Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64



жүктеу 1.91 Mb.
бет3/9
Дата25.04.2016
өлшемі1.91 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9
: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2



  1. ЛЕКЦИЯ САБАҚТАРЫ


1- лекция. Таќырыбы: : Кіріспе

Жоспары:

1. Àðõåîëîãèÿ ï¸әíiíiң çåðòòåóäåãi ìiíäåòòåði ìåí ìàқñàòòàðû æ¸әíå әäiñòåìåñi.

2.Қàçàқñòàíäà¹ғû àðõåîëîãèÿëûқ åñêåðòêiøòåðäi çåðòòåó òàðèõû.

3.Àðõåîëîãèÿëûº қàçáà æ½ìûñòàðûíûң ïðîáëåìàëàðû.



Лекция маќсаты: Археология алғашқы қауымнан көне заманнан орта ғасырдан қалған заттай ескерткіштерді зерттеу арқылы адам қоғамының өткендегі тарихын анықтау.

Лекция мәтіні

1 Археология пәні мен әдістері.

Адамзат тарихының 99,9% уақыты жазуы жоқ кезеңге келеді. Сондықтан соңғы уақытқа дейін бұл мерзім белгісіз болып келеді.Ғалымдар, тіпті, адамзаттың жазуы жоқ тарихын зерттеуге мүмкіндік жоқ деп мойындайтын. Бірақ, кейбір ғалымдар бұған қанағаттанбай өздерінің ізденістерін бастады. Көне заманда адамдар жерден еңбек құралдарға ұқсайтын заттар табатын оларды құдай жасаған құралдар деп есептейтін .Бірақ, ғалымдар бұл заттарды адамдар жасағанынын дәлелдеп, оларды еңбек құралдар есебінде пайдаланғанын көрсетті. Көне заттарды зерттеп адамзат тарихын зерттеуге мүмкіндік ашты .Осыны дәлелдегесін және зерттеу әдісін тапқан соң археология ғалым ретінде қалыптасты “Археология термині екі грек сөзінен тұрады : архайос-көне және логос –ғалым .Ең алғашқы бұл терминді қолданған Платон болатын. Бұл терминді Платон көне заттар туралы ғылым деп түсінетін. Кейіннен, XYIII ғасырда, археология деп антикалық өнер тарихын атайтын. Тек қана біздің дәуірде кәзіргі археологияның мағынасы қалыптасады.

Негізгі тарихи пәндердің арасына археология да кіреді. Бұл ғылым адамзаттың тарихын жан-жақты қамтиды. Қалған ғалымдарға қарағанда, археология, адамзаттың тарихын, адамның пайда болғанын ,қоғамдық сана сезімнің шығуын ,толығырақ зерттейді . Біздің уақытқа дейін көне дәуірлерден қалған жазба деректер өте аз сақталған. Заттай деректерді бәрі де жерде кездеседі. Заттай деректерді зерттеу әдістері жазба деректерде зерттейтін әдістерден өзгеше болып келеді. Осыны дәлелдегесін ғана, Археология негізі тарихи ғылымдардың біреуі болып есептеле бастады. Археология-тарих ғылымының негізгі бір саласы,негізінде заттай деректерді зерттеу арқылы ,адамзат тарихының дамуын және осы дамуын және дамуының заңдылықтарын зерттейді. Археологияны күрек пен бірге жүретін ғылым деп. атайды.

Археологиялық ескерткіш-жан-жақты қамтитын түсінік.Олардың қатарына тұрғын үйлердің қалдықтары,зираттар,оттың іздері жатады. Археологиялық ескерткіштер көп және әр-түрлі болып келеді.Археология адамзаттың материалдық мәдениетін зерттейді. Яғни,адамның іс-әрекетінің негізінде пайда болған барлық нәрселерді.Оның бәрін атап өтуге мүмкіндік жоқ.Сондықтан археологтар деректерді негізі түрлерге бөлген. Археологиялық деректер барлық жерде табылмайды.Олар негізінде адамдар қоныстанған жерлерде,немесе адамдардың іс-әрекетіне байланысты жерлерде табылады.Ондай жерлер көп емес. Олардың негізі түрлері: тұрақтар,қалашықтар,қорымдар, қоныстар, шеберхана, рудниктер, архитектуралық құрылыстар,тасқа салған суреттер және т.б. Археологияда тұрақ деп тас және қола дәуірінің уақытша қоныстарын атайды. Бірақ, археологияда қазіргі кезде бұл терминді қате деп есептейді.Сондықтан тұрақтарды қоныс деп атауға болады. Қалашық деп бекініс пен қоршалған қоныстарды атайды.

Қорымдар археологиялық ескерткіштердің негізгі бір түрін құрайды. Ең алғашқы зираттар тас дәуірінде пайда болған.Зираттарды екі негізгітүрде бөледі.Ол:Қорғандар және Қорымдар.Төбесінде тастан немесе топырақтан құралған үйіндісі болса,онда қорған деп атайды.Қорғандар әр-түрлі болады.Үйінділерінің биікиігі бірнеше сантимертден бірнеше метрге дейін жетеді.Мысалы: түркі дәуірінің кейбір қорғандарының биіктігі 30-35м.дейін жетеді.

Төбесінде үйінділері жоқ зираттарды қорым немесе зират немесе қабір деп атайды. Қорғандардың жиынтығын-қорғандар деп аталады.Қорғандар және зираттарда табылған заттарды жерлеу инвентары деп аталады. Қорғандар және зираттардың көбісі көне заманда тоналып кеткен.Бірақ қалған заттарда өте көп тарихи мәлімет береді. Археологиялық деректердің қатарына рудниктерді, тасқа салған суреттерді, архитектуралық құрылыстарды да жатқызады.

Жалпы айтқанда, адамзаттың іс-әрекетінің нәтижесінде пайда болған заттардың барлығы археологиялық ескерткіштердің қатарына жатады.

2 Археологияны оқытудың өзектілігі және ерекшеліктері

Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған заттар археологтардың зерттейтін негізгі деректері болып келеді .Осы факт археология ғалымның өзгешілігін құрайды . Археологтар зерттейтін заттар негізінде көне зираттарда немесе ежелгі заманында адамдар қоныстанған жерлерде табылуы мүмкін .Ол дүние өмірге сенгендіктен,адамдар ,бұл дүниеден кеткен адамдарды қасына кейбір заттарды қойып жерлейтін .Сондықтан археолгтар қабірлерді зерттеген кезде сүйектердің қасына ыдыс-аяқ , темірден , қоладан , мыстан жасалған заттарды табады . Адамдар тұрмаған жерлерде заттар табылуы мүмкін емес .Алғашқы қоныстанған адамдар өздеріне үй салатын .Үйлерінен күл-қоғыс , тамақтың қалдықтарын ,бұзылған бүлінген үй тұрмыстық заттарды шығарып тастайтын . Бұл заттардың үстіне шаң түсетін . Біраз уақыттан кейін жердің деңгейі көзге көрінбей көтерілді . Осылай адамдардың қоныстары жердің астында қалып кетеді .археолгтар табылған заттарды , көне заманның тарихын көз алдында келтіреді . Археолгтардың зерттейтін заттары әртүрлі : еңбек қүралдар ,қару, әшекей бұйымдар , ыдыс –аяқ ,тыйындар, ежелгі мөрлер, үйдің қалдықтары ,шеберханалар , бекіністер ,заттардың үстіндегі жазбалар және т.б. сонымен ,археологияның зерттейтін пәнін ,материалдық мәдениетін де көрсетілген адамзаттардың тарихы құрайды .

Археология адамзаттың материалдық мәдениетін зерттейді.Яғни, адамның іс әрекетінің негізінде пайда болған барлық нәрселерді . Оның бәрін атап өтуге мүмкіндік жоқ . Сондықтан археолгтар деректерді негізгі түрлерге бөлінген . Археологиялық деректер барлық жерде табылмайды . Олар негізінде адамдар қоныстанған жерлерде, немесе адамдардың іс-әрекетіне байланысты жерлерде табылады. Ондай жерлер көп емес . Сондықтан археолгтар деректерді екі түрге бөлген. Олар: қоныстан табылған заттар және қабірлерден табылған заттар. Яғни, оларды қоныс және қорым деп қоюға болады. Сонымен археологияның зерттейтін обьектісі болып археологиялық ескерткіштер табылды.

3 Мәдени қабат

“ Мәдени қабат” терминінің түсінігі.

Жазба деректердің сақталатын және зерттелетін орны архив болып табылады. Заттай деректер өте аз. Археологиялық ескерткіштердің сарқылмайтын қоры –жер. Мәдени қабат деп. аталатын нәрсе –археологтың архивы болып табылады. .

Мекенжайларды қазу барысында мамандар ежелгi адамдардың тiршiлiк iздерi сақталған қабат – мәдени қабатқа тап болады. Мәдени қабаттың қандай тереңдiкте жатқаны мен оның қалыңдығы аса маңызды. Мәдени қабаттың қандай тереңдiкте жатқанына және одан табылған заттарға қарап, бұл жердi адам баласы қашан және қанша уақыт мекендегенiн анықтауға болады. Мысалы темiр ғасырының мекенжайлары жердiң бетiне жақын орналасса, тас дәуiрiнiң тұрақтары әдетте жердiң бетiнен едәуiр тереңдiкте сақталған. Кейде бiр мекенжайдың орнында әртүрлi археологиялық кезеңдерге жататын бiрнеше мәдени қабат кездесуi мүмкiн. Мекенжайдағы тiршiлiк үздiксiз ұзақ уақыт жалғасқан жағдайда мәдени қабат бiрiнiң үстiне бiрi түседi. Оларды құрамында ешқандай археологиялық артефактiлер кездеспейтiн, құмнан немесе топырақтан түзiлген аралық қабат бөлiп жатуы мүмкiн. Бұндай жағдайда мекенжайдағы тiршiлiк белгiлi бiр уақыт аралығында үзiлiп, араға белгiлi бiр уақыт салып қайта жалғасқан деуге болады.

Археологиялық мәдениет түсiнiгi: бiр мезгiлде, бiр жерде дамыған шаруашылығы мен құрылымы жағынан бiр тектес ескерткiштерден алынған еңбек құралдары, қару-жарақ, ыдыс-аяқ, әшекей бұйымдары секiлдi археологиялық заттардың кешенiн қамтиды. Кейде археологиялық мәдениет өздерiнiң шаруашылығы мен рухани дамуы жағынан бiр-бiрiне жақын, шығу тегi, тiлi, матерйалдық және рухани мәдениетi ортақ бiр этникалық адамдар қауымдастығына тән болуы мүмкiн. Археологиялық мәдениеттер әдетте шартты түрде алғаш зерттелген жердiң атымен (Атбасар, Андрон, Беғазы-Дәндiбай т.т.), немесе археологиялық ерекше белгiлерiне қарай (Катакоба, Бесшатыр, Тасмола т.т.) аталады. Археологиялық мәдениет заттай деректердi жiктеу (классификация) мен жүйелеудiң (систематизация) негiзi болып есептеледi. Барлық археологиялық заттар мәдениеттiң қайсы бiр түрiне жатады.

Адамның іс- әрекеті нәтижесінде,жер бетінде материалдық заттармен, құрылыстармен және т.б. түрінде көрсеттілген іздері сақталады.Солардың ішінде көбісі уақыт өткеннен кейін жердің астында қалып кетеді.Мысалы,ескі үйдің орнында жаңа үй салынған кезде, оның астында ескі үйдің қалдықтары қалып кетеді.(фундамент,қабырғаның төменгі жақтары).Осылай, біраз ғасырлар өткеннен кейін қатпарлар пайда болады.Осы қатпарларды тастап кеткен қоғамдардың мәдениетінің деңгейін, қабаттарда табылған заттар көрсетеді.Сондықтан осылай пайда болған жердің қабатын “мәдени қабат”деп атайды.Сонымен,мәдени қабат дегеніміз адамның іс-әрекетінің нәтижесінде пайда болған, тарихи құралған қатпарлардың жүйесі.

Мәдени қабаттың қалыңдығы әртүрлі болып келеді.Мысалы,Москваның шет жақтарында мәдени қабаттың қалыңдығы 10 см.аспайды.Ал орталығында 8 м. дейін жетеді. Навгородтың мәдени қабатының қалыңдығы 9м.-ге дейін жетеді.Әлемде ең қалың мәдени қабаттың қалыңдығы 10 см.аспайды.Әлемде ең қалын мәдени қабат Месопотамияда –20м. және Орта Азияның кейбір қалашықтарында –34м. дейін барады.

Мәдени қабаттың астындағы ,адамның ізі басылмаған жерді материк деп



  1. Археологиялық кезеңдеу және хронология

Адам қоғамының тарйхын олардың негiзгi еңбек құралдарының қандай материалдан жасалғандығына қарай археологиялық кезеңдеу қалыптасқан. Осы кезеңдеуге орай бүкiл адамзат тарихы тас, қола және темiр ғасырларына бөлiнедi. Өз кезегiнде бұл ғасырлардың әрқайсысы жеке кезеңдер мен мәдениеттерден тұрады. Созылған уақытының ұзақтығы мен өзiндiк даму ерекшелiктерiне қарай бұл ғасырлар әркелкi. Мәселен тас ғасыры басқаларына қарағанда едәуiр ұзақ уақытқа созылған. Осы ұзақ мерзiмге созылған тас ғасыры кезiнде тас еңбек құралдары үздiксiз дамып, оларды жасау әдiстерi де жетiлiп отырды. Осыған орай адамның өзi де өзгерiп, тәжiрибесi артты. Сондықтанда тас ғасыры ғылымда палеолит (көне тас), мезолит (орта тас) және неолит (жаңа тас) болып, үш кезеңге бөлiнедi. Олардың әрқайсысынан аймақтық (территориялық) және мерзiмдiк (хронологиялық) тұрғыдан ерекшеленетiн энеолит (мысты тас) тас пен қола ғасырларының ортасындағы аралық кезең болды.

Қола ғасыры мыс пен қалайының қосындысынан алынатын қоланы адамның игерген уақытынан басталады.

Бұл ғасыр оңтүстiк аудандарда б.э.д. үшiншi мыңжылдықтан басталса, солтүстiк аудандарда кiшкене кешелдеп қалыптасты. Ақыр соңында темiр өндiрудiң қыры мен сырын жаппай меңгерген шақ б.э.д. 8 – ғасырдан бастап, адам баласы темiр ғасырына қадам басты.

Сонымен археологиялық кезеңдеу негiзгi еңбек құралдарының эвалюциясымен оларды жасау әдiсi негiзiнде құрылды. Археологиялық деректердiң өзiндiк ерекшелiктерiне сай заттар мен мәдениеттердiң мерзiмiн (хронологиясын) анықтау арнайы әдiс пайдалануды қажет етедi. Осыған орай археологиялық мерзiмдеуде нақты және салыстырмалы мерзiмдеу деген екi түрлi әдiс қолданылады.

Салыстырмалы әдiс - кез келген мәдениетке, немесе кезеңге тән заттарды олардың жасалу әдiсi мен материалына қарай бұрын ғылымда жасы анықталған заттармен салыстыру арқылы жүзеге асырылады.

Нақты мерзiмдеу жаратылыстаму ғылымдарының әдiс – тәсiлдерi арқылы жүзеге асырылады. Мысалы кали – оргонды (радиоактивтi элементтердiң ыдырау мерзiмiне қарай), геохронологиялық (жер қыртысының жылдық қатпарларын есептеу арқылы), дендрохронологиялық (ағаштың жылдық сақинасына қарай). Әдетте нақты мерзiмдеу үшiн бiрнеше әдiстер қорытындысының жиынтығы алынады.

Тарих ғылымында уақытын анықтайтын екі жүйе бар.Хронология және кезеңге бөлу .Хронология болған оқиғаның уақытын анықтайды,ал,кезеңге бөлу сол оқиғаларды кезеңімен орналастырады.

Адамзат тарихының кезеңге бөлудің ғылымда бірнеше түрлері бар.Соның бірі-арнайы археологиялық ғылымның негізгі деректері заттай деректер болып есептеледі.Яғни,адамның іс-әрекетінің нәтижесінде қалып кеткен материалдық көрінетін заттар.Лукреций Кар адамзат тарихын тас,мыс және темір дәуірлерге бөлетін.Адам өзінің өмір тұрмысын қамтамасыз ету үшін,табиғат дәстүрлі материалдарын еңбек құралдары есебінде пайдаланғанын б.э.д.І ғ. өмір сүрген ғылым байқап қалған.Осының негізінде археология, этнография, геология,химия және т.б. ғылымдардың жетістіктерін пайдалана отырып,іргетасын адамзаттарихының әркезіңінде қорланған білімі қорытып дәлірек кезеңгебөлуін шығарған



Бақылау сұрақтары:

1.Археология ненi зерттейдi?

2.Неге археологияны тарих ғылымының саласы деп айтамыз?

3.Археологияның мақсаты мен мiндеттерi.

4.Археологиялық деректерге нелер жатады?

5.Археологиялық ескерткiштер және олардың түрлерi.

6.Мәдени қабат деген не?

7.Археологиялық мәдениеттiң анықтамасын айтыңыз.

8.Негiзгi археологиялық дәуiрлердi атаңыз.

9.Археология сөзі қандай тілден және қандай мағына береді?

10.Археология терминін алғаш қолданған кім?

11.Археологиялық қазба жұмысын ең алғаш кім және қашан жүргізген?

12.Адамзат тарихын 3 кезеңге бөлген кім?

13.Археология қандай ғылымдармен тығыз байланысты?

14.Археология ғылымының дамуы.

15.Қазақстандағы археологиялық ескерткіштерді зерттеу тарихы.

16.Археологиялық қазбалар және қазақ тарихының жаңа беттері.

2- лекция. Таќырыбы:

Археология ғылымының даму тарихы.

Жоспары:

1Археологиялық деректер

2.Қазақстанда археология ғылымының дамуы

3.Археологиялық қазба жұмыстары



Лекция маќсаты Археология алғашқы қауымнан көне заманнан орта ғасырдан қалған заттай ескерткіштерді зерттеу арқылы адам қоғамының өткендегі тарихын анықтау

Лекция мәтіні

1 Археологиялық деректер

Адам қоғамының қалыптасып дамуы жайлы бiз тарихи деректердi зерттеу арқылы танып, бiлемiз. Дерек болып адамзаттың өткен тарихынан мысқалдай болсада мәлiмет беретiн кез келген зат есептеледi. Тарих ғылымында деректердi үлкен – үлкен екi топқа бөлiп қарастыру қалыптасқан. Оның бiрiншiсi жазба, екiншiсi заттай деректер. Археология екiншi топқа жататын заттай деректердi зерттеумен айналысады. Заттай дерек болып, қайсы бiр заманда адам баласының қолынан шыққан кез келген бұйым саналады. Заттай деректер атқарған қызметiне қарай еңбек құралдары, қару – жарақтар, тұрмыстық заттар болып топтастырылады. Осындай танымдық деректерден басқа, ғылымда археологиялық ескерткiштер деген түсiнiкте бар. Археология ғылымының өзiнiң зерттеу объектiсi мен деректердi жинақтау және зерттеуде өзiне ғана тән тәсiлi бар. Осы тұрғыдан алғанда археология жеке ғылым болып есептеледi. Дегенмен тарих пен археологияның мақсат, мiндеттерi бiр және бiртұтас ғылым екендiгiн ұмытуға болмайды. Олардың айырмашылығы зерттеу деректерi мен оларды қолдану әдiстерiнде. Археология тарих секiлдi адам тiршiлiгiнiң барлық кезеңдерiн қамтымайды, ол алғашқы қоғам тарихын зерттеуге негiзгi, ал құлдық және феодалдық қоғамдар жайлы қосымша материалдар бередi. Олай болса археологияның адамзат iлiмi жүйесiндегi алатын орны орасан зор. Ең алдымен ол адамзат тарихының мерзiмдiк шеңберiн кеңейттi. Жазба деректер адам қоғамының 5 мың жылдық тарихын, яғни таптық қоғамның қалыптасып, дамуынан берi қарайғы кезеңдi зерттеуге көмектессе, археологиялық деректердi пайдалану ешқандай жазба дерегi жоқ, таптар қалыптасқанға дейiнгi қоғамның тарихын қалпына келтiруге мүмкiндiк бередi. Осылайша археология тарихтың мерзiмдiк шеңберiн 2 млн. жылдан астам уақытқа ұзартып, адамзат өркениетiнiң басталуына дейiн жеткiздi.

Кеңес үкiметi кезiнде археологияға ерекше мән берiлiп, оның тарих ғылымының дамуындағы ролi жоғары бағаланды. Археологияның жеке ғылым ретiнде қалыптасып, одан әрi дамуына көп жағдай жасалды. Тарихи мұралар мен археологиялық жәдiгерлердi табиғи апаттар мен кездейсоқ бұзылыстардан қоғау және зерттеу туралы заң шығарылды. Кеңес кезiнде жүргiзiлген игi iстер бұл күнде дұрыс жалғасын таппай отыр. Елiмiздiң кең байтақ территориясы археологиялық ескерткiштерге өте бай. Олардың көпшiлiгi шаруашылық жұмыстарын жүргiзу барысында бүлiнiп, жойылып кету қаупi тууда. Сондықтан тарих пәнiнiң болашақ мұғәлiмдерi мен оқытушылары археологиялық ескерткiштердiң мемлекеттiң меншiгiндегi тарихи, мәдени мұра ретiнде заң жолымен қорғалып, оның бұзылуы мен жойылуына жол берген кiсi, немесе мекемелер (заңды тұлғалар) заң алдында жауап беретiндiгiн бiлгенi абзал.

Археологиялық ескерткiштердi қазып, зерттеуге арнайы рұқсат қағазы бар мамандар ғана құқылы. Өз бетiмен, ешқандай арнайы рұқсатсыз қазба жүргiзген кез келген жеке тұлға, немесе мекеме ңтарих пен мәдениет ескерткiштерiн қорғау және пайдалануң заңына сай жауапқа тартылады. Сондықтан мектептер мен оның мұғәлiмдерiнiң iс - әрекетi жас ұрпақты археологиялық ескерткiштердi танып, бiлiп оларды қорғауға тәрбиелеуге бағытталуы тиiс.

Археологиялық зерттеулер үш кезеңнен тұрады. Бiрiншiсi, археологиялық барлау, яғни ескерткiштердi iздеп тауып, мемлекеттiк есепке алу, қорғау. Екiншi, археологиялық ескерткiштерде қазба жүргiзу және қазбадан табылған заттарды лобораториялық зерттеуден өткiзу. Қазбадан табылған заттар арнайы лобораториялық өңдеуден өткеннен кейiн ғана толыққанды дерек болып саналады. Олардың атқарған қызметiн, құрылымын және материалын басқа заттармен байланысын зерттеу барысында әртүрлi зерттеу әдiстерi мен тәсiлдерi пайдаланылады. Үшiншi, зерттеу нәтижесiне сай ежелгi адамдардың тұрмыс – тiршiлiгiнiң қалыптасып, дамуындағы қайшылықтар мен заңдылықтар жайлы арнайы ғылыми мақалалар мен кiтаптар жазу. Соңғы кезең арнайы кабинеттер мен кiтапханаларда, архивтерде жүзеге асырылады.

Археологияның бастамасы көне Вавилонда байқалады.сол кезде Вавилоннның патшасы Набонид б.э.д.6.ғ.ең алғашқы жүргізген болатын.Ал Ежелгі Рим де Лукреций Кар б.э.д.1.ғ.адамзаттың тарихын үш дәуірге бөлген.Ол тас,мыс , және темір дәуірлері .Орта ғасыр кезеңінде археологияны ұмытып кеткен.15-16ғ.ғ. Италияда көптеген археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген болатын.Оның мақсаты антикалық кезеңнің мүсіндерін іздеп табу болды.18.ғ Помпей және Геркуланума қалаларында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.19.ғ. Қос Өзен мен Ежелгі Египеттің өркениеттері археология арқылы ашылды. 1836ж.дат археологы

Томсен адамзат тарихы үш кезеңге ,яғни тас, қола жәнек темір,бөлінетінін дәлелдеді.Томсенді Е.Барсо да қоштады. Буше де Перт табылған тастарды еңбек құралдар екенін дәлелді.Томсеннің және Варсоның хранологиялық жүйесін француз археологы Мортилье ары қарай дамытты.Ол Тас дәуірінің кезеңге бөлуін жасады.

2. Қазақстанда археология ғылымының дамуы

XIX ¹. 1 æàðòûñûíäà Ðåñåéäå ²àðà òåңiç æà¹àëàóûíäà¹û ê¼íå ãðåê қàëàëàðûíûң ºàëäûºòàðû ìåí ñêèô îáàëàðûí æ¾éåëi ò¾ðäå çåðòòåó áàñòàëäû. ²àçàºñòàííûң àðõåîëîãèÿëûº, åñêåðòêiøòåði òóðàëû àë¹àøºû ìә¸ëiìåòòåð îðòà ¹àñûðëàðäà¹û ¹àëûìäàð ìåí òàðèõøûëàð, ãåîãðàôòàð ìåí ñàÿõàòøûëàðäûң åңáåêòåðiíäå êåçäåñåäi. Îëàð ¼ç åңáåêòåðiíäå ¼çäåði òiêåëåé ê¼çiìåí ê¼ðãåí íåìåñå ¼çäåðiíå àéòóû áîéûíøà ì¸ëiì áîë¹àí ¸äåòòåí òûñ çàòòàð, áåéíåëåð, ¼ç çàìàíäàðûíàí ê¼ï á½ðûí áîë¹àí ºàëàëàð ìåí ºîíûñòàðäûң æ½ðòòàðûí îºè¹àëàðäû àéòûï êåòêåí.

XIX ¹. 1 æàðòûñûíäà Ðåñåéäå Îðòàëûº æ¸íå Øû¹ғûñ ²àçàºñòàííûң òàáè¹è áàéëûºòàðûíà қûçû¹óқûëûº ê¾øåéå ò¾ñòi. Ãåîëоãòàð,êåí èíæåíåðëåði æîë æ¼íåêåé ê¼íåíiң ê¼çäåðiíå äå íàçàð àóäàðûï,îëàðäû ñèïàòòàï æàçûï îòûðäû,ñ¼éòiï á½ë àóäàíäàðäûң åñêåðòêiøòåði òóðàëû ì¸ëiìåòòåð қîðûí ìîëàéòà áåðäi.

°Әðèíå ñîë êåçåңãå ºàðà¹àíäà àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøòåðäiң øûí ì¸íiíäåãi ¹ûëûìè çåðòòåëói æ¼íiíäå àéòó¹à áîëìàéäû. Àëàéäà åñêåðòêiøòåðäi òiðêåó, îëàðäûң êàðòàñûí æàñàó, áåëãiëåó ôàêòiëåðií æàñàë¹àíû ðàñ, îëàð iñòåãåí æ½ìûñòûң º½íäûëû¹û äà ìiíå îñûíäà.

Á½ë ñàëàäà ñîë êåçäå àòºàðûë¹àí æ½ìûñòûң ê¼ái á¾ãiíãi òàңäà äà ¼ç ìàңûçûí æî¹àëòºàí æîº. ²àçàºñòàí àðõåîëîãèÿñûí çåðòòåóäå Ðåñåé ìåìëåêåòi ìàòåðèàëäûº ì¸äåíèåò àêàäåìèÿñûíûң Îðòàëûº ²àçàºñòàí àðõåîëîãèÿëûº ýêñïåäèöèÿñû çîð ðîëü àòºàðäû.

Àðõåîëîãèÿ áàðëàó æ½ìûñòàðûí æ¾ðãiçóäi ºîëà áàñòàïºû òåìið ä¸óiðiíiң ìîëàëàðûí ºàçäû. 1935-1938 æ.æ Ñ.Ñ. ×åðíèêîâ Øû¹ûñ ²àçàºñòàíäà¹û ²îëáà,Íàðûí òàóëàðûíàí Ðåñåé æåðiíäåãi åң ê¼íå çàìàííûң êåí îðûíäàðûíûң áiðií òàïòû.

À.Í.Áåðíøòàì áàñòà¹àí ýêñïåäèöèÿñû Æåòiñó ìåí Îңò¾ñòiê Қàçàқñòàíäà àðõåîëîãèÿëûº æà¹ûíàí çåðòòåï, ²àçàºñòàííûң ê¼íå òàðèõûí àíûºòàó¹à ºàæåòòi ê¼ïòåãåí æàңà äåðåêòåð òàïòû. 1936-1939 æ.æ ê¼íå çàìàíäà¹û Òàðàç ºàëàñûíûң îðíûí ºàçûï, îíûң Îðòà Àçèÿäà¹û ì¸әäåíèåò, ñàóäà қàëаëàð îðòàëûғ¹ûíûң áiði áîë¹àíûí ä¸әëåëäåäi. Ѽéòiï æàçáà äåðåêòåðäåãi ìà¹ë½ìàòòàðäû ðàñòàï øûºòû. Òîëñòîâ áàñºàð¹àí Õîðåçì àðõåîë-òèïîãðàôèÿ ýêñïåäèöèÿñû Қûçûëîðäà Қàçàëû ò¼ңiðåãiíåí æ¾çäåãåí қ½íäû àðõåîëîãèÿ ì½ðàëàðäû àøòû.

Ұëû Îòàí ñî¹ûñû êåçiíäå ðåñïóáëèêàäû àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåóëåð òîºòàï ºàëäû.

Îңò¾ñòiê Қàçàқñòàíäà¹ғû ê¼ïòåãåí åñêi қàëàëàðäûң æ½ðòû Қàçàқñòàí æåðiíäåãi ò½ң¹ûø êåçäåñêåí àë¹àøºû ºàóûì àäàìäàðû ìåêåíiíiң îðíû ¹ûëûìè ì¸íi çîð çåðòòåó áîëäû.

Á½ë ì¸ñåëåíi çåðòòåóãå ïàëåîëèò ìàìàíû ² Àëïûñáàåâқà қàòûñòû 1957 æûëäàí áåði Қàçàқñòàí àðõåîëîãòàðû ¾ø ê¾ðäåëi ì¸ñåëåíi çåðòòåï êåëåäi. Àë¹ғàøқû қàóûìäûқ қ½ðûëûñ æә¸íå îíûң ûäûðàóû òàïòûº қîғ¹àìíûң ïàéäà áîëóû æә¸íå äàìóû, Қàçàқñòàí òåððèòîðèÿñûíäà¹ғû ôåîäàëäûқ қàòûíàñòàð.



3. Археологиялық қазба жұмыстары

Àðõåîëîãèÿëûқ қàçáàëàð ê¼íå çàìàí ìåí îðòà ¹ғàñûðäàí қàëғ¹àí ìә¸äåíèåò åñêåðòêiøòåðií, æàí-æàíóàðëàðäûң ñ¾éåêòåðií қàçó, çåðòòåó æ½ìûñòàðû îíû Ðåñåé íåìåñå Îäàºòàñ Ðåñïóáëèêàëàð àðíàóëû ð½қñàò áîéûíøà ғ¹ûëûìè äàéûíäû¹ғû áàð, қàçóäûң ¸әäiñòåðiíå áiëåòií æ¸әíå àðõåîëîãèÿíûң òàëàáûíà ñàé æ¾çåãå àñûðà àëàòûí ò¸әæiðèáåëi àäàìäàð æ¾ðãiçåäi. Қàçó îáúåêòiñi қàëàíûң æ½ðòû áîëñà, îíûң ½çûíäû¹ғûí, ê¼ëäåíåңií,áèiêòiãií àíûқòàéäû, áàðëûқ á¼ëiêòåðiíäåãi ìә¸äåíè қàáàòòûң қ½ðàìûí, äåìåê àðõåîëîãèÿ ñòðàòèãðàôèÿñûí çåðòòåéäi. Çèðàòòàð қàçûëғ¹àíäà òîïûðàқòàí ¾éiëãåí îáàíûң º½ðûëûñû, қàáiðäiң қàáûðғ¹àñû, ¼ëiêòiң ñ¾éåãi çåðòòåóãå àëûíàäû. Өëiêïåí áiðãå қîéûë¹àí íә¸ðñåëåð êåéäå á¾òií қàëïûíäà ñàқòàëàäû, îëàðäûң æàòқàí îðíûíà қàðàé қàíäàé êә¸äåãå æàðàòûë¹àíäûғ¹û àéºûíäàëàäû. Қàáiðäiң қ½ðûëûñûí çåðòòåó àðқûëû ¼ëiêòi æåðëåó ¹ғ½ðïû, îíû òóäûðғ¹àí äiííiң ñèïàòû áiëiíåäi.Òàáûë¹ғàí қàңқà àéºûíäàëàäû. ²àáiðäiң º½ðûëûñûí çåðòòåó àðºûëû ¼ëiêòi æåðëåó ¹½ðïû, îíû òóäûðғ¹àí äiííiң ñèïàòû áiëiíåäi. Òàáûëғ¹àí қàңқà ñ¾éåêòêåðäiң àíòðîïîëîãèÿëûқ қîðûòûíäû æàñàóäà¹û ì¸әíi çîð. Áiðãå қîéûë¹ғàí á½éûìäàð ¼ëãåí àäàìíûң áàé, êåäåé åêåíäiãií, àë ñ¾éåêòåð ñîë çàìàíäà¹ғû øàðóàøûëûқòûң ò¾ðií àíûқòàó¹à ê¼ìåêòåñåäi.

Îðòà Àçèÿ ìåí Қàçàқñòàííûң ê¼íå ì¸әäåíèåòi òóðàëû äåðåêòåð àøûëäû. Қàçàқ õàëқûíûң ýòíèêàëûқ øû¹ó òåãií îíûң ê¼íå çàìàííàí áåði қàðàңғ¹û ò½ðìûñ ñàëòû ì¸әäåíèåòiíiң ñèïàòû қàé êåçåңäå қàíäàé áîë¹ғàíûí àíûқòàó àðõåîëîãèÿғ¹à òûңûç áàéëàíûñòû øåøiëiï êåëåäi.

Археологиялық қазба жұмыстары арнайы ғылыми білімі бар адамдар өткізеді.Қазба жұмыстарының әдістемесі-археологияның маңызды бөлімі болып келеді.Экспедицияға шығар алдында,археолог мұқият дайындалды.

Археологтың мақсатына байланысты қазбаның орны анықталды.Қазбаны бастар алдында объектінің толық жоспарын салады.Ол жоспарға барлық нәрсе кіруге тиіс.Қазбаны тек қана күрекпен қазады.Керек кезде пышақ немесе шеткаға өтеді.Мәдени қабатты 20 см.қалыңдығымен ашады.

Археологиялық қазба жұмыстарының негізгі екі түрі бар.1-стратиграфиялық қазба жұмысы/лат.стратум-қабат,грек графо-жазу/.Стариграфиялық қазба жұмысын тарихи ескерткіштерінің жасын анықтау үшін жүргізеді.Яғни,стратиграфиялық қазба жұмыстары үлкен көлемде жүргізілмейді.Мәдени қабатын тура анықтау керек.Қазба жұмыстарының екінші түрі-2-стационарлық қазба жұмысы.Стационарлық қазба жұмыстарының мақсаты көп.Мақсатының бірі тарихи ескерткішті анығырақ зерттеу, археологиялық деректерді көбірек табу, тарихи объектінің анығарық картасын құрастыру және т.б. болып табылады.



Бақылау сұрақтары:

1.Археологиялық деректер.

2. Археологиялық кезеңдерге бөлу және хронологиясы.

3.18ғ.қандай қалаларда археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.

4.Археология қандай деректерге сүйенеді.

5.Италияда көптеген археологтар қазба жұмыстарын қашан жүргізді?




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет