Кыргыз филологиясы факультети кыргыз тилин жана адабиятын окутуунун методикасы кафедрасы осмонкулов а., Акунова а. Р



жүктеу 2.56 Mb.
бет9/14
Дата25.04.2016
өлшемі2.56 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14
:


2. Адамдардын сырткы келбетин туюндуруучу фразеологизмдер:


1

2

3

Эгиз козудай

Айрып алгыс, абдан окшош

«Береги эки баланын эгиз козудай бирине- биринин окшошу»,- деп таңданып өтүштү. (Т.С.)

Коёндой окшош

Союп каптагандай опокшош, абдан окшош

Коёндой окшош козусу, коюңар тууган эгизден. (К.М.)

Сүткө тийген күчүктөй

Күнөөлүүдөй, кылмыштуудай четтеп, коомайлап элге кошула албай турган кишиге карата айтылат

Бактыбек сүткө тийген күчүктөй болуп унчукпайт.

Сүткө тойгон күчүктөй

Мантайган, борсойгон сүймөнчүктүү

Кызым жоош, курсагы тойсо болду, сүткө тойгон күчүктөй болуп жүрө берет.

Ат жалын тартуу

Бойго жетүү, чоңоюу, эр жетүү

Сапек атамдын аркасы менен ат жалын тарттым. (И.Т.)

Балапан жүнү бата элек.

В.: Балапан түгү түшө элек

Турмуштун ысык-суугун башынан өткөрө элек, өтө жаш, өсүп жетиле элек

Балапан жүнүң бата элек, балтыр этиң ката элек («Курманбек»)

В.:Сурма-бетинен балапан түгү түшө элек, ак жуумал, уяң көз, бир мүнөздүү он беш жашар кыз.

Кумурска бел

Бели ипичке келген, келишимдүү, сыйда

Кумурска бел аялым, кууратты го кыялың. (А.Т.)

Иттин чүкөсүндөй

Кебете кешпири чүрүшкөн, жаман, дене бою түз эмес

Иттин чүкөсүндөй болгон неме экен. (БСМ)

Иттин арткы шыйрагындай

Абдан жаман, өтө начар

«Аны иттин шыйрагындай эле көрөсүң го», - деп күлдү. (БСМ)

Ийне жеген иттей

Абдан арык, илмейген, тыртайган

Ийне жеген иттей болуп, санаа азабын тартып, ичтен тынып кыңырылат. (Осмоналиев)

Атка жеңил, тайга чак

Жеңил-желпи, эптүү, өтө элпек, тил алчаак

Атка жеңил, тайга чак, жел жетпес маамыты бул жолу куру калды эми. («Эр Төштүк»)


3. Адамдардын ортосундагы мамилелерди билдирүүчү фразеологизмдер:


1

2

3

Ит арка

Ынтымагы жок, ырысы жок, бирдиктүү эмес

Ит арка бүлө ооздон сөзүбүздү талашып, душманга төш ачып берди. (Өгөбаев)

Ит кылуу

Уят кылуу, жаман абалда калтыруу

«Ой, кой, байке! Ит кылба», - деп чыны менен сестенди Жаныбек. (Жапаров)

Ит жебеген бокту жешүү

Абдан жаман, оозго алгыс, ыплас сөздөрдү айтышып, бири-бири менен катуу урушуп калуу

Жаңжал башталды: эки сугатчы ит жебеген бокту жешти. (БСМ)

«Төө көрдүңбү -жок, бээ көрдүңбү- жок»

Бир нерсени билсе да билбеген, көрсө да көрбөгөн, ал ишке катышы жок

Бирөө сураса, «төө көрдүңбү жок, бээ көрдүңбү жок». (Мияшев)

Түлкү тиштемей

Түрдүү амал менен алдагандык, жазгырык

«Эми мага түшүнүктүү. Баятан бери түлкү тиштемей ойногонуңуз үчүн ырахмат!», - деп ордуман турдум. (К.Ж.)

Ит куйругун түйүштүрүү

Бирин-бирине каршылаштыруу, араздаштыруу, бузуу

Ит куйругун түйүштүрбөй тынч жүрсөңчү!

Күн тийген жердин күкүгү

Кимдин иши оң тартса, же кимде бийлик болсо ошого кошомат кылган, анын сөзүн сүйлөгөн өң карама, кошоматчы

… Күн тийген жердин күкүгү, көкүрөгү өз чамасынан өөдө, бирөөнүн кайгысы аларга күлкү, өзү эки буттуу түлкү. (Медетов)

Кошоматка кой союу

Бирөөгө

жасакерленүү, алды үстүнө түшүп жагынууга аракеттенүү



Хан Дыйканбай үйүндө жүргөнүңдү ырдадың, Кошоматка кой союп, күлгөнүңдү ырдадың». (Токтогул)

Ит өлүк кылуу

Бирөөнүн акыл–эсин жоготкончо абдан катуу сабоо, тепкилөө

Мунун кайсы күнөөсү үчүн мынча ит өлүк кылышкан? (БСМ)

Төө бастыга алуу

В.:Төө басты кылуу

Көптөп кетүү

Убадамды аткарбасам,-дейт Карып, анда мени алар төө бастыга алышат. (БСМ)

В.: Сапар «бул шок немелер төө басты кылып жүрүшпөсүн» деп чочулап турду. (Бейшеналиев)


Уйдун бөйрөгүндөй

Башы кошулбаган, бирикпеген, ынтымагы жок

Бир ууч элдин уйдун бөйрөгүндөй болуп жүрүүсү - эң

жаман жорук.




4. Мезгил, убакыт, өлчөмдү билдирген фразеологизмдер:


1

2

3

Ат кара тил болгондо

Жай келип, жылкы көккө тойгондо

Ат кара тил болгондо,

Бетеге өсүп таманда,



Күлчорону көрүп ал. («Сейтек»)

Төөнүн куйругу жерге тийгенде

Жакында болбой турган, же такыр болууга мүмкүн болбогон кезде

Жамал мени качан келет десе, төөнүн куйругу жерге тийгенде келет деген. ( Р.Ш.)

Сокур ит бок жалаганча

Арыдан бери, бат эле, буйдамга келтирбей

Муну мен сокур ит бок жалаганча иштеп салам.

Иттин үнү угулган жер

Анча алыс эмес, жакын эле жер

Ушул иттин үнү угулган жерден кантип барбай калалык. (А.Т.)

Бээ саам

Болжол менен бир жарым саатча убакыт

Кеткени бээ саамдан ашык болду.

Тай чабым

Болжолдоп алынган элдик өлчөм

Жолчулардын кыштоосу ушу жерден көрүнүп турат, арасы тай чабым жер. (М.Э.)


5. Сын-сыпатты билдирген фразеологизмдер:


1

2

3

Уй түгүндөй

Өтө көп, жер жайнаган сансыз

Уй түгүндөй көп калмак, Каптап калган жер экен. («Манас»)

Жылан сыйпагандай

Тыптыйпыл, такыр эчтемеси жок, жыпжылма

Талаанын адырларынан чаң ызгып, жылан сыйпагандай кубарат. (Абдукаимов)

Эшектин кулагынан түз

Туптуура, түз, дал ошондой

«Жарайсың, эшектин кулагынан да түз», – деп бригадирибиз мени далыга чаап, мактап койду. (БСМ)

Уйга килем жапкандай

Жарашыксыз, одоно, олдоксон көрүнгөндөй туура келбей, келишпей тургандай

Уйга килем жапкандай болуп, жаман эриндин кайсынысына аза күтөсүң. ( К.Ж.)

Кой үсүтүнө торгой жумурткалоо

Жыргалчылык, телегейи тегиз, бейпилчилик, береке төгүлүү

Кой үстүндө торгой жумурткалап, ак төөнүн карды жарылат деген заман ушул. ( Ж.Б.)

Жалаңач төөнү бучкакка чапкандай

Эч токтоосуз, буйдалабастан, шыдыр, шар

Жылаңач төөнү бучкакка чапкандай сүйлөдү.

Иттин мурду өткүс.

Чычкан мурду жөргөлөгүс



Абдан калың, жыш, киши аралап жүрө алгыс

Иттин мурду өткүс чытырман токой.

Бир туруп ал чычкан мурду жөргөлөгүс бадал этегин көбөөлөгөн токойго барат. (Медетов)



Кумурскадай кайноо Аарынын уюгундай

Бакылдап аябай көп болуу, быжылдоо

Ашуунун түбүнө шыкалган эл кумурскадай кайнап, толкуп турду. ( М.Э.)

Залдын ичи аарынын уюгундай кыжылдайт. (Баялинов)



Чымын учса угула турган

Абдан тынч, жымжырт

Залдын ичи чымын учса угула тургандай.

Ат үстүнөн

Үстүртөдөн, анчалык көңүл бөлбөй, кайдыгер гана, жүр нарыга салып, анчалык терең эмес

Ат үстүнөн иштей салуу.

Ит өлгөн жер

Абдан кыйын, татаал, абдан чыдай алгыс, өтө кыйынчылык менен араң жете тургандай жер

Сени менен ит өлгөн жерге чейин барам.

Иттин кара капталындай

Абдан көп, арбын, мол

Бул жерде эски чылыктар, жаңы былыктар иттин кара капталынан. (БСМ)

Үрүп чыгар ити жок. Итке минип калуу



Колунда эч нерсеси жок, абдан кедей, өтө жарды


Мамат үрүп чыгар ити жок кедей. (Каимов)

Алсыздары кайың саап, кыздары шимүүр шимип, эл жардылыктан итке минип азып-тозду. (Токтогул)



Эгиз козудай

1. Айрып алгыс, абдан окшош;

2. Эч ажырашпай, бөлүнүшпөй, абдан ынак, жакын адамдай, кыйышпас деген мааниде.



1. «Береги эки баланын эгиз козудай бири-бирине окшошун» деп таңданып өтүштү. (Исмаилов)

2.Эмир менен Кубат - эки аганын балдары, бири-бириникине барганда, эгиз козудай ээрчишип калышат.




1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет