулбоо

Оoзуңа май!

Кара жолтой

Камыр-жумур болуу

Оoзунан жел чыкпоо

Жүрөгүндө оту жок

Оoзуна таш!

Жылаңач баатыр

Оoзун куу чөп менен аарчуу

Төрт түлүгү шай


6-көнүгүү: Төмөндөгү жомоктордо кездешкен фразеологизмдерди катыштырып сүйлөмдөрдү түзгүлө. Канча компоненттен тургандыгын айтып бергиле.

1) Ай десе аркы жок, күн десе көркү жок; 2) Алма быш, оoзума түш; 3) Бери карап күлүп, ары карап ыйлап; 4) Бөрк ал десе, баш алуу; 5)Бээ көрдүңбү-жок, төө көрдүңбү-жок; 6) Жаман айтпай-жакшы жок; 7) Жегени желим, ичкени ирим болуу; 8) Жолуң шыдыр, жолдошуң кыдыр болсун!; 9) Жээрин жеп, ичерин ичкен; 10) Ийри отуруп, түз кеңешүү; 11) Канаттууга кактырбай, тумшуктууга чектирбей; 12) Кашык да май, чөмүч да май; 13) Көздүн карегиндей сактоо; 14) Кулагынын кужурун алуу; 15) Күйбөгөн жери күл болуу; 16) Миңдин бири; 17) Мүйүз тилейм деп, кулагынан ажыроо;18) Оң кулагың менен да, сол кулагың менен да ук; 19) Оoзунан ак ит кирип, кара ит чыгуу; 20) Өйдөдө өбөк, ылдыйда жөлөк; 21) Пайгамбар жашында; 22) Таман акы, маңдай тер; 23) Узун элдин учунда, кыска элдин кыйрына; 24) Өлсө бир, чуңкурда, тирүү болсо бир дөбөдө болуу; 25) Чымын учса угула тургандай.


7-көнүгүү: Фразеологизмдерге синоним сөздөрдү тапкыла. Аларды катар колдонуу менен сүйлөмдөрдү түзгүлө. Өзүңөр да бул катарды уланткыла.

Эрдин кесе тиштөө

коркок

Тебетейин көккө ыргытуу

тымызын

Иттин мурду өткүс

жылмаюу

Жең ичинен

сүйүнүү

Бетинен түгү чыгуу

чоңюу

Мыйыгынан күлүү

ачуулануу

Ыйманы ысык

жыш

Эр жетүү

жылдыздуу

Суу жүрөк

өкүнүү

Ортосунан жел өтпөө

ынтымактуу


8-көнүгүү: Көп чекиттин ордуна сан атоочторду коюп, фразеологизмдерди толуктагыла.

… ичеги; … колун мурдуна тыгуу; … тизгин; … чылбыр; … уктаса түшүмө кирбеген; … түлүк; … өрдөгүн учуруу; … саны аман; … атасын ; … жолун айтуу; … тамчы суудай; … кол тең эмес; … өмүрү жерге кирүү; … түлүгү шай; үйдун ичин … көтөрүү; … дин үстүнөн чыгуу; … кылбоо; … шыйрагы өлбөгөн жерде калуу; … бoзоруп, … кызаруу; жер кулагы … кат; … бутун… кончуна сыйдыруу.


9-көнүгүү : Адамдардын мүнөзүндөгү оң жана терс сапаттарды билдирген фразеологизмдерди жазып, маанисин түшүндүргүлө.

Үлгү :


Адам мүнөзүндөгү оң сапаттар:

Адам мүнөзүндөгү терс сапаттар:

Маңдайы жарык, ак көңүл, ичи кең, кара кылды как жарган, ысык - суукка бышкан, оoзу бек ж.б.

Акма кулак, ак кол, алчы-таасын жеген, битин сыгып канын жалаган, жел өпкө, жүргөн жерине чөп чыкпаган ж.б.

10-көнүгүү: Төмөнкү мисалдардан фразеологизмдерди таап, фразеологиялык талдоо жүргүзгүлө.


  1. Бир күнү эл чогулат. Ошол желмогуздан кантип кутулабыз деп кейишет. Кеңешке кой оoзунан чөп албаган момун да келет. Көмөчүнө күл тарткан тапан да келет. Тили менен жер шыпырган шыпыр да, өлүп кетейин деген жалакор да болот. («Жомоктон»)

  2. Токтот, болду. Мына бул маалим келиндердин алдында абийирим жакшы эле төгүлдү. Өлбөгөн төрт шыйрагым калды. (Т.С.)

  3. Мен суу ичпейм таңдай катып турганда,

Мен нан жебейм алдан тайып курганда.

Музыкадай мага таттуу суусун жок,

Берчи мага, берчи мага жарым кашык музыка. (А.О.)

Жыйынтыктап айтканда, мугалим «Фразеология» бөлүмүн окутууга коюлган максат жана милдеттерди иш жүзүнө толугу менен ашыруу үчүн кошумча каражаттарды кеңири жана чыгармачылык менен пайдалануусу зарыл.




Фразеологизмдердин пайда болуу тарыхынан

(Х.Карасаевдин «Накыл сөздөр» китебинен алынды)


1. «Камырдан кыл суургандай» - «Үй ээлеринин дал башына туурасынан жатчу ордунан акырын камырдан кыл суургандай билинбей туруп, жылып жөнөчү». (Н.Байтемиров)

- жик билгизбей, шырп алдырбай, кыйындыгы жок, табыш чыгарбай деген мааниде.

Кыргыз эли бoз үй тигип, мал менен кошо жашагандыктан, анын урунган нерселеринин арасында кыл да көп болгон. Анткени, бoз үйдүн тутуусу, кийген кийим, урунган нерселердин көпчүлүгү жүндөрдөн жасалган. Албетте, жыйган каймакта да кыл болоору талашсыз иш. Каймакты аябай жууп, чалып, ак майга айландырып алаар эле. Ал ак майды кайнатып, сары майга айландырчу. Ошол кезде (ак майды казанга кайнатып аткан кезде) атайы чийден кылдооч жасап, кайнап аткан майды кылдай турган. Ошол сыяктуу эле камырга кирип калган кылды да абдан тазалай турган. Албетте, камырдагы кыл оңой, табышсыз суурулганын байкоо кыйын эмес. Мына ушундан улам, ар бир оңой, табышсыз бүткөн ишти «Камырдан кыл суургандай» деген накыл сөз менен атаган. Ал эми кыйындык, убара менен бүтө турган ишти «Жүндөн тикенек, уйгак алгандай» деп сүйлөшкөн. (186-б.)
2. «Куйругуна калбыр байлоо»- «Өкмөттүн оң көзү болуп, журт үчүн кызмат кылып жүргөн биздин ак ниет адамдардын артына калбыр байлашка уста бул эл». (Т.С.)

- жамандоо, элге жаман көрсөтүү. Калп жеринен ушак таратуу. Сөздүн теги-азоо атты жоошутуунун бир ыкмасына барып такалат. Өтө эле азоо аттын куйругуна калбыр байлап кое берген. Ат үркүп эси ооп калганда, анын үстүнө минип, андан бетер эсин оодарып- жоошуп калганга аргасыз кылган.

Учурунда ак ниет адамга да дайыма өзү чочулап жүрө турган кылып, «улутчул, эскичил, эл душманы, жат элемент» деген үрөйү суук сөздөрдү жамап койгон учурлар көп болгон. (261-б.)
3. Кыр көрсөтүү – «Кыр көрсөтүп, тизгин берген кыргыздарды тукум курут кылып, күлүн көккө сапырып кетели деп келген». (Ч.А.) «Кыр көрсөтүү, кырына чыгып алуу» - басмырлай берүү, желкелей берүү, оoз ачырбай шылдыңдай берүү.

Сөздүн төркүнү байыркы жоокерчилик заманда колдонгон согуш ыкмасына барып такалат. Кыргыз эзелтеден бери көбүнчө тоолуу жерлерде жашашкан. Дайыма тоонун кырларын кароол караган. Тоолордун таманындагы жол менен өтүп бараткан душманына таш кулатып, жолун бөгөп, өз айлын көздөй өткөрбөй койгон. Урушканда көбүнчө кырды ээлеген. Тоонун кырындагы жоокерлер тоонун этегиндеги душмандарды таш кулатып кырып салган. «Тоонун кырына чыгып алуу» деген сүйлөм «кырына чыгып алуу» болуп калган. «Биз дагы кырды ээлербиз» деген сүйлөм кыскарып, «кырды көрсөтүү», «кыр көрсөтүү» болуп калган. Бир кездеги кыргыз элинин согуш ыкмаларын билдирген сүйлөм кийин жөнөкөй мааниге өткөн, басмырлай берүү деген маанини алып калган. Ошентип бир кездеги чоң мааниге ээ болгон сүйлөм, заман өткөн соң мааниси унутулуп башка мааниге өтүп калат. Бирок ошол кездеги колдонгон сүйлөм ошо бойдон кала берет. Ошондуктан, мындай накыл сөздөрдү чечмелеп, илгерки маанисин кийинки тукумдарга ачып берүү - өтө зарыл. Ар бир жүз, элүү жылдарда эл жаңырып турат. Бирок ошол кездеги сүйлөм ошол бойдон сакталат, же кыскарып кылат. Бул турмуштун закону. (299-б.)


4. Тил эмизүү - курулай кургак убада берүү. Натыйжасыз убада бере берип, ишти узартуу.

Бул накыл кептин төркүнү бешиктеги бөбөктүн эжелеринин сооротушуна барып такалат. Энеси тиричиликтин айынан жумушка кетип, кичинекей баланы соорoтуу үчүн өзүнүн тилин сордурган. Ошону менен баланы энеси келгенче сооротуп турган. Албетте, тилден сүт чыкпасы анык. Бирок, кур убада берип алдоону, ишти сoздуктурууну «тил эмизүү» деген накыл кеп менен атай турган болуп кеткен. ( 419-б.)


5. «Айт маарек болсун!» - бул сөз айкалышы жалгыз гана түндүк кыргыздардын тилинде деп ойлойм. «Маареке» деген сөздүн төркүнүн таап, маанисин ачалы. «Маареке» арабдын «маареке» -даңазалуу, шаңдуу деген сөзүнөн. Бул ата-бабадан бери колдонуп, азыр кебетесин өзгөртүп, арабча айтылышына жакындап, «маареке» болуп адабий тилибизден орун алды.
6. «Куш боо бек болсун!»- алган жарың куттуу болсун, түбөлүк өмүр сүр деген мааниде куттуктоо.

Кыргыздар алган аялды бапестеп, колго кондурган куш сыяктуу баалаган. Алган аял менен өмүрүнүн акырына чейин жашоону максат кылып койгон. Куш таптап салган. Кушту качып кетпей турган кылып үндүккө кондургон. Сылап-сыйпап жакшы таптаган. Алган аялды ошол жакшы таптаган кушка теңеген. Ошондуктан жигит үйлөнгөндө жакшы тилек каалап жогорку накыл сөз менен куттуктаган.



7. Өз көмөчүнө күл тартуу- өзүнүн камын ойлоо, башкалардыкынан көрө өзүнүкүн тез бүтүрүүнүн камын көрүү, өзүмчүлдүк кылуу.

Кыргыз эли көчмөн турмушта жашагандыктан илгери нан тартыш болгон. Ошондуктан кээде балдарга көмөч бышырып берээр эле. Нан бышырууга ылайыктуу дандыр сыяктуулар көчмөн элде болгон эмес. Алар бир орундан экинчи орунга көчүп жүргөндүктөн дандыр жасоого мүмкүн эмес болгон. Кыргыз элинин отуруктуу элдер менен байланышы күчөгөндөн кийин дандыр, таба, көмөчтан сыяктуу нан бышыра баштады. Көмөч бышырылбай калды. Көмөчтү илгери бышыра турган очоктогу оттун кору деле кеңири болгон эмес, ошон үчүн өзүнүн көмөчүнө шилей турган. Кордун ысык корун талашып, балдар уруш да кылар эле. Ушундан улам, башкалардын камынан көрө өз керт башынын камын ойлогон кишилерге карата «Өз көмөчүнө күл тартуу» деген накыл кеп пайда болгон. Бул коом турмушунун бардык учурларында көп колдонулат. (348-349-б.)


8. «Түк күткөн сайын калтырайт» - байыган сайын зыкым болуу, дөөлөт күткөн сайын сараң болуу.

Накыл сөздүн төркүнү жомокко барып такалат. Кудай таала жыланга боору ооруп, «Ушул байкуш үшүп жүрөт го» деп түк, жүн берген экен. Жылан түктүү болуп, денесине жүн чыккандан кийин караса, калтырап үшүп жүргөнүн Кудай таала көрөт да, «Болбойт экен» деп түгүн алып таштаган экен. Мына ушул жомоктон улам, коом турмушунда жогоруда айтылгандай, накыл сөз пайда болгон. Бул а дегенде «Жыланга түк күткөн сайын калтырайт экен» деген сүйлөм кыскарып, «түк күткөн сайын калтырайт» болуп калган. Байыган сайын калтыраган адамга карата жыш колдонулат «түк »- кыргыз түшүнүгүндө - мал. Балким мал күткөн сайын битирегендиктен, калтырагандыктан пайда болгондур. Кыргызда «О түк күтпөгүр» деген сөз «мал күтпөгүр» деген мааниде. (433- б.)


9. «Чычкан мурдун канатпаган» - түк мал сойбогон, согум сойбогон, үй бүлөсү эт көрбөгөн адамдардын сапаты. Мал сойбогон менен чычкан мурдун канатпаган деген сөздүн кандай байланышы бар?

Мал асыраган эл дайыма эт менен тамактанат. Кыргызда мал сойгондо этти бoз үйдө ала баканга атайын жасалган сереге аскан. Бoз үйдө жагылган оттун түтүнү менен ыштаган көчмөн элдин мышыгы деле болуп жыргаган эмес. Ошондуктан, эт бар жерде үй чычканы да көп болгон. Чычкан дайыма эт жеген. Эт жегенде анын мурду кан болуп калган. Эт жок үйдө чычкандын мурду кайдан кан болгон. Ушундан улам «Чычкандын мурду кан боло турган эт жок» деген сөз кыскарып, «Чычкан мурдун канатпаган» деген накыл сөзгө айланган түрү бар. Бул накыл сөз - мал сойбогон, битиреген сараңдарга карата жыш колдонулат. (474-475-б.)


10. «Милдеттүү конок» - чоң ашта ат чабуу үчүн, тамаша куруу үчүн алыстан келген адамдарды аш берген уруу милдеттүү түрдө конокко алышы.

Бул салт байыркы замандан бери келе жаткан жол-жосун. Ал мындай: атактуу адам өлсө, же той берилсе, ат чабыш, балбан күрөш жана жамбы атыш сыяктуу тамашалар өткөрүлүп турган. Ал тамаша бир нече күн сoзулчу. Ошол мезгилдин ичинде ашка келген адамдар бекер, чыгымсыз конок болуп кетчү. Милдеттүү конок алуучу тамаша тараган кезде жүргөн элдин ичине бастырып келип, «Кана, менин үйүмө конок болуучу адамдардан 5-6 киши бери бөлүнгүлө!» - деп жар салчу. Конокко кой союлуу тамак-аш бышылуу болгон. Коноктун атын аталган үй ээсинин уулдары багып, мыктылап төшөк салып, сый-сыпааларын жакшы кылар эле. Эгер милдеттүү конокту таарынтса, же жакшы күтпөй койсо, үй ээси чоң айыпты тарта турган. Кээде мындай конок тосууну аштын, же тойдун ээси тарап бөлүштүрчү. (318-б.)



Таблица 1
ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДИН МҮНӨЗДҮҮ БЕЛГИЛЕРИ


1. Кепте даяр материал катары колдонулушу.

М: сары майдай сактоо; эрдин кесе тиштөө; ташка тамга баскандай; эшек такалоо ж.б.




2. Компоненттүүлүгү.

М: жайыл дасторкон; куурай башын сындырбоо; кара жанды карч уруу; мурдунан эшек курту тушө элек; он кулагың менен да, сол кулагың менен да ук ж.б.




3. Маани жактан ширелешип, лексикалык бир бүтүндүккө айланышы.

М: жылдызы жарык; арасынан кыл өтпөө; ат тезегин кургатпоо ж.б.




4. Образдуулугу.

М: ак төөнүн карды жарылган; битин сыгып канын жалаган; сары изине чөп салуу; ийненин көзүндөй ж.б.





5. Туруктуулугу.

М: кабырга менен кеңешүү; сүттөн ак; үшкүрүгү таш жаруу; колу жеңил ж.б.




6. Сүйлөмдө 1 сүйлөм мүчөсүнүн милдетин аткарышы.

М: Ташчайнар менен Акбара башы оогон тарапка бет алышып, кулак уккус, көз көргүс жакка жортуп баратышты. (Ч.А.)

Таблица 2
ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДИН БӨЛҮНҮШҮ

Тутумундагы компоненттердин жеке тургандыгы тике мааниси менен жалпы фразеологиялык маанинин ортосундагы жакындыгына карата фразеологизмдер 3кө бөлүнөт.



1. Фразеологиялык ширешме

2. Фразеологиялык

бирдик

3. Фразеологиялык

айкаш


Сызга отуруп калуу

Оoзун араандай ачуу

Чилдей тароо

Кабырга менен кеңешуу

Кулак-мурун кескендей

Акыреттик дос

Төбө чачы тик туруу

Эки тамчы суудай

Үшкүрүгү таш жаруу

Маңдайы жарылуу

Бешиктен бели чыга элек

Сүттөн ак

Котур таш койнунда

Ичкен ашын жерге коюу

Куландан соо

Идиомалар





Таблица 3

Фразеологизмдер менен макал-лакаптардын окшоштуктары


1. Кепте даяр материал катары колдонулушу.

М: Жүрөгүндө кара жок; куландан соо, шиши толу ж.б.

«Карынын сөзүн капка сал», «Ырыс алды - ынтымак»,

«Биринчи байлык - ден соолук» ж.б.





2. Составынын туруктуулугу.

М: Эт менен челдин ортосунда; эне сүтүн актоо, ж.б.

«Бөлүнгөнду бөрү жейт», «Билим алуу ийне менен кудук казгандай» ж.б.






3. Образдуулугу.

М: Үй мүйүз тартуу; музоосунда сүздүрүү ж.б.

«Иши илгери болоордун ити чөп жейт», «Бир карын майды бир кумалак чиритет» ж.б.



Таблица 4
Фразеологизмдердин макал-лакаптардын айырмачылыктары


Фразеологизмдер




Макал-лакаптар


1   2   3   4   5


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет