Құлбек ергөбек түрікстан жинағЫ



бет1/23
Дата03.05.2016
өлшемі6.39 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23
Құлбек ЕРГӨБЕК

ТҮРІКСТАН ЖИНАҒЫ

(Жетінші кітап)



Тұран – 2016




Әдебиет тарихын зерттеушілердің пірі

профессор Бейсембай Кенжебайұлының рухына!
УДК 821.12.1220

ББК 83.3 (5қаз)

Е 65
Ергөбек Қ

Е-65 ТҮРІКСТАН ЖИНАҒЫ Құлбек Ергөбек (Жетінші кітап). – Түркістан: Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ, «Тұран» баспаханасы. 2016 ж. 386– бет.
ISBN 987-601-243-729-4
Көрнекті түріктанушы Қ.Ергөбектің дәстүрлі «Түрікстан жинағына» (жетінші кітап) ұлы Қ.А.Ясауидің ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыр басында өркен жайған кітаби ақындар шығармашылығындағы дәстүрі, ағартушы ақындардың бір саласының түрік халықтары әдебиетіндегі орыны жайында жазылған монография, сондай-ақ, «Қазақ әдебиеті тарихын зерттеу мектебін» қалыптастырған ұлтшыл ғұлама Бейсембай Кенжебайұлының Алашорда өкілдерін ақтау жолындағы аяусыз күресі, тіршілігіндегі тынымсыз әрекеті жайында жазылған деректі зерттеу мақалалары еніп отыр.

Бірінші бөлімдегі монографияда «Кітаби ақындар» шығармашылығы тұңғыш рет қазақтың дәстүрлі жазба әдебиеті райында қарастырылып отыр. Сондай-ақ, қазақ әдебиетіндегі тосын құбылыс шама-шарқы түрік халықтары әдебиеті контекстінде пайымдалады.

Екінші бөлімдегі «Ұстаз» - М.Жұмабайұлы, «Телегей теңіз» - Ж.Аймауытұлы, «Мірдің оғындай еді» - М.Дулатұлы жайында профессор Б.Кенжебайұлының ХХ ғасырдың жетпісінші жылдары жазған естеліктері. Тарихи баянмен жасалған жарияланым. «Қырық мысал» хикаясы» Б.Кенжебайұлының Ахмет Байтұрсынұлын, «Өтелген парыз» Смағұл Садуақасұлын, «Шаңырақ киесі» Сұлтанмахмұт Торайғырұлын ақтау, жинақтарын жарыққа шығару жолындағы амал, айла, әрекет, кеңестік кезең коммунист басшыларымен күрес, айқас тарихына құрылған деректі әдебиеттану әңгімелері.

«Алғашқы дәріс» аяулы ғалым жайында естелік, «Ағалар жайын еске алсақ...» - Б.Кенжебайұлының кезінде жазылған полемикалық мақаласы, бірақ жарияланбаған реплика дерлік дүние. Түсінікпен жариялау. «Шарасыздық шаралары» - туындыгердің қыранжүрек ғалым Б.Кенжебайұлының кеңестік тар кезеңде жазылған мемуарлық дүниелерінің туу тарихы, ақиқатты айту жолында амал-айла тауып айбынбау сыры, естеліктердің жанрлық ерекшеліктері туралы зерттеу.



УДК 821.12.1220

ББК 83.3 (5қаз)
Баспаға дайындаған, арнаулы редактор: Шайхыстамова М.Б.

©Құлбек Ергөбек, 2016





МАЗМҰНЫ


Юнысова Г.А. Халыҡ улы, ил ағаһы (Киң ҡоласлы ғалим, күп ҡырлы талант эйәһе) ................................................................................................

4



БІРІНШІ БӨЛІМ

КІТАБИ АҚЫНДАР (ХХ ғасыр басындағы түрік халықтары әдебиеті контекстінде (монография)) ........................................................................

12



ЕКІНШІ БӨЛІМ

АЛАШОРДАНЫ АҚТАУ ЖОЛЫНДА

Алғашқы дәріс, немесе Алашордаға тартылған жол (Б.Кенжебайұлы туралы естелік) .............................................................................................

332


«Қырық мысал» хикаясы ............................................................................

339

Өтелген парыз (Алашорданы ақтау жолында) .........................................

347

Шаңырақ киесі (Б.Кенжебайұлының кезекті рухани бір ерлігі туралы) ........................................................................................................................

351


Шарасыздық шаралары (Б.Кенжебайұлы естеліктері хақында) .............

358

Ұстаз (М.Жұмабайұлы) ...............................................................................

366

Мірдің оғындай еді (М.Дулатұлы) …….....................................................

372

Телегей теңіз (Ж.Аймауытұлы) ..................................................................

377

Ағалар тағдырын еске алсақ .......................................................................

383

ХАЛЫҠ УЛЫ, ИЛ АҒАҺЫ

(Киң ҡоласлы ғалим, күп ҡырлы талант эйәһе)


Ҡыйғыр ҡоштар иңләп етә алмаҫ алыҫ аралағы яҡын дуҫыбыҙ, хөрмәтле Күлбәк Сәрсен улы Ергөбәктең 2010 йылдан бирле даими донъя күреп килгән “Түрикстан йыйынағы” исемле баҫмаһының сираттағы китабына баш һүҙ яҙыу бурысы тейгәс, мин тәүҙә икеләнә биреп ҡуйҙым: ҡаҙаҡ халҡының арҙаҡлы улын шәхсән яҡшы беләм, һуңғы өс йыл эсендә Төркстан ҡалаһындағы ғилми сараларҙа, Өфөлә бер нисә тапҡыр осрашып аралашырға тура килде, ә бына фәнни ижадын, ғилми хеҙмәттәрен тәрәндән өйрәнергә форсат теймәгәйне. Шуға күрә эште “Түрикстан йыйнағы”ның үҙебеҙҙең ғаилә китапханаһындағы тәүге алты томын ҡарап сығыуҙан башланым. Уларҙы берәм-берәм ҡулыма ала башлағас та, хайран ҡалдым. Һәр ҡайһыһы 25-30-ар баҫма табаҡты тәшкил иткән китаптарҙағы хеҙмәттәрҙең барыһы ла – бер кешенеке: Күлбәк Сәрсен улыныҡы. Ҡыҙыҡһынып, инеш мәҡәләләренә күҙ һалдым, кемдәр яҙҙы икән? Беренсе китапҡа Ҡаҙағстан Президенты хакимиәтенең яуаплы хеҙмәткәре Намек Камал Зейбек фатиха биргән. ”Барлыҡ төрки донъяһы рухиәтен ҡосағына һыйҙырып һүҙ алып барырға беҙҙең дуҫыбыҙҙың әҙерлеге бар, белеме етерлек. Юлы аҡ, ҡаршылыҡтары юҡ булһын!” – тип теләк теләгән ул. Артабанғы китаптар Үзбәкстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты, халыҡ яҙыусыһы Насыр Фазылов, Яҡутстандың һәм Монголияның мәғариф отличнигы, академик Николай Васильев, Ҡырғыҙстан Республикаһының Үҙәк дәүләт китапханаһы директоры, филология фәндәре докторы, профессор Жылдыз Бакашова, Башҡортостан Республикаһынан Башҡорт дәүләт университеты профессоры Мирас Иҙелбаевтарҙың баш һүҙҙәре менән асыла. Ысынлап та аҡ юл менән бара хөрмәтле ғалим. Бына хәҙер ошо сериялағы етенсе китабын ҡулына ала.

Күлбәк Ергөбәктең титаник хеҙмәтенә ҡарата Евразияның төрлө ҡитғаларынан ағылған баһалау ауаздары – быға асыҡ дәлил. “Ул үҙ ғүмерен туған ҡаҙаҡ халҡына ғына түгел, ә бөтә төрки халыҡтарына, барлыҡ кешелеккә тоғро хеҙмәт итеүгә арнай, сөнки уның фәнни эштәре, нәфис әҫәрҙәре, мәҡәләләре ҡаҙаҡ халҡының рухи байлығын бөтә донъя халыҡтары менән таныштыра һәм яҡынайта”, - ти академик Николай Васильев. Ә бына бөйөк шәхес Сыңғыҙ Айтматовтың баһаһы менән Күлбәк Сәрсен улы үҙе генә түгел, барлыҡ ҡаҙаҡ халҡы ғорурланырға хаҡлы: “Һин һүҙ ҡәҙерен, стиль матурлығын, сифатын һиҙгер тотоп ала белгән талантлы ғалим булдың һәм булып ҡалаһың. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әҙәбиәтселәрҙең күптәре улай булдыра алмай. Һинең дөйөм ихтирамға лайыҡ тағы ла бик матур сифатың – бер ҡасан да айырым әҙәбиәт менән генё сикләнеп ҡалманың, ә беҙҙең Үҙәк Азия әҙәбиәттәренең нескә белгесе һәм арбитры булараҡ сығыш яһайһың”. Әлбиттә, бындай тос баһа ғалимдың ижады менән мотлаҡ яҡындан танышыу теләген тыуҙыра.

“Төрикстан йыйнағы”ның бөтә китаптарын да ҡарай башлайым. Шунда уҡ минең алдыма авторҙың күҙ күреме етмәҫлек фән офоғо килеп баҫа. Алты китапҡа ингән, ике йөҙҙән ашыу ижади шәхес тураһында төрлө жанрҙа (монография, ижади портрет, мәҡәлә, күҙәтеү, интервью, әңгәмә һ. б.) һүҙ алып барған хеҙмәт мине бер үҙенсәлеге менән айырыуса ғәжәпкә ҡалдырҙы, уйландырҙы. Замандашыбыҙ, дуҫыбыҙ, хеҙмәттәшебеҙ Күлбәк Сәрсен улы - беҙҙән йәшерәк. Беҙ тигәнем – мин һәм тормош иптәшем, филологи я фәндәре докторы, профессор Мирас Иҙелбаев. Уға яңыраҡ 70 йәш тулды. Ә Күлбәк Сәрсен улы алтмышын ғына үткәрҙе. Олораҡ замандаштарыбыҙҙы - ХХ быуат төрки халыҡтары әҙәбиәте классиктары Сыңғыҙ Айтматов, Ғафур Ғүләм, Түгелбай Сыдыҡбеков, Насир Фазылов, Бейсембай Кенжебаев, Әмир Нәжип, Әбдіжәміл Нурпеисов, Сабит Моҡанов, Ғәбит Мусрепов, Сырбай Мәүленов, Рахманҡол Бирҙебаевтарҙы ишетеп кенә, һис юғында ҡайһыларын күреп кенә беләбеҙ. Ә Күлбәк Сәрсен улы, сериялағы мәғлүмәттәргә ҡарағанда, йәш сағынан алып уларҙың һәр береһе менән тиңдәштәрсә һөйләшеп, үҙҙәре һәм ижадтары тураһында уҡыусыларға объектив дөрөҫ итеп әйтеп бирә алған. Был олуғ шәхестәрҙе ҡайҙарҙан эҙләп тапҡан, берәм-берәм осрашырға нисек ваҡыты, йөрәге еткән?

“Түрикстан йыйнағы”ның етенсе китабы менән электрон макеты аша таныштым. Был баҫма “Әҙәбиәт ғилемен тикшереүселәрҙең изге остазы профессор Бейсембай Кенжебаев рухына” тигән һүҙҙәр менән асыла. ХХ быуаттың урталарында әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә революцион асыш яһап, барлыҡ төрки халыҡтарына үҙҙәренең боронғо рухи тамырҙарын өйрәнеүгә юл күрһәтеп биргән был бөйөк шәхес Бейсембай Кенжебаев - Күлбәк Сәрсен улының иң абруйлы остазы. Хеҙмәттәштәре Күлбәк Ергөбәкте, шаяртып, Бейсембайҙың “балаһы” тип йөрөтә. Ҡаҙаҡ әҙәбиәтсе-ғалимдары араһынан һәр кем уның “балаһы” булырға теләр ине. Остазының исеме һәм фиҙакәр эшмәкәрлеге һөҙөмтәләре киләсәк быуындарға барып етһен өсөн шәкерте даими хәстәрлек күрә, уның тураһында тиҫтәләгән иҫтәлектәр, мәҡәләләр, монография яҙған. Һәм, бына, остазы рухына арналған айырым китап.

Етенсе китап, мине тағы бер ҡат ғәжәпләндереп, Күлбәк Ергөбәк ижадының яңы битен асты. Быға тиклем ул ХIХ быуатты – ХХ быуат башын арҡыры буйға, бейеккә-тәрәнгә иңләп сыҡһа, быныһында - өр-яңы әҙәби донъя.

Беренсенән, етенсе китаптың бөтә күләмен тиерлек бер генә монография биләй: ғалимдың 340 битлек өр-яңы хеҙмәте. Ул “Китаби аҡындар” тип атала һәм ХIХ быуат аҙағы – ХХ быуат башы ҡаҙаҡ яҙма шиғриәтенең ифрат үҙенсәлекле күренешенә арнала. Был дәүер – күпселек төрки халыҡтары әҙәбиәтенең боронғо һәм урта быуаттар дөйөм төрки яҙма әҙәбиәте традициялары нигеҙендә яңырыу кисереү ваҡыты. Тап ошо баҫманың Бейсембай Кенжебаевҡа арналыуында ҙур мәғәнә бар. Боронғо һәм урта быуаттар дөйөм төрки яҙма ҡомартҡылары - хәҙерге төрки халыҡтары әҙәбиәтенең шишмә башы, тип иғлан итеүсе бөйөк ғалимға уның шәкертенең – бөгөнө арҙаҡлы ғалимдың оло рәхмәте, ихтирамы, уның рухы алдында баш эйеүе, тип аңларға була.

Икенсенән, автор монография материалын реаль фонда, тәбиғи контекста асыу өсөн, дөйөм төрки яҙма ҡомартҡыларының иң боронғо Йәнәсәй-Орхон текстанынан алып, Алтын Урҙа дәүере аҙаҡтарына тиклемге төпһөҙ даръяға торошло күләмен энәһенән-ебенә тиклем өйрәнеп сыҡҡан. Дөрөҫөрәге, уларҙы Күлбәк Сәрсен улы электән үк тәрән белгән, сөнки ҡыҫҡа ваҡытта өйрәнеү мөмкин түгел. Уларһыҙ әлеге монография бер нисек тә тыуа алмаҫ ине: ХIХ быуат аҙағы – ХХ быуат башы ҡаҙаҡ аҡындары ижады ошо нигеҙҙә ултыра.

Өсөнсөнән, был хеҙмәте менән ғалим бөгөнгө бөтә төрки халыҡтарының әҙәбиәт ғилеме белгестәре иғтибар итерлек өр-яңы һүҙ әйткән. Монографияла тикшерелгән дәүерҙәге ҡаҙаҡ аҡындары һәм бүтән төрки халыҡтары әҙиптәре совет осороноң ҡайһы бер шағирҙарҙан бер башҡа белемлерәк, юғарыраҡ булған. Сөнки совет заманында дөйөм төрки сығанаҡтарын белмәйенсә, гәүһәргә бәрәбәр ҡомартҡылар традицияларынан айылырып ижад иткәндәр. Ғалим был хәҡиҡәтте 25 табаҡ күләмендәге тикшеренеүендә һис кем инҡар итә алмаҫлыҡ дәлилдәр менән раҫлай. Күҙ алдына килтерегеҙ: ХХ быуат аҙағы ҡаҙаҡ аҡыны һиндтарҙың “Панчататра”һынан башлап, үҙе йәшәгән ваҡытҡа тиклемге көнсығыш, (тәржемәлә - донъя) әҙәбиәтенең теләһә ҡайһы ҡомартҡыһын белгән, үҙе уларҙың мотивтары буйынса өр-яңы әҫәр ижад итә алған. Автор шундай күренештәрҙең һәр береһенә айырым бүлектәр арнап, ошо осор ҡаҙаҡ әҙәбиәтенең боронғо һәм урта быуаттар көнсығыш һүҙ сәнғәте нигеҙендә нисек яңырыу кисереүен күрһәтеп бирә. Был процесс күрше төрки халыҡтарында ла барған; эҙҙәрен фольклорҙа ғына түгел, яҙма әҙәбиәттә лә ҡалдырған. Күлбәк Сөрсен улы өлгөһөндә нигеҙле тикшереүҙе генә көтә.

...Арҙаҡлы ғалимдың хеҙмәт ҡаһарманлығына төрки донъяһы йәмәғәтселеге битараф ҡала аламған. Уның үҙенең ижадына арналған “Белес” (2007) һәм “Асу” (2015) исемле китаптарҙа 300-ләп авторҙың мәҡәләләре тупланған. Уларҙа Ҡаҙағстан Республикаһы етәкселеге, ҡаҙаҡ яҙыусылары, ғалимдары, журналистары, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, киң ҡатлам йәмәғәтселеге вәкилдәре менән бергә, С. Айтматов, Б. Кенжебаев, С. Мәүленов, Ә. Нурпеисов, Р. Бирҙебаевтар, шулай уҡ Рәсәй, Франция, Төркиә, Монголия, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Ҡарағалпаҡстан, Төркмәнстан, Тажикстан һәм башҡа илдәрҙән күренекле шәхестәр, хеҙмәттәштәре, студенттар, киң ҡатлам уҡыусылар ҙур хәрефле Ғалимдың хеҙмәтенә оло баһа бирә, рәхмәттәрен белдерә.

Беҙҙең ғаилә китапханаһында арҙаҡлы тикшеренеүсенең башҡа китаптары ла бар. Ысын ғалим һәр өлкәлә тәртип, система ярата. Күлбәк Сәрсен улының бөтә баҫмалары ошо тәртипкә буйһондоролған: жанр, тематик йәки биобиблиографик серияларға төркөмләнгән. 2003 – 2004 йылдарҙа Алма-Ата, Астана нәшриәттәрендә донъя күргән “Таяныстар һәм йүнәлештәр” (“Арыстар мен ағыстар”) серияһы әҙәби төрҙәрҙе, әҙәби йүнәлештәрҙе һәм әҙәбиәт ғилемен үҙ эсенә алған, биш китаптан торған шәлкемде тәшкил итә – проза, шиғриәт, әҙәбиәт теорияһы, әҙәби оҫталыҡ мәсьәләләре. Бәғзе ғалимдар үҙҙәренең бар ғүмерен ошо йүнәлештәрҙең береһенә генә арнай ала. Ә бында – бер генә шәлкемдә - биш йүнәлеш.

2012 – 2015 йылдар эсендә Алма-Атала Күлбәк Ергөбәктең сираттағы китаптар серияһы баҫылып сыға. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең өйҙәге китапханала улар теүәл түгел, бәлки донъя күреп тә бөтмәгәндәрҙер. Әммә булғандары ла ғалимдың ижад офоғо киңәйгәндән-киңәйә барғанын күрһәтә. Һәр береһе ҙур күләмле өс монографиянан торған хеҙмәт шулай уҡ бер бөтөн системаға буйһонған оло ғилми йүнәлештәрҙе күҙ алдына баҫтыра. Беренсе китап – “Өлеңсөз” (Ҡаҙаҡ шиғриәте хаҡында). Икенсеһе – “Ҡарасөз” (Ҡаҙаҡ прозаһы тураһында уйҙар). Өсөнсөһө – “Дарасөз” (Ҡаҙаҡ мемуарҙары, биографик проза, иҫтәлектәр, эссе, эпистоляр жанрҙар хаҡында). Ошоларҙан һуң уйланмай сара юҡ, ҡаҙаҡ әҙәбиәте ғилеме өлкәһендә тикшеренгән башҡа белгестәргә эш ҡалдымы икән? Тотош ғилми-тикшеренеү институты башҡарған күләмгә торошло түгелме Күлбәк Ергөбәктең хеҙмәттәре? Милли институттар, тәбиғи, беренсе сиратта үҙ әҙәбиәтенә өҫтөнлөк бирә. Ә Күлбәк Сәрсен улы, Сыңғыҙ Айтматов әйткәнсә, бөтә Үҙәк Азия, Урал – Волга буйы төрки халыҡтары әҙәбиәтенә үтеп инә алған.

Урал – Волга буйы, тигәндәй, башҡорт һүҙ сәнғәтенә, мәҙәниәтенә ул ниндәй кимәлдә иғтибар иткән икән, тип ҡыҙыҡһындым да, үҙем өсөн ғәжәп һәм ҡыуаныслы асыш яһаным. “Түрикстан йыйнағы” китаптарынан күренеүенсә, ғалим башҡорт әҙәбиәте, әҙәби процесы, айырым яҙыусылары, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ижады менән йәш сағынан уҡ ҡыҙыҡһынған, Башҡортостан яҙыусылары берлеге органы булған “Ағиҙел” журналын әле булһа күҙәтеп бара. СССР-ҙың халыҡ артисы Зәйтүнә Бикбулатованан егерме алты йәшендә интервью алып, 1978 йылдың 24 майында Ҡаҙағстандың “Лениншiл жас” гәзитендә баҫтырған. Был интервьюла асылда Зәйтүнә Бикбулатова 1927 йылда эшләй башлағандан алып ХХ быуат аҙаҡтарына тиклемге башҡорт - ҡаҙаҡ мәҙәни бөйләнештәре тураһында һүҙ бара. Шулай уҡ ошо серияның төрлө баҫмаларында Мифтахетдин Аҡмулла, Сәйфи Ҡудаш, Мостай Кәрим хаҡында материалдар сығарған. Башҡортостанға 2010 йылда килгән сағында Өфөләге Мәжит Ғафури музейында, Башҡортостан яҙыусылары берлегендә булған, элекке “Ғалиә” мәҙрәсәһе бинаһын барып күргән, сөнки унда заманында ҡаҙаҡ шағиры Мағжан, яҙыусы Биембәт Майлин уҡыған. Минең өсөн иң көтөлмәгәне шул булды: “Гөлфиә Юнысова ижадын борондан – Совет хөкүмәте ҡәҙәренән беләм”, - тип яҙа Күлбәк Сәрсен улы.

Һуңғы йылдарҙа уның Башҡортостан менән бәйләнеше тағы ла нығына төштө. Үҙе ҡатнаша алмаһа ла, Башҡорт дәүләт университеты тарафынан әҙерләнгән Халыҡ-ара ғилми конференцияларға материалдар ебәрҙе. Бына шуларҙың бер нисәһе:

Ергөбәк К. “Үлкен Түркiстан үшiн күйген” (Султанбек Кожанов) // Роль личности в историко-культурном пространстве (к 260-летию национального героя башкирского народа, поэта-импровизатора Салавата Юлаева). Материалы Международной научно-практической конференции (г. Уфа, 4 июня 2014 г.). Уфа: РИЦ Башгу, 2014. – С. 31-40.

Ергобек К. Гордость трех народов (О творчестве Мифтахетдина Акмуллы) // Актуальные проблемы башкирской, тюркской и угро-финской филологии и культуры. Материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции, посвященной 95-летию народного поэта Башкортостана, Героя Социалистического Труда, лауреата Ленинской премии СССР Мустая Карима и 80-летию литературного объединения «Шонкар» («Кречет») Башкирского государственного университета. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2014. – С. 31-39.

Ергобек К. С., Абушарипов С. Жизненный путь А-Заки Валиди Тогана // Культура народов Башкортостана в контексте Европейской цивилизации: история, современность, перспективы. Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 25-летию факультета башкирской филологии и журналистики Башкирского государственного университета и 70-летию Победы в Великой Отечественной войне, Году литературы (г. Уфа, 14 мая 2015 г.)– Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. – С. 112-116.

Ергөбәк К. С. Зәйтүнә Бикбулатова: “Аҡ Баян елiн аңсап келдiм” // Культура народов Башкортостана в контексте Европейской цивилизации: история, современность, перспективы. Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 25-летию факультета башкирской филологии и журналистики Башкирского государственного университета и 70-летию Победы в Великой Отечественной войне, Году литературы (г. Уфа, 14 мая 2015 г.) – Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. – С. 116-12.

Күп яҡлы талант эйәһе Күлбәк Ергөбәк менән осрашыу бәхете миңә 2013 йылдың апрель айында насип булды. Төркиәттең изге төбәгенә әйләнгән Төркстан ҡалаһын, данлы урындарын күреү тормошҡа ашмаҫтай хыял кеүек ине. Көтмәгәндә генә Әхмәт Йәсәүи исемендәге халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университетында ойошторолған V халыҡ-ара Төркиәт конгресына саҡырылғас, мин шатланып риза булдым. Унда беҙ яҙыусы, ғалим Мирас Иҙелбаев менән ҡатнаштыҡ. Университеттың ул ваҡыттағы вице-президенты булараҡ, Күлбәк Сәрсен улына конгрестың ойошторолоуы, барышы буйынса ҙур яуаплылыҡ йөкмәтелгән булһа ла, ул тиҫтәләгән илдән, төрлө төбәктәрҙән килгән һәр ҡатнашыусыға иғтибар һәм ихтирам күрһәтә алыуы менән хайран итте.

Ғалимә булмағас, был юғары фәнни форумда “үҙ ҡоштар” араһына яңылыш килеп кергән “ят турғай” итеп тойормон инде, тигән уйым Күлбәк Сәрсен улын күргәс тә юҡҡа сыҡты. Ул беҙҙе, Башҡортостандан килгән ҡунаҡтарын, бөтә мәшәҡәттәрен ситкә ҡуйып, күҙҙең яуын алып торған сәскә гөлләмәһен тотоп, тимер юл станцияһында уҡ ҡаршыланы һәм дуҫтарса хәл-әхүәл һорашып, алсаҡ һөйләшеп алып китте. Шул көндә үк өйөнә саҡырып, башҡа төбәктәрҙән йыйылған коллегалары, ғаиләһе менән таныштырҙы. “Ниндәй ихлас, аҡыллы, матур кеше” – тип һығымта яһаныҡ уның хаҡында Мирас Иҙелбаев менән. Ябайлыҡта - бөйөклөк шул. Әйткәндәй, был фекеребеҙ Күлбәк Ергөбәкте йышыраҡ күргән һайын яңы тәьҫирҙәр менән нығына бара.

2015 йылдың майында тағы ла Төркстанды күреү насип булды. Унда ла Мирас Иҙелбаев менән Ҡаҙаҡ ханлығының 550 йыллығына арналған оло форумда ҡатнаштыҡ. Тантананы асҡанда, олуғ ғалимдар алдында Башҡортостан – Ҡаҙағстан дуҫлығына төрки халыҡтарының рухи берҙәмлегенә арналған шиғыр уҡыным. Был юлы Төркстандың иҫтәлекле тарихи ҡомартҡыларын да ҡарап йөрөй алдыҡ. Бигерәк тә ХIII -- ХIV быуаттарҙа Башҡортостан еренә лә килеп еткән мәшһүр шәхес Әхмәт Йәсәүиҙең хайран ҡалырлыҡ мәғрүр кәшәнәһен ҡарау ғүмергә онотолмаҫлыҡ фәһемле тәьҫораттар ҡалдырҙы.

Ошо урында тынғы белмәҫ Күлбәк Ергөбәктең бер нисә изгелекле эшен телгә алмай булмай. Мәҫәлән, 2004 йылда ул ҡаҙаҡ халҡының данлы улы Бейсембай Кенжебаев исемендәге Төркиәт музейын барлыҡҡа килтерә. Уның фондтарында төрки халыҡтарының һәр береһенең арҙаҡлы шәхестәренә ҡағылышлы ҡиммәтле мәғлүмәттәр, документтар, фотолар һаҡлана. Ә инде 2007 йылда Күлбәк Сәрсен улы тағы бер өр-яңы башланғыс уйлап таба: үҙенең шәхси китаптары иҫәбенә ҡалала Төрки телле халыҡтар китапханаһын ойоштора. Абруйлы профессор уның фондын, төрки телле халыҡтар йәшәгән төбәктәр менән бәйләнеш тотоп, өҙлөкһөҙ байытыу хәстәрлеген күрә.

Ә инде 2005 йылдың йәйендә, ижади дуҫлыҡты дауам итеп, арҙаҡлы ғалим К.С.Ергөбәк бер төркөм хеҙмәттәштәре менән үҙе Башҡортостанға килде. Улар Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Мифтахетдин Аҙмулланың тыуған төбәктәре, “Урал батыр”, “Иҙеүкәй менән Мораҙым”, “Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу”, “Заятүләк менән Һыуһылыу” эпостарына бәйле урындар менән ҡыҙыҡһынды. Үҙҙәренең теләктәре буйынса, ҡәҙерле ҡунаҡтарыбыҙҙы Шишмә районының Келәш ауылына, Миәкә районының Илсеғол ауылы янындағы изге шишмәгә, Дәүләкән районындағы Асылыкүл буйына, Бөрйән районындағы Шүлгәнташ мәмерйәһенә алып барҙыҡ. Тыуған төйәгебеҙҙең халҡы, көнкүреше, күркәм тәбиғәте ҡунаҡтарыбыҙҙа һоҡланыу һәм ҡыҙыҡһыныу уятты. Был ижади сәйәхәт заманыбыҙҙың донъяны яратып туймаған оло шәхесенә яңы илһам, дәрт-пландар бүләк иткәндер, тип ышанам һәм һүҙемде уның юбилейына арналған шиғри ҡотлау-теләктәрем менән тамамлайым.



Артылышты артыл4анда
Й2ш байрамы8 7отло бул3ын,

К1лб2к, 3и82 - гел «бишле».

!тк2не82 ар7а тер2п,

Ултыра3ы8 килешле.


«Халы7 улы», «ил а4а3ы» -

Ха7 та4ыл4ан титулдар.

А4ай 32м ул бурыстарын

Ат7ар4ан4а бит улар.


Бейек тау т1б23ен к1рг2с,

!тк2нен яулай кеше.

Хо6ай к0с 32м дарман биреп,

Итк2н 3ине 0л0шл0.


)р-я8ы офо7тар асыу

Булды й2шлек ма7саты8.

Ма7саты8а алып осто

Ил3амлы толпар аты8.


Й2шлект2ге хыял-с2ск2

Алтмышта – емеш-байлы7.

Емеше8 мул, К1лб2к, улар

Оло ба3а4а лайы7.


Халы7 к18елен байытты8

№16-алтындары8 мен2н.

)ш0г2нд2р6е йылытты8

Хис-ял7ындары8 мен2н.


Юл к1р32тте8, 7аялар4а

Мен2йем тиг2нд2рг2.

А8-белем мен2н б1леште8

?26ерен белг2нд2рг2.


Баяна8 йорт-уса4ы8ды8

№ыуытманы йылы3ын.

Уландары8 – ир-у6аман,

Улар мен2не 4орур3ы8.


«Б2хетле3е8» - тиг2нд2р к1п,

№о7ланып й2 к0нл2шеп.

Бары3ына ла б2хете8де

Бир23е8 3ин 0л2шеп.


)л2ш328 ген2 арта бит

Б2хет мен2н шатлы7тар.

К18еле82 к1р2 – к0н08,

Был 31662р62 ха7лы7 бар.


Алтмыш й2ш ул – ир-егетте8

)лг0р0п етк2н м2ле.

Я8ы 1р62р яула, ту4ан,

Офо7тар иркен 2ле.


Гөлфиә ЮНЫСОВА,

Башҡортостандың халыҡ шағиры

)фө, 2016 йыл.


БІРІНШІ БӨЛІМ

КІТАБИ АҚЫНДАР

(ХХ ғасыр басындағы түрік халықтары әдебиеті контекстінде)

(монография)

Алғысөз
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы әдебиет ерекше тоқталуды, аса ұқыпты зерттеуді қажет ететін, әр қилы көзқарасты, сан алуан бағыттарды топтастырған, көп қырлы әдебиет екені мәлім. Қазақ қоғамы бұл тұста ауыр отарлық езгіні, сонымен сабақтас әлеуметтік-экономикалық күйзелісті бастан кешті. Отарлық езгі діни рухани езгімен жалғасты. Бұл жағдай ұлттың алдыңғы қатарлы өкілдерінің, оқыған азаматтарының әр түрлі көзқараста өciп жетілуіне әсер eттi. Қоғамдық ахуалды бағалаудағы түрлі көзқарастың әсерінен, қалыптасқан түрліше дүниетаным ықпалынан қаламгерлік құрамы, қолданған әдеби тәсіліне, ұстанған бағыт - бағдарына қарай әдебиеттегі сан салалы ағымдар келіп шықты. Қазан төңкерісіне дейін қаншама кітаптар шығарған қаламгерлердің туындылары қазіргі таңда қайта басылым көру үстінде. Еліміз егемендік алып, ұлтымыздың кешегі қалыбы мен бүгінгі жайын жете тануға толық мүмкіндік туған тұста бұл дәуірдегі ipiлi-уақты ақын, жазушылар жаңа көзқараспен қайта қаралып, дұрыс бағалануы тиіс. Бұл қазақ ұлтының ұлттық идеясымен сабақтасты мәселе. Ұлттық идея мәселесі туралы Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті Н.Назарбаев өзінің «Қазақстан жолы-2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Мен қоғамда: «Қазақ елінің ұлттық идеясы қандай болуы керек?» деген сауал жиі талқыға түсетінін көріп жүрмін. Біз үшін болашағымызға бағдар ететін, ұлтты ұйыстырып, ұлы мақсаттарға жетелейтін идея бар. Ол – «Мәңгілік Ел» идеясы» десе, «Нұрлы Жол» - болашаққа бастар жол» атты 2015 жылға арналған Қазақстан халқына Жолдауында: «Мәңгілік Ел» идеясының бастауы тым тереңде жатыр. Осыдан 13 ғасыр бұрын Тоныкөк абыз, «Түркі жұртының мұраты – Мәңгі ел» деп өсиет қалдырған. Бұл біздің жалпы ұлттық идеямыз мемлекеттігіміздің тамыры сияқты көне тарихтан бастау алатынын көрсетеді» деп қадап айтты («Егемен Қазақстан» газеті. №238, 4 желтоқсан, 2014). Елбасының бұл айтқан ұлттық идея ұстанымы қазақ әдебиетінің көне тарихын зерттеуге және бүгінімен сабақтастықта қарауға тікелей қатысты. Сондай жаңаша бағалап, бағамдауды қажет ететін әдеби ағым өкілдері - кітаби ақындар шығармашылығы. Кітаби ақындар - отарлық езгі себебінен туындаған жаппай орыстандыру, шоқындыру белсенді жүргізіліп, халықтың рухани байлығына шабуыл жасалып жатқан тұста орысшылдыққа түрікшілдікті, шоқындыруға ислам дінін қарсы қару етіп күреске шыққан ақындар. Бұл ақындарды өздері өмip сүрген кезеңінен бөліп қарауға болмайды. Олар - өз дәуірінде қоғам кажеттілігінен туған, өз кезегінде міндеттерін адал орындаған ұлты үшін ағартушылық қызмет еткен ақындар. Ол ақындар дінді, білімді насихаттады, көпшілігі қазақ ішінде бала оқытқан молда ақындар болды. Олар білім алуды, адалдықты, адал еңбекпен мал табуды, рухани тазалықты насихаттады. Рухани тазалықтың құралы – діни исламдық мәдениет деп білді. Кеңес үкіметі ақын-жазушылардың шығармашылығын өздерінің билігін насихаттайтын саяси құралға айналдыуды көздеді және соған қол жеткізді. Осы тұрғыда мұсылманша оқып қалыптасқан діни ақын-жазушылар жаппай қудалауға ұшырады. Діни-әдеби мұрасы айналымнан алынды. Еліміз егемендік алған бүгінгі таңда кітаби ақындар шығармашылығы жариялану, зерттеу-зерделену үдерісінде.

Қисса қазақ әдебиетінде XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бас кезінде ерекше өркендеді. Оның бастауы ортағасырлық түріктік сопылық пен Алтын Орда дәуірінде ерекше өркендеген қиссалық әдебиетте жатыр. Онда түрки ислам дүниесінің мол мұралары қамтылып, заман адамдарының зердесінде қазақ мәдениетінің мыңдаған жылдық рухани тарихы бейнеленді.

Қазақстан Республикасының Президенті бастамасымен енгізілген «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша осы салада көп жұмыс атқарылды: «Бабалар сөзі» жүзтомдығы, көне рухани мұралар жиынтығы «Әдеби жәдігерлер» атауымен жиырма том болып басылып шықты. Оның үстіне, қазір әр облыс өз жерінің өткені мен бүгінін түгендеп, рухани, әдеби туындыларын жаппай жарыққа шығару үстінде. Бұл өткен кеңес дәуірімен салыстырғанда, осы тақырыпта атқарылған жұмыстардың жемісі әрі үлкен нәтижесі деп айтуға болады. Еліміз егемендік алғалы қазақ әдебиетінің тарихы және оны дәуірлеу мәселесінің қайта қаралып жатқан тұстары аз емес. Қазақ сөз өнері тарихына қатысты айтылмай жүрген жайлар айтылды. Кемшін тұстары толықтырылды. Әдебиетіміздің кеңестік саясат салқынымен санаттан шығарылған өкілдері және олардың шығармалары әдеби айналымға түсті. Мысалы, алаш қайраткерлерінің шығармалары қайта қаралып, түгелденіп, жеке шығармалар жинағы болып, томдықтарға топтастырылып, жүйеленіп қайта басылып жатқаны қаншама. Әйтсе де, осы мәселелерде әлі жете айтылмай, қажетті деңгейде қаралып, зерттеліп, зерделене қоймаған жайлар да аз емес. Әсіресе ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың алғашқы жартысында шығармашылықпен айналысып, жемісті еңбек еткен, қазақ әдебиетіне тақырыптық, жанрлық, көркемдік тұрғыда мол табыс әкелген ақындар – кітаби ақындар мұрасы қайта қарауды, терең таныммен талдауды керек етіп отырғаны анық. Бұл бүгінгі уақыттың қазақ әдебиетінің тарихына қатысты бір талабы болса керек. Сол себепті де осы ұсынылып отырған монографиялық еңбекте ежелден келе жатқан қадым жазулы күллі түрік жұртына ортақ әдебиет дәстүрін жалғаған кітаби ақындар шығармашылық ерекшеліктері, теориялық мәселелері қарастырылады. Кітаби ақындар шығармашылығынан ежелгі ортақ әдеби дәстүрді жалғау, қазақ топырағында өркендету, кейінгі ұрпақ керегіне жарату; орыс отарлығына, патша үкіметіне сүйенген миссионерлердің қазақ халқын жаппай шоқындыру саясатына қарсы күресу, қазақ халқының дінін, тілін, ділін қорғау; қазақ мәдениетін мұсылмандық шығыс өркениетімен байланыста, сабақтастықта тану, дамыту, өркендету, қазақ фольклоры материалдарын хатқа түсіру, қазақ тарихи әңгімелері мен ертегілері желілерін арқау етіп, кітаби нәзиралық дәстүрде қазақы қиссалар жарату секілді жайттар анық аңғарылады.

Кітаби ақындар ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің дамуына өздерінің қаламгерлік қарымымен діни-ағартушылық бағытта жұмыс жасап, ұлттық мүдде тұрғысынан алаш қозғалысына да өз үлестерін қосты деуге болады.



Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет