Лекция: 15 сағ СӨЖ: 15 сағ обсөЖ: 15 сағ Барлық сағат саны: 45 сағ



жүктеу 1.03 Mb.
бет2/5
Дата25.04.2016
өлшемі1.03 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5
: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


5. ОҚУ САБАҚТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ:
Лекция – студентке тақырыпты игеруде неге назар аударуына бағыт береді

Пәнді толық меңгеру үшін студент ұсынылған әдебиеттердің барлығымен

жұмыс істеуі кажет

СӨЖ – студенттің өзіндік жұмысы. Студент үйге берілген тапсырмаларды орындайды, өз

бетімен меңгереді.



ОБСӨЖ – оқытушының бақылауындағы студенттің өзіндік жұмысы. Материалды сабақ

үстінде оқытушының көмегімен оқып меңгеру. Оқытушы тақырыпқа сәйкес

студенттің білім деңгейін тексереді, бақылайды.
6. СТУДЕНТКЕ АРНАЛҒАН ЕРЕЖЕЛЕР (Rules):


  1. Сабаққа кешікпеу керек.

  2. Сабақ кезінде әңгімелеспеу, газет оқымау, сағыз шайнамау, ұялы телефонды өшіріп қою керек.

  3. Сабаққа іскер киіммен келу керек.

  4. Сабақтан қалмау, науқастыққа байланысты сабақтан қалған жағдайда деканатқа анықтама әкелу керек.

  5. Жіберілген сабақтар күнделікті оқытушының кестесіне сәйкес өтелінеді.

  6. Тапсырмаларды орындамаған жағдайда қорытынды баға төмендетіледі.


7. ОҚУ САҒАТТАРЫНЫҢ КРЕДИТКЕ СӘЙКЕС ТАҚЫРЫП БОЙЫНША

БӨЛІНУ КЕСТЕСІ

1-кредит

Лекция тақырыбы

СӨЖ

СӨЖм


І Кіріспе

1.Метеорология жєне климатология пәні оныњ басќа ѓылымдармен байланысы.

1

1


Метеорология ѓылымыныњ зерттеу єдістері.


1

1

3.


Ауа жєне атмосфера.


1

1

4.


Ауадаѓы с±йыќ жєне ќатты ќоспалар.

1

1

5.


Атмосфера ќысымы, ауа температурасы ауа ылѓалдылыѓы туралы т‰сініктер.

1

1




6.


Атмосфераныњ вертикалъді ќ±рылысы.

1




1




7.


Қ±рѓаќ жєне ылѓалды ауа к‰йі.

1

1

8


Атмосфера статистикасыныњ негізгі тењдеуі

1

1

9.


Барометрлік формулаларды ќолдану.


1

1

10.


Ауа массалары жєне шептік туралы т‰сінік.

1

1


11.

Атмосферадаѓы радиациялыќ режим.


1

1

12.

К‰ннен келетін радиация т‰рлері.

1

1

13

К‰н радиациясыныњ атмосферада ж±тылуы.



1

1

14.

К‰н радиациясыныњ атмосферада єлсіреуі.


1

1

15.

К‰нніњ тіке радиациясы.



1

1

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

“Сырдария” университеті


“Филология -тарих” факультеті

“Ќоѓамдыќ пєндер жєне география” кафедрасы


“Метеорология жєне климатология ” пәні бойынша

050116 “География” мамандықтарының студенттері үшін

ЛЕКЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША КУРСЫ

Жетісай-2005 ж

8. ЛЕКЦИЯ САБАҚТАРЫНЫҢ ЖОСПАРЫ
Лекция 1.

Тақырыбы: Метеорология жєне климатология пєні оныњ басќа ѓылымдармен байланысы.
Жоспары:

1.Метеорология пәні оныњ шешетін мєселелері.

2.Метеорологияныњ ѓылыми пєндерге бµлінуі.

3.Метеорологияныњ даму тарихы
1.Метеорология –(гректіњ meteora-атмосфералыќ ќ±былыстар жєне Iogos-ілім сµздерінен шыќќан) – атмосфера туралы ѓылым, оныњ ќ±рлысын ,ќ±рамын, ќасиеттерін, онда ж‰ріп жататын физикалыќ жєне химиялыќ процестерді,олардыњ жер бетімен єрекеттесуін жєне ауа массаларыныњ ќозѓалысын зерттейді.

Меторологияныњ зерттеу обьектісі - атмосфера. Атмосферадаѓы сєулелі энергияныњ басќа энергия т‰рлеріне айналуы, жылу айналымы, су айналымы жєне ауа айналымы ‰здіксіз ж‰ріп т±рады, сонымен ќатар єрт‰рлі оптикалыќ, электрлік жєне т.б. кµптеген ќ±былыстарда дамиды. Атмосфера ќасиеттері біртекті емес жєне кењістікпен уаќыт бойынша µте µзгермелі болып келеді. Метеорологияныњ негізгі шешетін мєселлеріне атмосферада ж‰ріп жатќан процестермен ќ±былыстарды зерттеу олардыњ пайда болу зањдылыќтарын аныќтап болашаќта дамуын болжау жєне оларды басќару м‰мкіндіктерін аныќтау жатады.Ќандай ѓылым болмасын т‰пкі маќсаты адамзаттыњ ќажетін ќанаѓаттандыру болып табылады.Атмосфераныњ физикалыќ к‰йі адамзат т±рмысыныњ барлыќ жаѓына єсерін тигізеді.Єсіресе ауыл жєне су шаруашылыѓы,медицина жєне т.б. атмосфералыќ процестерге баѓынышты. Халыќ шаруашылыѓына ќолайсыз метеорологиялыќ ќ±былыстар – Ќуањшылыќ, су тасќыны ќар кµшкіні, ќарлы жєне ќ±мды борасын,кµк тайѓаќ, ‰сік, б±ршаќ жєне т.б. орасан зиян келтіреді. Берілген уаќыттаѓы атмосфераныњ тµменгі бµлігініњ метеорологиялыќ µлшемдермен жєне атмосфералыќ ќ±былыстармен сипатталатын физикалыќ к‰йін ауа райы деп атайды. Ауа- райы ±ѓымы мен климат ±ѓымы тыѓыз байланысты. Климат деп берілген жердіњ µзіне тєн ауа райыныњ кµп жылдыќ орташа режимін айтады. Климат ауа райына ќараѓанда т±раќты жєне мањызды физико- географиялыќ сипаттама болып табылады.

2.Атмосфералыќ процестерді зерттегенде єрт‰рлі физикалыќ зањдылыќтар ќолданылады. Атмосфера єр дайым жер бетімен єрекеттесіп жататындыќтан географиялыќ факторлардыњ єсері де ескеріледі. Сонымен ќатар метеорология гидрологиямен ,океанологиямен жєне басќа да ќолданбалы сипатты пєндермен тыѓыз байланысты. Метеорология пєнін игеру ‰шін математика , теориялыќ механика, гидромеханика, география, астрономия жєне химия негіздерін білу керек.Атмосфералыќ процестермен ќ±былыстар туралы білімніњ терењдеп жєне кењінен таралуы нєтижесінде метеорология ѓылымы бірнеше жеке ѓылыми пєндерге бµлінді. Б±л ѓылыми пєндерге мыналар жатады:Жалпы метеорология- атмосфералыќ процестермен ќ±былыстардыњ физикалыќ зањдылыќтарын зерттейді; Синоптикалыќ метеорология- ауа райын жєне оны болжау єдістерін зерттейді; Климатология- єрт‰рлі физико-географиялыќ аудандар климатыныњ ќ±рылуы зањдылыќтарын зерттейді; Динамикалыќ метеорология- математикалыќ аппаратты кењ ќолданып атмосфера физикасын теориялыќ с±раќтарын зерттейді; Аэрология- атмосфераныњ жоѓарѓы ќабатындаѓы процестерді зерттейді; Аэрономия- атмосфераныњ µте биік ќабаттарын метеорологиялыќ жєне геофизикалыќ ракеталармен жєне жер серіктерін пайдаланып зерттейді; т.б. Метеорологияны практика ж‰зінде ќолдану процесінде бірнеше ќолданбалы ѓылыми пєндер пайда болды. Олардыњ негізгілері: А-авиациялыќ метеорология, агрометеорология, тењіз метеорологиясы, медициналыќ метеорология, ядролыќ метеорология, т.б.

3.Атмосфера ќ±былыстарды баќылап зерттеу туралы алѓашќы мєліметтер ежелгі Ќытай, ‡ндістан, Мысыр, Грекия жєне Рим мемлекеттерініњ жазба ќаѓаздарынан табылѓан. Ежелгі грек философы Аристотель кейбір атмосфералыќ ќ±былыстардыњ болу себебіне т‰сініктеме беруге тырысќан.Алѓашќы аспаптыќ баќылауларды Европа да Флорентий тєжірбие академиясында Галилейдіњ шєкірттері ж‰ргізді . Ресейде ауа райын аспаппен баќылау Петербургта Петр I кезінде ±йымдастырылды. Петр Ѓылым академиясы ашылѓанда академиктерге ‰здіксіз метеорологиялыќ баќылаулар ж‰ргізу туралы н±сќау берді. Метеорология ѓылымыныњ дамуына ‰лкен ‰лес ќосќан орыстыњ ±лы ѓалымы М.В.Ломоносов (1711-1765ж.ж.). Ол анемометр жєне тењіз барометрі сияќты біраз аспаптарды ойлап тауып, ќ±растырды. М.В.Ломоносов найзаѓайдыњ пайда болу схемасын жасады, температураныњ биіктік бойынша µзгеруі туралы, атмосферадаѓы горизонтальды жєне вертикальды ќозѓалыстар туралы, ауа райын болшау м‰мкіндігі туралы мањызды ойлар айтты. Ењ алѓашќы ѓылыми метеорологиялыќ мекеме – Бас физикалыќ обсерватория 1849 жылы Ресейде ашылды. Оныњ негізгі маќсаты- б‰кіл Ресей территориясында метеорологиялыќ баќылаулар ж‰ргізіп, алынѓан мєліметтерді µњдеп, талдау жасау болды.Б±л кезењде басќа да Европа елдерінде мемлекеттік метеорологиялыќ станциялар торабы ќ±рылып, ѓылыми- зерттеу институттары мен обсерваториялар ашыла бастады. Шамамен 1820 жылдары Г.В.Брандесу (Германия) Маннгейм станциялары торабыныњ баќылау мєліметтерін географиялыќ картаѓа т‰сірді.Осылайша жоѓарѓы жєне тµменгі ќысым аймаќтары бейнеленген алѓашќы синоптикалыќ карталар пайда болды.әдістің бір түрі болып табылады.

XIX ѓасырдыњ ортасында синоптикалыќ метеорология ныњ жеке тармаѓы болып ќалыптасты, Германияда А.Гумбольдт пен Г.Д.Довенніњ ѓылыми ењбектері арќасында климатологияныњ негізі ќаланды.XIX ѓасырдыњ екінші жартысында атмосфералыќ процестерді зерттеуде гидромеханика жєне гидродинамика зањдарын ќолдану арќасында динамикалыќ метеорологияныњ негізі ќаланды . Осы ѓасырдыњ аяѓында атмосферадаѓы радиациялыќ жєне электрлік процестерді зерттеу дами бастады. Орыстыњ ±лы климатологы жєне географы А.И.Воейковтыњ метеорологияныњ дамуына єсіресе климаттыќ зерттеулерге ќосќан ‰лесі µте зор. Сонымен ќатар ол Ресейдегі ењ алѓашќы метеорологиялыќ басылым “Метеорологический вестник” журналын бастап шыѓарѓан.

Метеорологияныњ XX ѓасырда дамуы µте ќарќынды ж‰рді. 1920 жылдары норвегиялыќ ѓалымдар ауа массаларымен атмосфералыќ шептер туралы білімніњ негізін ќалады. 1930 жылдары П.А. Молчановтыњ радиозонды ойлаптабуы арќасында аэрологиялыќ баќылаулар ж‰ргізіле бастады.

Синоптикалыќ метеорологияны дамытуда В. Бьеркнес пен П. Сольберг (Норвегия), В.А. Бугаев пен В.А. Джорджио (ССРО),С. Петтерсон (АЌШ) сияќты ѓылымдардыњ сіњірген ењбектері зор.

XX ѓасырда жеке ѓылыми пєн ретінде ќ±рылѓан актинометрия мен агрометеорология ѓылымдары ќарќынды дамыды.

Ќазаќстан ауа райын алѓаш зерттеген ѓалым Шоќан Уєлиханов болатын. Ол Іле, Жонѓар Алатауындаѓы атмосфера ќысымын, ауа температурасы мен ылѓалдылыѓын, жел к‰шін ќ±рал аспаптармен баќылап зерттеген.


Лекция №2

Тақырыбы: Метеорология ѓылымыныњ зерттеу єдістері.
Жоспары:

1.Ѓылыми зерттеу єдістерініњ т‰рлері.

2.Ќазаќстандаѓы метеорологиялыќ ќызмет.

3.Д‰ниеж‰зілік метеорологиялыќ ±йым.
1.Метеорологияда физикалыќ зерттеу єдісі ‰ш т‰рге бµлінеді. 1) баќылау єдісі; 2)эксперименттік єдіс; 3) Теориялыќ (матиматикалыќ) єдістер. Метеорологиялыќ баќылау дегеніміз, метеорологиялыќ µлшемдермен ќ±былыстарды аспаптармен µлшеп жєне кµз мµлшерімен баѓалап, оларѓа сандыќ жєне сапалыќ баѓа беру. Себебі б±л ѓылымда атмосфералыќ ќ±былыстар табиѓи жаѓдайда баќыланып зерттеледі. Метеорологиялыќ ќ±былыстарда дер кезінде аныќтап олардыњ єрі ќарай дамуын білу ‰шін метеорологиялыќ баќылаулар кењістік жєне уаќыт бойынша ‰здіксіз ж‰ргізілуі тиіс. ‡лкен кењістіктегі атмосфералыќ процестерді ‰здіксіз баќылау ‰шін барлыќ мемлекеттерде метеорологиялыќ станциялар торабы бар. Ол станцияда бекітілген ортаќ баѓдарлама бойынша біртекті ќ±рал аспаптармен белгілі уаќыттарды метеорологиялыќ µлшемдермен ќ±былыстарѓа баќылау ж‰ргізіледі. Ќазіргі кезде метеорологтар єрт‰рлі ќ±рал аспаптармен бірге ќашыќтыќтыќ автоматтандырылѓан гидрометеорологиялыќ станциялар ±шќыш шар, радиозонттар, радиолокаторлар, ауа райы кемелері, ±шаќтар, метеорологиялыќ жєне геофизикалыќ ракеталар жердіњ жасанды метеорологиялыќ серіктерін ќолданды.

Тікелей баќылаулармен ќатар бірге жанама баќылауларда ж‰ргізіледі. Мысалы: б±лттардыњ ќозѓалысын баќылап биіктіктегі жел туралы мєлімет жинайды, поляр ш±ѓыласын баќылау арќылы атмосфераныњ биік ќабатындаѓы ауа ќ±рамын аныќтайды,

Эксперименттік єдіс.Лабораторияда жєне табиѓи жаѓдайда тєжірбиелік ж±мыстар ќарќынды ж‰ргізілуде мысалы б±лттардаѓы физикалыќ процестерді моделдеу, арнайы камерада жасанды б±лт жасап оныњ дамуын баќылау арќылы ж‰ргізіледі М±ндай жаѓдайда камераларда єрт‰рлі ќысым мен температура жаѓдайында тамшы немесе м±з кристалдары мен бірге ауаныњ жоѓарѓы немесе тµмен баѓытталѓан ќо сылыстарын туѓызуѓа болады

Математикалыќ єдістер.Кµпжылдыќ метерологиялыќ баќылау нєтижелерін талдап атмосфералыќ процестердіњ зањдылыќтарын аныќтауѓа болады. Ол‰шін статистикалыќ талдау єдістері ќолданылады. Статистикалыќ єдіспен, берілген метеорологиялыќ сандыќ ќатардыњ статистикалыќ сипаттамалары аныќталады. Атмосфераныњ ќ±рылымын жєне дамуын математикалыќ модельдер жасау арќылы да сипаттауѓа болады. Математикалыќ модель дегеніміз зерттелуші обьектініњ ќ±рылуы жєне даму зањдылыќтарын сипаттайтын формулалармен тењдеулер ж‰йесі. Оны ќолданып обьекті туралы сандыќ жєне графиктік мєліметтер алуѓа болады. Математикалыќ модельдер к‰рделі ж‰йе болѓандыќтан, оларды жасау ‰шін компютерлік техника ќолданылады. Гидрометеорологиялыќ болжам математикалыќ модельдер болып табылады.

2.Ќазаќстанда алѓашќы аспаптыќ метеорологиялыќ баќылау ж‰ргізу 1855 жылы Ќазалы жєне Семей ќалаларында басталды. 1917 жылы Ќазаќстан аумаѓында 97 метеорологиялыќ станция,49 бекет, 123 гидрометеорологиялыќ баќылау бекеттері ж±мыс істеді. 1922 жылдыњ 23 ќањтарында Ќырѓыз АССР-ныњ жер жµніндегі Халыќ комиссариятына ќарасты физикалыќ бас обсерваториясында Орынбор облыстыќ метеорологиялыќ бюро ќ±ру туралы ‰кім бекітілді.Ол бюро 1925 жылы Ќазаќстанныњ орталыќ метеорологиялыќ комитеті болып ќайта ќ±рылды. 1999 жылы 2- наурызда Ќазаќстан Республикасы ¤кіметініњ №185 ќаулысына сєйкес Ќазаќстан Республикасыныњ Ќоршаѓан ортаны ќорѓау министрлігініњ “Ќазгидромет”республикалыќ мемлекеттік кєсіпорын ќ±рылды.

Ќазгидромет кєсіпорны ќызметініњ негізгі маќсаты: Ќысќа жєне ±заќ мерзімдік метеорологиялыќ жєне агрометеорологиялыќ болжамдар жасау: гидрометеорологиялыќ апатты ќ±былыстардыњ пайда болуы м‰мкіндіктері туралы алдын-ала хабарлау: ќоршаѓан ортаныњ ластануы бойынша мєліметтер жинау; Ќазаќстан Республикасыныњ µнеркєсіптерін, ауылшаруашылыѓын жєне экономикасыныњ басќа да салаларын гидрометеорологиялыќ ќамтамасыздандыруды іске асыру; ауа райы мен климат туралы, наќты жєне болашаќтаѓы гидрометеорологиялыќ жаѓдайлар туралы, табиѓи ќоршаѓан ортаныњ ластануы туралы мєліметтер беру

Ќазгидрометтіњ негізгі міндеттері: республикада гидрометеорологиялыќ жєне ќоршаѓан орта мониторингісі саласында біріњѓай ѓылыми техникалыќ саясат ж‰ргізу; єрт‰рлі µнеркєсіптермен шаруашылыќтарды, мемлекет халќын ќазіргі жєне болашаќтаѓы климатпен ќоршаѓан орта мєліметтерімен ќамтамасыздандыру; ќауіпті жєне апатты гидрометеорологиялыќ ќ±былыстарды алдын ала болжап хабарлау;ќоршаѓан ортаѓа адамзат єрекетініњ теріс єсерін аныќтап, ±сыныстар жасау жєне т.б.

Б±л міндеттерді орындауды Ќазгидрометтіњ барлыќ обылыстарда орналасќан гидрометеорологиялыќ орталыќтары мен Астана ќаласындаѓы гидрометеоролгия-лыќ мониторинг орталыѓы ж‰зеге асырады. Ќазіргі тањда Ќаз Гидромет ж‰йесінде метрологиялыќ, агрометерологиялыќ, гидрологиялыќ, кµл жєне тењіз станциялары мен бекеттерініњ саны 500 астам(1985 жылы 1050 болѓан)

3.Д‰ниеж‰зілік метеорологиялыќ ±йым. Атмосфералыќ процестер ‰шін мемлекеттік шекара жоќ. Сондыќтан б‰кіл д‰ние ж‰зі мемлекеттерініњ метрологиялыќ ќызмет атќару саласында ортаќы келісімі керек. Метрология саласында халыќаралыќ т‰рде бірігіп ќызмет ету XIX ѓасырдыњ екінші жартысында басталды. 1873 жылы Вена ќаласында бірінші халыќаралыќ метеорологиялыќ конгресте Халыќаралыќ метерологиялыќ ±йым ќ±рылды. Ол 1947 жылы Біріккен ¦лттар ¦йымына ќарасты Д‰ниеж‰зілік метеорологиялыќ ±йым ьолып ќайта ќ±рылды. Б±л ±йымныњ негізгі міндеттері: халыќаралыќ метерологиялыќ ќарым ќатынастардыњ дамуына єрекет жасау; метеорологиялыќ мєліметтермен жылдыам алмасуды ±йымдастыру; метеорологиялыќ баќылауларды стандарттау; авиацияда, тењіз транспортында ауылшаруашылыѓында жєне басќа да салаларда метеорологияны нєтижелі, кењірек ќолдануды дамыту; Метеорологтарды дайындау жєне метеорологиялыќ ѓылыми зерттеулерге ќолдау кµрсету жєне таѓыбасќа ДМ¦ жоѓарѓы органы- Конгресс. Конгресс 4 жылда бір рет жиналып бюджет бекітеді, президентпен вице-президенттер таѓайындалады. ¤з тарапынан атќарушы кењес ќ±рылады. ДМ¦ м‰ше болып 170 тен астам мемлекет кіреді, оныњ ішінде ќазаќстанда бар.ДМ¦ ныњ секретариаты Женева ќаласында орналасќан халыќаралыќ метеорологялыќ к‰ні ДМ¦ ныњ шешімі бойынша 23 наурыз болып табылады.

Лекция № 3

Тақырыбы: Ауа жєне атмосфера

жоспары:

1.Атмосфераныњ жерге жаќын ќабатыныњ ауа ќ±рамы.

2.Озон ќабаты.

3. Ауадаѓы су буы.
Атмосфера єлемдегі кењестікте жермен бірге айналып ќозѓалыста болады Жердіњ газдыќ ќабыѓы жердіњ салмаѓы шамамен 5.98*1021т, ал атмосфераныњ жалпы салмаѓы шамамен 5,27*1015 т тењ Атмосфераныњ жарты салмаѓы тµмендегі 5 кмде 75-10км-де 98 тµменгі 20км-де шоѓырланѓан спутниктік баќылаулар бойынша атмосфера 20000 км ќашыќтыќќа дейін тарайды. Атмосфераныњ метеорологиялыќ биєктігі шартты т‰рде 1000-1200км деп есептеледі.

1. Атмосфераныњ жерге жаќын ќабатыныњ ауа ќ±рамы Атмосфера ауа деп аталытын газдар ќоспасынан т±рады сонымен ќатар ауада с±йыќ жєне ќатты бµлшектер де бар. Ауаныњ физикалыќ к‰йі оныњ тыѓыздыѓымен ќысымымен темперетурасымен т.б сипатталады. Атмосфераныњ жерге жаќын ќабатында ауа ылѓалды болып келеді, яѓни оныњ ќ±рамында басќа газдармен ќатар газ к‰йіндегі су(су буы)да болады. Атмосфераныњ физикалыќ к‰йіне байланысты су буы с‰йыќ жєне ќатты к‰йге кµше алады. Сондыќтан метеорологиядада алдымен ќ±рѓаќ ауа жєне су буы жеке т‰рде ал содан кейін ылѓалды ауа ќарастырылады. Ќатты жєне с±йыќ бµлшектерден тазартылѓан ќ±рѓаќ ауаныњ ќ±рамы барлыќ жерде бірдей шамамен 25 км биікке дейін т±раќты болады. Ќ±рѓаќ ауа (кµлемі бойынша) азоттар-78.08% оттегіде-20,95% аргоннан –0,93% кµмірќышќыл газынан –0,03% жєне басќа да газдардан –0,01% т±рады.(2.1 кесте). Басќа газдар неон Ne, гелий He метан CH4 криптон Kr сутегі H2 азотыныњ шала тотыѓы N2O ксенон Xe озон O3 азот ќостотыѓы NO2 к‰кірт ќостотыѓы SO2 аммиак NH3 улы газ CO иод I2 радон Rn жєне т.б.

Ќазіргі кезде атмосфераѓа антропогендік т‰рде басќа газдар да бµлініп жатыр мысалы кейбір хлорфторкµмірсутегі газдарды оныњ ішінде фрион. Фрион ауа аѓынымен жоѓарѓы ќабатарѓа барѓанда ултрак‰лгін радиакцияныњ єсерінен ыдырайдыда нєтижесінде озонды к‰шті ыдыратыушы хлормен хлорлыќ ќосындылар пайда болды.

2.Озон. Барлыќ газдардыњ ішінде озонныњ мањызы µте зор. К‰нніњ ќысќа толќынды радиацичсын ж±та отырып, озон органикалыќ єлемді ултрак‰лгін сєуленіњ зиянды єсерінен ќорѓайды. Сонымен ќатар кµп мµлшердегі озон адамзатќа жєне органикалыќ єлемге ќауіп тµндіреді мысалы: µсімдіктер ультрак‰лгін радиацияны белгілі мµлшерде ќажет етеді Озон жерге келетін к‰нніњ сєулелі энергиясыныњ шамамен 4% ж±тады жєне де жербетімен атмосфераныњ шашатын радиацияларын ж±тады сондыќтан да озонныњ кµп шоѓырланѓан ќабатында(стратосфера) ауа температурасы біршама µседі. Озон негізінен 15-70 км биіктік арасында шоѓырланѓан, максималды мµлшері поляр ауданында 15-20км биіктікте, ќоњыржай белдеуде- 20-25 км аралыѓында, тропиктік ендікте 25-30км аралыѓында байќалады. Бірлік ауданы вертикалды атмосфера баѓанындаѓы барлыќ озонды 0оСтемпературада ќалыпты ќысым(1000гПа) жаѓдайына келтірсе оныњ ќалыњдыѓы 3мм болады. Б±ндай ќалыњдыќты озонныњ келтірілген ќалыњдыѓы деп атаймыз. Атмосфера горизантальді баѓытта озон мµлшері ендік бойынша µседі, экватор ‰стінде тµменгі мєні, полярлыќ ендікте жоѓарѓы мєні байќалады. Жыл бойында озон мµлшерініњ максиммумы кµктем айларында, минимумы к‰зде байќалады. Орташа алѓанда ењ тµменгі мєні шамамен 2,6 мм 7о- 23 С.е байќалады. Б±л облыстан солт‰стікке жєне оњт‰стікке ќарай озон мµлшері µседі де 60 оС.е 3,9 мм ал 20о та 3,1 м ге жетеді. Озон мµлшері метеорологиялыќ мµлшерде єсер етеді озонныњ келтірілген ќалыњдыѓы арктикада ќ±рылѓан салќын ауада жоѓары ал тропикте жылы ќ±рылѓан ауада тµмен болады. Соњѓы зерттеулер бойынша озонныњ келтірілген ќалыњдыѓы жылдыќ амплитудасы ендік µскен сайын жоѓарылайды. Оныњ себебі, жоѓарѓы ендіктерде к‰з бен ќыста к‰н радиациясыныњ болмауы салдарынан озонда аз ќ±рылады. Біраќ атмосфера айналымыныњ арќасында ќыста да поляр аудандарында озон жоѓалып кетпейді, ал кµктемде к‰н сєулесініњ т‰суімен озон мµлшері бірден µседі.

Кµмірќышќыл газы ќазбалы органикалыќ жанармайларды жаѓу нєтижесінде атмосферада СО2 мµлшері ±дайы µсуде єсіресе ‰лкен µндіріс орталыќтарымен ірі ќалаларда оныњ пайызы ќ±рамаы 0,1-0,2% дейін жетеді. Кµмірќышќыл газы атмосфераѓа табиѓи т‰рде негізінен вулкандыќ єрекеттер, оргаикалыќ заттардыњ шіруімен ыдырауы арќасында жануарлар мен µсімдіктердіњ дем алу нєтижесінде жєне ормандардыњ µртенуі арќасында келеді.Сонымен ќатар керісінше кµмірќышќыл газын фотосинтез процесінде ж±тады.Кµмірќышќыл газыныњ мµлшері кµп жаѓдайѓа байланысты µзгеріп т±рады. Мысалы, ќоњыржай белдеуге ќараѓанда жоѓарѓы ендіктерде аз, ќ±рлыќќа ќараѓанда тењіз ‰стінде аз, к‰ндізге ќараѓанда аздау болады. Кµмірќышќыл газыныњ концентрациясыннегізгіреттеуші болып м±хит табылады.М±хитта СО 2 шамамен атмосфераѓа ќараѓанда 100 есе артыќ, себебі ол басќа газдарѓа ќараѓанда суѓа тез сіњеді( ериді ). Нєтижесінде кµмірќышќыл газыныњ ауадан суѓа жєне судан ауаѓа ауысуында динамикалыќ тењдік орныѓады.Газдардыњ суѓа сіњуі оныњ температурасына байланысты болады. Тропиктердіњ жылы м±хиттары мен тењіздері атмосфераѓа ќанша СО2 бµлсе, жоѓарѓы ендіктегі салќын салќынм±хиттар мен тењіздер сонша ж±тады.

Кµмірќышќыл газыныњ бір ерекшелігі, ол ±зынтолќынды сєулелі(жылулыќ) энергияны жаќсы ж±тады жєнеµзі де шашады. Сондыќтанда оныњ мµлшерініњ артуы жерге жаќын ауа ќабатыныњ температурасыныњ жоѓарлауына єкеледі.

3.Ауадаѓы су буы. Су буы ауаныњ мањызды ќ±раушысы болып табылады.Ол атмосфераныњ тµменгі ќабаттарында болады жєне мµлшері кµлем бойынша орташа алѓанда 0,2% -дан (полярлыќ ендік)2,5%-ѓа (экватор) дейін ќ±райды, кейбір жаѓдайда 4%-ѓа дейін жетеді. Су буы атмосфераѓа су ќоймалары мен ылѓал топыраќ бетінен жєне транспирация(µсімдіктен булану) арќылы ‰здіксіз келіп т±рады жєне де ауа аѓынымен Жердіњ басќа аудандарына тасымалданады. Берілген ауа кµлемінде су буы мµлшері шексіз µсе бермейді. Температураныњ єрбір мєніне сєйкес су буыныњ шектік мµлшері болады.Ондай мµлшерге жеткенде ауа су буына ќаныѓады.Температура µскенде ќаныѓу ‰шін керекті су буы мµлшері де µседі.Табиѓи жаѓдайда, ауа су буына негізінен температурасы тµмендегенде ќаныѓады. Егерде ќаныќќаннан кейін де температура тµмендей берсе, су буыныњ бір бµлігі артыќ болады да конденсацияланады, яѓни с±йыќ немесе ќатты к‰йге кµшеді. Ауада тамшы немесе кристалдар пайда болады (б±лт ,т±ман). Одан кейін б±лт ќайта буланып кетеді немесе тамшылар іріленіп жерге жауын болып т‰седі. Осылайша су буын бір к‰йден екінші к‰йге кµшуі ауа райыныњ жєне климаттыњ к‰рделі процестеріне себепкер болады. Атмосферада су буыныњ болуы атмосфера мен жер бетініњ жылылыќ жаѓдайына к‰шті ыќпал жасайды. Су буы ±зын толќынды к‰н сєулесін жєне бетініњ сєуле шашуын жаќсы ж±тады.¤з кезігінде су буыныњ шашатын жылылыќ радиациясыныњ (±зынтолќынды) басым бµлігі жерге баѓытталады, сондыќтанда ол жер бетін ќатты салќындаудан саќтайды. Сонымен ќатар, суды буландыруѓа кµп жылулыќ энергия ж±мсалады, ал конденсация процесінде ол жылу ќайтадан бµлініп атмосфераѓа тарайды.

Суы буыныњ мµлшері биіктеген сайын жылдам азаяды. Ауаныњ жалпы тыѓыздыѓы жер бетіндегімен салыстырѓанда 5-6 км биіктікте екі есе азайса, су буыныњ тыѓыздыѓы екі есе 1,5 –2,0 км –ге азаяды.5-6 км биіктікте су буыныњ ќысымы, яѓни оныњ мµлшері жер бетінен салыстырѓанда 10 есе аз, ал 10 км биіктікте 100 есе аз болады. Сондыќтанда 15 км биіктіктен жоѓары ќабатта су буы жоќтыњ ќасы.





1   2   3   4   5


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет