Кыргыз филологиясы факультети кыргыз тилин жана адабиятын окутуунун методикасы кафедрасы осмонкулов а., Акунова а. Р



жүктеу 2.56 Mb.
бет8/14
Дата25.04.2016
өлшемі2.56 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   14
:

3. Төрт компоненттен турган фразеологизмдер:


1.

2.

3.

Алма быш, оозума түш

Кыйналып эмгек кылбаган, даяр оокатка көнгөн, жатып ичер (адамдарга карата)

Азыр алма быш, оозума түш деген заман эмес, ар ким иштесе гана тиштейт.

Алтын жаак, жез таңдай

Уккулукту, жагымдуу сөз айтуу, жакшы кабар айтуу

Алтын жаак, жез таңдай,

Баары келсин тоюма.


(«Манас»)

Анын бетин ары кылсын

«Андайдан сактасын», «андайды көрбөйлү», андайга кабылтпасын» деген сыяктуу сактануу, чочулоо маанисинде колдонулат

«Анын бетин ары кылсын» деп, аялдар жакаларын карманышты.

Ата сакал ээгине бүтүү

Жаштык-мастык курактан өтүү, токтолгон куракка жетүү

Темир ата сакалы ээгине бүтсө дагы ичкилигин таштабады.

Ат кара тил болгондо

Жай келип, жылкы көккө тойгондо

Ат кара тил болгондо, баарыбыз бир сыйра жайлоого барабыз.

Ач кулактан, тынч кулак

Кандайдыр бир иштин убаракерчилигин, түйшүгүн, азап-тозогун тарткандан көрө, ага аралашпай, кийлигишпей, жолобой коюу керек деген мааниде колдонулат

Ач кулактан тынч кулак, аларды өздөрүнчө бөлүп салдык.

Ашка жүк, башка жүк

Өзүнчө эмгектенбей, бирөөгө салмагын салып, анын эсебинен жан баккан, жатып ичер, аяк бошотор, жалкоо

Бирөөгө оордук кылбай, ашка жүк, башка жүк болбой жашоо керек.

Балапан жүнү бата элек

Чоңоё элек, өсүп жетиле элек, турмуштун ачуу-таттуусун башынан өткөрө элек, өтө жаш

Артында балапан жүнү бата элек балдары калды.

Балтыр эти толуу

Эрезеге жетүү, бой тартып чоңоюу, эр жетип, баралына келүү, күчкө толуу

Балтыр эти толгон балдар экен.

Бармак басты, көз кысты

Башкаларга билгизбей, астыртан, тымызын бүтүрө салмай амал, амалкөйлүк деген мааниде айтылат

Эч кимге билгизбей, бармак басты, көз кысты кылып коюшту.

Башы менен жооп берүү

Иштин ошондой (адатта жаман) абалда калышына тикеден- тике жооп берүү, кандай жаза болсо да жеке өзү көтөрүү

-Бул ишке мен башым менен жооп берем, өзүм текшеришим керек.

Бешиктен бели чыга элек

Чоңоё элек, өсүп жетиле элек, эр-азамат боло элек, али жаш, кичинекей

Бешиктен бели чыга элек жатып, ойду-тоону эңсейт.

Битин сыгып канын жалаган

Абдан зыкым, өтө сараң, колунан эч нерсе чыкпаган, битир, ач көз.

Битин сыгып, канын жалаган байлардан эч нерсе жылбайт.

Биттин ичегисине кан куйган

Өтө бышык, абдан тың, эң эле эпчил

Элиза аман болуп, эрезеге жетсе, биттин ичегисине кан куйган адам болот.

Боор ооруса, боорго тебүү

Жакшылык жасайын десе түшүнбөйт, жакындатпайт, жолотпойт, кайра жаманчылык издейт деген мааниде колдонулат

Кээ бир адамга боор оорусаң, боорго тебет, кайра өзүңө жамандык издейт.

Боор эт менен тең

Өтө жакын, абдан ысык, сүйгүнчүктүү, өтө кымбат

«Боор этим менен тең болгон Жайнагымдан айрылдым» деп Толгонай апа муңканат.

Жаман көзү менен кароо

Жактырбаган, жек көргөндөй мүнөздө, ачууланган кебетеде көзүн акырайта кароо

Ал киши мени жаман көзү менен карады эле, кирерге тешик таппай калдым.

Жаны өз ордуна келүү

1. Катуу кыйналганы, ооруганы басылып эс ала түшүү, тынчып, сергип калуу;

2.Катуу коркуудан кийин жүрөгү ылдыйлап, эс алып, көңүлү жайлана түшүү, жеңилдеп калуу



1. Эки-үч күн катуу ооруп, бүгүн гана жаным ордуна келди окшойт.

2. Баламды аман-эсен көргөндөн кийин гана жаным өз ордуна келди.



Жанын коёрго жер таппоо

1. Оорудан катуу кыйналуу, аябай жаны кейип алдастоо, жаны алек-чалек болуу;

2.Бир нерседен тынчсыздануу, жүрөк заада болуу, чебелектөө, айласы кетүү, же катуу коркуп алдастай түшүү, аргасы түгөнүү



1. Байкушум, жанын коерго жер таппай кыйналды.

2. «Атаң ооруп жатат» деген телеграмма алгандан бери жанымды коёрго жер таппадым.



Жети атасын көзүнө көргөзүү

Эсине келгидей кылып жазалоо, сазайын колуна берүү

Жети атасын көзүнө көргөздү бейм, экинчи баш көтөргүс болду.

Ичине кара таруу айланбаган

Өзүнөн башкага жакшылык каалабаган, бирөөнүн ийгилигин, жакшы жагын көрө албаган, ага ич тардык кылган

Ичине кара таруу айланбаган адам-жаман адам.

Ичи туз куйгандай ачышуу

Аябай өкүнүү, катуу кайгыруу, абдан күйүп-бышуу

Кызынын турмуш куруп, башканын бүлөсү болгонун эстегенде, ичи туз куйгандай ачышып жүрдү.

Ичтен чыккан ийри жылан

Бала (ал жакшыбы, жаманбы - баары бир) – эт менен жүрөктөн жаралган, ал баары бир өзү үчүн жакшы, сүйкүмдүү (бул сөз көбүнчө кейигенде, бала чеки иш кылганда айтылат).

-Эми эмне кылайын, ичтен чыккан ийри жылан экен! Ичиме баткан, сыртыма да батат да!

Кан жалаган иттей кылуу

Кызыл ала кылып сабоо, кандап уруу

Түндөсү мастар бир жигитти кан жалаган иттей кылышты.

Кара жанды карч уруу

Бардык күч-кубатын, мүмкүнчүлүгүн жумшоо, тынбай аракеттенүү, жаны тынбай, тынымсыз катуу иштөө

-Мен бул жерде кара жанды карч уруп иштеп жүрсөм, силердин кылганыңар бул.

Кесип алса, кан чыкпаган

Зыкым, сараң, колунан эч нерсе чыкпаган, катуу баш

Арабызда кесип алса да кан чыкпаган байлар бар.

Киндик каны тамган жер

Төрөлгөн, туулуп өскөн жер, ата-мекени, ата-журту, ата конушу

Ар кимге киндик каны тамган жери кымбат.

Кирдүү кол менен кармагыс

Өтө назик, татынакай, абдан ардактаган

Кирдүү кол менен кармагыс кыз элең, эми минтип очор-бачар болдуң.

Кой оозунан чөп албаган

Кишиге өйдө карабаган, абдан жоош, момун, куулук-шумдугу жок, эч кимге жаманчылык кылбаган


Атам - кой оозунан чөп албаган адам.

Көрөйүн деген көзү жок

Жек көрөт, жаман көрөт, көргүсү келбейт, жакшылык кылайын деген ниети жок.

Ал кишини көрөйүн деген көзүм жок.

Кулак угуп, көз көргүс

Абдан алыс, өтө алыс, мурда көрүп-билбеген, белгисиз

Ал кезде кулак уккус, көз көргүс жакка кетип калгым келчү.

Мурду менен бир тийүү

Корс эткен, орой мамиле кылуу, кимдир бирөөгө катуу айтып чогоолдук жасоо, корстук кылуу

Анын бир жаман адаты бар, улуу-кичүү дебей мурду менен бир тийет.

Оозуна кум куюлгандай болуу

Экинчи кайтарып сөз айта албоо, ооз ача албоо, жооп кайтарып сүйлөөгө мүмкүнчүлүгү болбоо

Көпчүлүк болуп кеткендиктен, баятан опурулуп жаткан Болот оозуна кум куюлгандай болуп отуруп калды.

Өлбөгөн төрт шыйрагы калуу

Абдан катуу уят болуу, жети өмүрү жерге кирүү, уялганынан баш көтөрө албай калуу

Сенин жоруктарыңды угуп, өлбөгөн төрт шыйрагым калды.

Сакадай бою сары алтын

Колунан бардыгы келген, акыл-эстүү, токтоо, абдан мыкты (көбүнчө бою кичирээк кыздарга, аялдарга карата колдонулат)

Биздин таенебиз - сакадай бою сары алтын болгон токсондогу адам.

Салкын көз менен кароо

Көңүлү келбей, кош көңүл мамиле кылуу, үстүртөн кароо

Ошондон бери ал бизди салкын көз менен карап калды.

Таман акы, маңдай тер

Өз күчү, адал эмгеги, кара жанын карч уруп жүрүп тапкан мээнети, ийгилиги, олжосу

Таман акы, маңдай тер менен тапкан нан кандай таттуу!

Таңкы куйруктан, азыркы өпкө

Ар нерсенин өз убагындагысы жакшы деген мааниде

«Таңкы куйруктан, азыркы өпкө, берчүңдү азыр эле бер!» деп көгөрдү.


Эки колун мурдуна катуу

Колуна кармаган, арнап ала келген эч нерсеси жок, куру кол келүү

Дагы эле эки колун мурдуна катып келатат.


Эки көзү төрт болуу

Бир нерсени абдан самоо, эңсөө, же бирөөнү чыдамсыздык менен зарыга күтүү, ак эткенден так этүү

Туулган жерди эстегенде, жүрөгүм алып учуп, эки көзүм төрт болот.


4. 5-7 компоненттен турган фразеологизмдер:

1.

2.

3.

Бала болуп, башына жүн чыкканы

Туулганы, төрөлгөнү, жарык дүйнөгө келгени, жаралганы, өмүрүндө

Бала болуп, башыма жүн чыкканы мындай нерсени көргөн эмесмин.

Бир аягы көктө, бир аягы жерде

Абдан коркунучтуу абалда, өлүм алдында

«Өсөрүм калган жок, өлөрүм калды» деп чоң апам көп күбүрөнөр эле.

Бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгаруу

Бири-биринин ыгынан чыкпай, бир ооздуу, ынтымактуу болуу, бөлүнүп-жарылбоо

Кыргыздар илгертен бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгарган эл болгон.

Бир көзү бир көзүнө жоо

Өтө жакын деген адамдан да бир нерсе чыгышы мүмкүн, бирөөгө ишенүү кыйын деген сыяктуу ишенбөөчүлүк, шек саноочулук маанисинде

Бир көзү бир көзүнө жоо болгон заманды да көрдүк.

Бир көзүнөн кан, бир көзүнөн жаш алуу

Катуу жазалоо, көргүлүктү көрсөтүү, аябай кыйноо, сазайын окутуу, кордуктоо

Уулунун уурулугун кармаган энеси анын бир көзүнөн кан, бир көзүнөн жаш алды.

Бөрк ал десе, баш алуу

Өтө аша чабуу, ашыкча кетүү

Хандын желдеттери бөрк ал десе, баш алышты. (Жомоктон)

Бу кулагынан кирип, тиги кулагынан чыгуу

Көңүл коюп, назар салып укпоо, уккан сөзүн эсине тутпоо, эсинде сактап калбоо, ошол замат унутуу.

Атасынын айткандары шок баланын бу кулагынан кирип, тиги кулагынан чыкты.

Бүткөн бою дүр дей түшүү

Капысынан, күтүлбөгөн жерден кандайдыр бир жагымсыз нерсени көргөндө, же жагымсыз начар кабарды укканда чочуп кетип денеси жыйрыла түшүү

Баланын жарым дене болуп төрөлгөнүн көргөнүмдө, бүткөн боюм дүр дей түштү.

Кирейин десе-жер катуу, өлөйүн десе-жан таттуу

Турмуштун өтө татаал абалына учурап, жашоодон аша кечкен көрүнүшкө карата

«Эмне кылайын кирейин десем-жер катуу, өлөйүн десем-жан таттуу» деп ыйлап жатты.


Көзүнүн агы менен тең айлануу

1. Бирөөнүн ою менен болуу, айткан-дегенинен чыкпоо, көзүн кароо (көбүнчө аёо, жакшы көрүү, сыйлоо маанисинде);

2. Бирөөгө толук көз каранды болуп, айткан-дегенин аткаруу, анын каалаганын иштөө, жагынуу аракетин жасоо (көбүнчө баш ийүү, көз каранды болуу маанисинде)



1. Бакма ата-энем менин көзүмдүн агы менен тең айланышчу.

2.Айласы кеткенинен Жыргал Шадынын көзүнүн агы менен тең айланчу болду.



Мурдунан эшек курту түшө элек

Баштагы абалынан кайта элек, эч жаманчылык, кыйынчылык көрсөтө элек.

-Сенин мурдуңан эшек куртуң түшө элек, мындай ишти ата-энең менен кеңешип чечкин.

Мүйүздүү болом деп, кулагынан ажыроо

Жок нерсеге жетем деп, колунда барынан ажыроо, куру калуу.

-Көктү эңсеп, башкача айтканда мүйүздүү болом деп, кулагыңан ажыраба.

Оң кулагың менен да, сол кулагың менен да ук

Абдан кунт коюп ук, эсиңден чыгарба, эч качан унутпа деген мааниде.

-Балам, мени оң кулагың менен да, сол кулагың менен да ук.

Оозун куу чөп менен аарчуу

Колунда бар болсо да дайыма «жок» дей берүү, «жоктон» башканы айтпоо

-Ар качандан бир качан оозуңду куу чөп менен аарчыйсың.

Өзү тойсо да, көзү тойбоо

Өзүндөгү болгондорго алымсынбай каниет кылбай дагы алсам, жутсам деген ниет менен сугун артуу

«Адамдын өзү тойсо да көзү тойбойт. Тойсо бир ууч топуракка гана тоёт»,-дейт улуулар.

Эне сүтү оозунан кете элек

Жаман-жакшыны көрүп кагылып, бышыга элек, өсүп жетиле элек, өтө жаш, эч нерсе көрө элек.

Али мен жашмын, эне сүтү оозуман кете элек.


3. ЗООНИМДЕР КАТЫШКАН ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР

I. Адамдардын мүнөз, сапат белгилерин билдирүүчү фразеологизмдер:

Фразеологизмдер

Туюндурган мааниси

Жазуу, оозеки кепте колдонулушу

Биттин ичегисине кан куйган

Өтө бышык, абдан тың

Ал биттин ичегисине кан куйган эпчил, акылдуу, куу эле. (Т.С.)


Битин сыгып, канын жалаган

Абдан зыкым, колунан эчтеме чыкпаган, сараң, битир

Андай сараңдык, андай ач көздүк, андай битин сыгып канын жалаган байлардан башкага өтпөсүн. (Абдулдаев)


Коён жүрөк

Өтө эле коркок, өтүмү жок

Сен тим эле коркосуң да, коён жүрөк турбайсыңбы? (А.Т.)

Жылын төө кылуу

Баалануу, барктануу, маалкатуу, кербезденүү

Ал эч кимди теңине албай жылын төө кылат. (Т.С.)

Жылкы кыял

Мүнөзү терс, чулуңдап мүнөзү тең өзгөрүлүп турган, чырт дей түшмө

Ал жылкы кыялын карматса, оңой менен сөзгө келбейт. (Т.С.)

Жылан өлтүрөйүн десе, таш алып бербеген

Эч кимге жакшылык кылбаган

Жакшы күнүңдө жакшы ишиңе орток болуп, жаман күнүңдө жылан өлтүрөйүн десе, тескери караган сөлөкөттүн кареги жок.(К.Б.)

Кой оозунан чөп албаган

Кишиге өйдө карабаган, абдан жоош

Кайын энем кой оозунан чөп албаган момун. (К.Ж.)

Коёндун аягын жеген

Абдан тынчы жок, бир жерге тынч алып отура албаган (көбүнчө балдарга айтылат)

Коёндун аягын жегидей жүрөт да, кечинде суй жыгылат.

Ак койдон аңкоо, боз койдон момун

Билсе да билмексенге салып коюу, ак, таза киши болуп, боштонуп калуучу, митаам, куу

Жылдырмасын жылдырып коөт да, ак койдон аңкоо, боз койдон момун болуп жүрө берет. (Ч.А.)


Кой терисин жамынган

Өзүнүн чыныгы жүзүн, ким экендигин жаап-жашырган, тымызын душмандык кылган

Ал (Шаймерден) канча кылган менен кой терисин жамынган эски зулум. (Т.С.)

Кумурсканын улутунганын билет

Анын билбегени жок, адам билбегендин баарын билет, өтө амалдуу, айлалуу, куу

Анын сырын эмгиче билбейсиңби? Ал кумурсканын улутунганын билет. (Т.С.)

Чымын конгондой да көрбөө

Тоготпоо, этибар албоо, сезип да койбоо

Менин бул жоругумду ал чымын конгондой да көргөн жок. (К.Б.)

Чымыны бар

Кандайдыр бир нерсеге: ырдап жибергенге, ыр чыгарганга ж.б. жөндөмү бар, шыгы бар

Токтогул ушул бала тегин көрүнбөйт, комузга дилгирлигине караганда чымыны бардыр дегенсип ойлоду. (К.К.)

Өгүз догун карматуу

Өжөрлөнүү, көгөрүп туруп алуу, көктүгүн көрсөтүү.

Акия Элебестен чындап жаакка жегенде, ачуу үнүнүн баарына салып, өгүз догун карматкан. (Т.С.)

Доңуз айбат

Кыйратып жибергендей эчтемеси жок, куру кайрат, куру опуза

Эч нерсеге алы жетпегенден кийин доңуз айбаттын кереги не? (А.Т.)

Ит оору

Өнөкөт болгон, көндүм болгон жаман адат, терс кыял, жүрүм-турум

Тил албаган ит оорусу бар.

Ит жандуу

Ар кандай кыйынчылыкка, кыйноо-кыстоого чыдамдуу, жаны бек, чыдамкай

«Шордуум ай, ит жандуу белең, ушундан көрө туулбай калсаңчы»,- деп бечара Кенжеке жашын тыйбай, Батиманын кан-сөлүн жууп, маңдайында отурган. (Т.С.)

Үй күчүк

Үйүнөн чыкпаган, эки жакка чыгып элге аралашпай дайыма эле үйүндө жүргөн

Мен үй күчүк болуп мында калышым кандай? (А.Т.)

Чычканга кебек алдырбаган

Абдан зыкым, аябаган сараң, өтө сак

Чычканга кебек алдырбаган адам.

Чычкан мурдун канатпаган

Эч мал сойбогон, кан чыгарбаган

Кызын узатып жатып, чычкан мурдун канатып койбоптур,а! (Абдукаримов)

Кыл курт

Астыртан билинбей ич арада жүргөн душман

Арабызда жүргөн кыл курттун бири Асанбай дегенде эл таң калды. (А.Т.)

Мышык сопу

Кандайдыр бир жагымсыз, былыктуу ишти иштеп коюп, билмексен, көрмөксөн болгон анткор, арамза

Ал көпчүлүктүн арасында мышык сопу болуп отурду.

Ичине ит өлүү

Бирөөгө астыртан, тымызын кастык кылуу, бирөө жөнүндө арам ою болуу

Түрүнө караганда жолдо карата ачуусу тарамак түгүл, ичине ит өлүп, кыжыры кайнап келе жатты. (Ш.Б.)


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   14


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет