Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64



жүктеу 1.91 Mb.
бет5/9
Дата25.04.2016
өлшемі1.91 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9
: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2

МЕРЗIМДЕЛУ


Жейтүн мәдениетi – б.э.д. 6 – 5 мың.

Льялово мәдениетi – б.э.д. 4 – 3 мың.

Днепро – Дондық мәдениет - б.э.д. 5 – 3 мың.

Кельтеминар мәдениетi – б.э.д. 4 мың.

Байкал өңiрiнiң(исаков, серов, китой)

мәдениеттерi – б.э.д. 4 – 3 мың.

Шығыс Еуропаның орманды аудандарының

кейiнгi жаңа тас (балахин, каргополь,

карель т.б.) мәдениеттерi – б.э.д. 3 – 2 мың.

Қиыр шығыстың жаңа тас (новопетров,

громатухин, нижнеамур) мәдениеттерi – б.э.д. 5 – 2 мың.

Баќылау сұраќтары:

1. Неолит дәуірінің ерекшелігі.

2.Неолит дәуірінен табылған заттардың шаруашылықтың басқа дәуірге қарағанда айырмашылығы.

3. Джейтун мәдениеті.

4 Шығыс Еуропа мәдениеттерін атап көрсет.

5 Джейтун мәдениетінің хронологиясын көрсет.

6 Кельтеминар мәдениетi – б.э.д. 4 мың.

7 Шығыс Еуропаның орманды аудандарының

кейiнгi жаңа тас (балахин, каргополь,

карель т.б.) мәдениеттерiн көрсет.

8.Неолит тұрақтары.

8- лекция. Таќырыбы:

Қазақстан неолит дәуірі.


Жоспары:

1. Атбасар мәдениеті

2.Маханжар мәдениеті

3. ²àðàòàó æîòàñûíûң åñêåðòêiøòåði.

4. Àðàë ìàңû ò½ðàºòàðû.

5. Îðòàëûº æ¸íå Áàòûñ ²àçàºñòàíäà¹û åñêåðòêiøòåði.



Лекция маќсаты: Жаңа тас дәуіріндегі терімшіліктен егіншілікке, Аңшылықтан, мал шаруашылығына көшуін түсіндіру.

Лекция мәтіні

1 Атбасар мәдениеті:

Бұл дәуірдің басы шамамен б.з.б ҮІІ мың жылдықтың екінші жартысымен ҮІ мың жылдықтың тұсына тұстас келеді. Бұл тас өңдеуде техника гүлденген кез болды. Еңбек құралдарын өңдеу барған сайын мамандандаралды. Қоспа ретушь техникасының жетілдірілуімен қатар тас өңдеудің тегістеу, бұрғылау кетпендер дәнүккіштер, келілер, келісаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентениттен басқада тастардан әшекейлер білезіктер, алқалар жасалды.

Неолит дәуірінің аса маңызды белгісі табиғаттың дайын өнімдерін иемдену орнына – жиын терін мен аң аулаудың орнына келген өндіруші шаруашылыққа негіз болған мал шаруашылығының егіншіліктің тууы болып табылады. Шаруашылықтың жаңа түрлері шығуының адамзат қоғамының дамуы үшін орасан зор маңызы болды. Адамның еңбек кәсәбәнәі саласан кеңейтті, сонымен қатар оның сипатын сапасы жағынан өзгертті. Адамның экономикалық қызметінің одан кейін талай мың жылдарға созылған бүкіл тарихы едәуір дәрежеде осы екі шаруашылықтың даму, жетілу тарихы болып табылалы.

Неолит дәуірінде алғашқы адамдардың қолы жеткен өндіргіш күштер дамуының деңгейі басқа да мәдени тұрмыстық жаңалықтырына шығуына себепші болды. Қазақстан ежелгі тұрғындарында кен кәсібінің бастамалары шықты. Қыш құмыра ісі, тоқымашылық дамады.

Қазіргі уақытта Қазақстан аумағында 600-ден аса неолиттік және энеолиттік ескерткіш мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай бұлақтық, өзендік, көлдік, үңгірлік тұрақ деп 4-ке бөлінеді. Әдетте өзіндік тұрақтарда, сондай-ақ көлдік үлгідегі тұрақтар да едәуір көп заттар табылды. Қазақстан аумағында бұлақтық тұрақтар неғұрлым көп тараған. Өйткені шөл және шөлейт аймақтарда өзендер аз болады. Қазақстанның шөл даласындағы ескерткішьердің бір ерекшелігі сол, олардың көпшілігі – ашық үлгідегі тұрақтар.

Атбасар мәдениеті тұрақтар мейлінше шоғырланған жер – Ақмола облысының Атбасар ауданы бойынша аталған. Оның таралған аумағы: далалық аумақтағы Есіл өзенінің аңғары мен қазақтың ұсақ шоқылы өңірінің солтүстік батыс бөлігі. Мәдениет б.з.б ҮІІ мыңжылдықтың аяғы- ҮІ мыңжылдықтың басында Арал өңірінің немесе Шығыс Каспий маңы өңірінің тұрғындары араласуы жағдайында жергілікті мезолит тайпаларының материалдық негізінде қалыптасты. 200 ге жуық тұрақ зерттеліп олардың 20 шақтысы қазылды. Бұл кезеңнің ең жарқын ескерткіштері: Виноградовка 2, Тельман 1-10, Явленка селосының маңындағы Қарлыға, Боголюбово, Виноградовка -10-14, Жабай-Пакровка 3 тұрақтары. әдетте атбасар мәдениеті тұрақтарының бәрі солтүстік Қазықстанның аса маңызды су жолдарының ертедегі арналарының жағаларына орналасқан. Сақталап қалған іздерге қарағанда тұрғын үйлер жеңіл жер бетіндегі сипатта болған. Бұлар көлемі 25 шаршы метрден аспайтын дөңгелек және төртбұрышты лашық түріндегі құрылыстар еді. Атбасар тұрғындарының көпшілігін ескерткіштердің топографиясы, индустрияның сипаты, мәдени қабаттың нашарлығы, шаруашылықтың сипаты дәлелдейді. Тельман 1 тұрағында сол кездің өзінде –ақ жұмыр тастар мен нуклеустер одан әрі өндірілген; мұнда қыстырма еңбек құралдаран дайындауға жарамды қалақшалар мен тас сынықтары түріндегі бейімделген нұсқалар алынған.

Керамика ыдыс көлемі 1-5 л шамасындағы жарты жұмыртқа түрінде болған. Оның сырты тарақ тәрізді қалыппен безендірілген. Бірақ керамиканың қалдықтары өқте аз. Остеологиялық қалдықтары да аз. Тек соңғы ал кейде ортаңғы неолит тұрақтарында ғана жылқының ірі қараның сүйектері кездеседі. Б.з.б ІІІ мыңжылдықтың басында Солтүстік қазақстанда өндіруші шаруашылық элементтері қалыптасқан деуге мүмкіндік береді.


  1. Маханжар мәдениеті.

Бұл мәдениет еснкерткіштерінің бізге белгілі көпшілігі Торғай ойпатының түбінде жатыр. Олардың ішінде бірнешеуінде ғана мәдениет қабаты сақталып, жақсы зерттелген. Олар:

Маханжар, Тұздыкөл 2, дүзбай -1-4, сор-2, бестамақ, Амангелді, тобылда Алқау-2 тұрағы ғана мәлім.

Ескерткіштердің типографиялық сипаты: олардың көпшілігі жайылма сулардың кең уча скелерінде олар күрт таратылатын жерлерінде орналасқан. Жайылымдардың ені жалпақ келетін учаскелердің жағалауын қамыс басқан. Қазір мұндай сулар балыққа және құстарға бай. Олар ертедеде сонымен ерекшеленеді.

Бүгінде белгілі тзұрақтардың бәрінде мәдениет қабаты құм немесе құмдауыт қабаттан тұрады және едәуір дәрежеде жойылып кеткен. Тек біреуінде дүзбай -1 ескерткішінде ғана әлде бір құрылыстардың қалдықтаран табу мүмкін болды. Оларға қарағанда, мұнда неолит тұрғандарында жерге жарты метрдей қазылған жартылай жертөрелер болған.

Маханжар мәдениетінің ыдысы ерекше: керамикалық жұқа ыдыс қолдан жасалған және ұзынша пропорцияда болған. әдетте қылта мойыны жіңішке түбі конус тәрізді кейде бұдырлы болып бітеді. Өрнек ыдыстардың әлі кеуіп үлгермеген сыртына тісті қалыппен салынған. Компазициясы көлденең немесе тігінен салынған иректер сызылған параллельдер және басқа элементтер кейде бүкіл сыртын безендіріп тұрған.

Еңбек құралдарын дайындаған кезде Тобыл өңірінің ежелзгі тұрғындары қалақша қыстырмалар техникасын пайдалануды артық санағын. әдетте олар тұрақтарда барлық олжалардың жартысын құрайды деуге болады. Бірақ сол кездің өзінде – ақ құралдар үшін жергілікті көздерден алынатын шикізатты пайдалануды жөн көрді. Бұл орайда мұнда мезолит дәуірінен бері белгілі қайталап өңдеудің барлық тәсілдері: соның ішінде трапеция түріндегі геометриялық қыстырмалар дайындау да сақталған. Құралдарды шетіне ретушь салу және кескішпен жаңқалау әдісімен дайындаумен қатар тегістеу әдісінің пайдалануы дұрыс атап өтілген. Сонымен бірге бұрғылап тесілген ұршықтың басы табылды. Бұл бұрғылау әдісінің пайда болуын ғана емес сонымен қатар жіп иірудің таралғанын да дәлелдейді. Дүзбай -2 Бесбармақ тұрақтарынан табылған тас қалақшалардан жасалған бұрғылар мәлім. Маханжар мәдениеті тұрақтарында жебе ұштарының болмауыда қызықты. Сірә, оған бірнеше қыстырмадан тұратын конструкция пайдаланылған болса керек.

Өндіруші шаруашылық дәуіріндегі Қазақстан аумағы тұрғындарының демографиясы туралы мәселені қарастыра келгенде ауланған жануарлардың құрамына қарағанда қамалап жеке аулаумен ойдағыдай ұштастыралған аңшылық шаруашылық жүйесінің маңызды бөлігі болды. Украйнаның Еділ бойы мен Қазақстанның далалық өңірлері бойынша қолда бар материалдар қажетті ең аз аңшылық аума.ғының мөлшерін шамамен есептеп шығаруға мүмгкіндік береді.

Тұрғын жайлардың көлемі мен мөлшеріне қарағанда аңшылық қауым орта есеппен шығаруға мүмкіндік береді. Тұрғын жайлардың көлемі мен мөлшеріне қарағанда аңшылық қауым орта есеппен 50 адамнан тұрды. Оның етке деген жылдық қажеті 11000 килограмға тең ал ауланатын сүт қоректілер биомассасының табиғи өсімі 100 шаршы километрге шаққанда 4000 кг болатынын негізге алғанда, аң аулайтын жердің ең аз мөлшерін 750 шаршы шақырым деп белгілеу керек. Теория жүзінде бүкіл Қазақстан 3620 қауым тұратын жер бола алады. Бірақ бұл орайда аң аулау жөнінен өнімді емес алаптармен қоныстануға қолайсыз аймақтың шартты түрде 50 пайыз болатынын ұмытпаған жөн. Сондықтан Қазақстан неолиті үшін халық санын ең көп дегенде 80000 адам деп есептеу мейлінше дұрыс болады.

Аңшылықпен балықшылар дүниесі шеңберінде болған тығыз мәдени шаруашылық байланыстар археологиялық материалдардан айқын көрінеді.
3. Қàðàòàó æîòàñûíûң åñêåðòêiøòåði.

Îңò¾ñòiê Қàçàқñòàíäà ¸әñiðåñå Қàðàòàó æîòàñûíûң Îңò¾ñòiê æîòàñûíäà æàңà òàñ ғ¹àñûðûíûң åñêåðòêiøòåði ê¼ï òàáûë¹ғàí. Қàðàүңãið ò½ðà¹ғыíäà қàçáà æ½ìûñûí æ¾ðãiçó êåçiíäå åң ê¼ï ìàèåðèàë òàáûëäû. Á½ë æåðäå ¾ëêåí ì¸әäåíè қàáàò òàáûëäû, àң ñ¾éåêòåði, òàñ қ½ðàëäàðû ò.á ê¼ïòåãåí ñ¾éåê á½éûìäàð òàáûë¹ғàí: èíåëåð, áiçäåð, òiñòåðäåí æàñàë¹àí ïûøàқ, øàïқû ò.á . Қàðàүңãið ò½ðғ¹ûíäàðû êåðàìèêàäàí ûäûñ æàñàóäû ¾éðåíäi.



4. Àðàë ìàңû ò½ðàқòàðû.

Íåîëèò ìә¸äåíèåòiíiң êåëåñi òîáûí Ñûðäàðèÿ ñà¹ғàñûíàí òàáûëғ¹àí åñêåðòêiøòåð æàòàäû. Æàëïàê қîéíàóûíäà àëòû ò½ðàқ òàáûëäû. Ñàç áàëøûқòàí æàñàë¹ғàí ûäûñòàð íåãiçiíåí òîñòàқ, êåñå ò¾ðiíäå êåçäåñåäi. Ò¾ái òåãiñ êâàðöèòòåí æàñàë¹àí қ½ðàëäàð áàð. қîñìîëà 4 æ¸íå 5 ò½ðағ¹ûíäà êðåìíèéäåí æә¸íå ຠêâàðöèòòåí æàñàë¹àí қ½ðàëäàð ïûøàқ ò¸әðiçäåñ ïëàñòèíàëàð òàáûëäû. Àðàë ìàңû íåîëèò åñêåðòêiøòåði ені õðîíîëîãíèÿëûº êåçåң íåîëèò æ¸íå ýíåîëèòêå æàòàäû.

Ñåêñåóіë 1, Àңåñêå íåîëèò ò½ðàғ¹ûíäà æåáå ìåí ñ¾ңãi êåçäåñïåéäi,оның åñåñiíå òðàïåöèÿ ò¾ðiíäåãi, ïûøàқ òә¸ðiçäåñ ïëàñòèíêàëàð ê¼ï êåçäåñåäi. Êåðàìèêàëûқ ûäûñòàð да êåçäåñåäi.

5. Îðòàëûº æ¸íå Áàòûñ ²àçàºñòàíäà¹û åñêåðòêiøòåði.

Орталық Қазақстан òåððèòîðèÿñû íåîëèò æ¸íå ýíåîëèò åñêåðòêiøòåðiíå áàéëàíûñòû. Íåãiçiíåí Қàðàғ¹àíäû îáëûñû æ¸íå Қàðàòîðғ¹àé ¼çåíi áàññåéíiíäå îðíàëàñқàí. Ñîëò¾ñòiê Øûғ¹ûñ Áàëқàø ìàңû íåîëèò åñêåðòêiøòåði á½ëàºòûң ò½ðàқòàð¹ғà æàòàäû. Á½ë æåðäå қ½ðàë äàéûíäàó¹à àðíàë¹àí íåãiçãi øèêiçàò ðåòiíäå êâàðöèò ¸әò¾ðëi ò¾ñòåãi қîïàë ïîðôèð қîëäàíûëäû. Á½ë æåðäåãi êâàðöèò ¼íäiðó iñi æàқñû æîëғ¹à қîéûë¹àí. Á½ëຠìàңûíäà êâàðöèò êåëi îðíàëàñқàí. Êåéiíãi ïîëåîëèò æ¸íå ýíåîëèò êåçåңiíå æàòàòûí åñêåðòêiøòåð. Æåçқàç¹ғàí àóäàíûíäà òàáûë¹àí Èìàí Á½ðëûқ ò½ðғà¹û îñû àòòàñ ¼çåííiң ñîë æà¹ûíäà îðíàëàñқàí. Ò½ðàқòûң òåððèòîðèÿñûíäà ñ¾éåêòåð êðåìíèé á½éûìäàðûíàí êåðàìèêàäàí ò½ðàòûí ì¸әäåíè қàáàò òàáûëäû. Á½ë æåðäåí ñîíäàé-ຠáàëòà, òûðìà, ïûøàқ, ñ¾ңãi, íàéçà ½øòàðû òàáûëäû. Èìàí – Á½ðëûº-2 ò½ðà¹ғûíûң ò½ð¹ғûíäàðû êåðàìèêà ûäûñòàðäû ëåíòàëûқ ò¸ñiëìåí æàñàäû. Æàñàë¹àí ûäûñòàðäû îòºà ê¾éäiðiëãåí ûäûñòàðäûң ñûðòûíà îéûï áàñûëып, ñîë æàғ¹ûíäà îðíàëàñқàí. Ò½ðàқòûң òåððèòîðèÿñûíäà ñ¾éåêòåð êðåìíèé á½éûìäàðûíàí êåðàìèêàäàí ò½ðàòûí ì¸äåíè қàáàò òàáûëäû. Á½ë æåðäåí ñîíäàé-àқ áàëòà, òûðìà, ïûøàº, ñ¾ңãi, íàéçà ½øòàðû òàáûëäû. Èìàí – Á½ðëûº-2 ò½ðà¹ûíûң ò½ð¹ûíäàðû êåðàìèêà ûäûñòàðäû ëåíòàëûº ò¸ñiëìåí æàñàäû. Æàñàëғ¹àí ûäûñòàðäû îòқà ê¾éäiðiëãåí ûäûñòàðäûң ñûðòûíà îéûï áàñûë¹ғàí îþ-¼ðíåê æàñàëғ¹àí. Ñîíûìåí қàòàð Èìàí-Á½ðëûº -2 ò½ðà¹ûíäà ¾é æàíóàðëàðûíûң ñ¾éåêòåði äå òàáûëäû. (æûëºû, iði ºàðà, ºîé, åøêi, ò.á.). Áàòûñ ²àçõàºñòàí òåððèòîðèÿñûíäà íåãiçiíåí ¼çiíäiê æә¸íå ê¼ëäiê òèïòåãi ò½ðàºòàð òàðà¹àí Øàòïàíàë, ²½ëñàðû-1, Øàңäûàóûë, ²àéíàð, ²ûç-åìøåê, Æûëàí-қàáàқ, Ñàðûқàìûñ, Øàÿíäû ò.á. ò½ðàқòàð áåëãiëi. Á½ë æåðäå íåãiçiíåí êâàðöèòòåí æàñàë¹àí қ½ðàëäàð êåðàìèêà ûäûñòàð òàáûë¹àí. Á½ë ò½ðàқòàðäàí òàáûëғ¹àí қ½ðàë æàñàó iñi æàñàëó æîëû æ¼íiíåí áiðiíå-áiði ½қñàñ.

Ñîңғ¹û íåîëèò åñêåðòêiøòåði Ñîëò¾ñòiê Áàòûñ Қàçàқñòàíäà êåçäåñåäi. Á½ë æåðäåãi êåрамèêà ûäûñòàð ôîðìàñû æ¼íiíåí ¼çãåøå ñûðòûíà òîëқûí òә¸ðiçäåñ ñóðåòòåð ñàëûíғ¹àí.

Æî¹ғàð¹û Åðòiñ ºîíûñòàðû.
Øûғ¹ûñ Қàçàқñòàíäà¹ғû íåîëèò òàéïàëàðûíûң ºîíûñòàðû Óñò-Íàðûì қîíûñûíäà àóìà¹û 800 ì. àëàң àøûë¹ғàí. Çàòòàðäûң ê¼ïøiëiãi îò îðûíäàðû 2,5-2,8 ì. òåðåңäiêòåí òàáûëäû. Á½ë æåðäå òðàïåöèÿ ò¾ðiíäåãi қ½ðàëäàð àç êåçäåñåäi. Қ½ðàëäàð á½ë æåðäå ïûøàқ òә¸ðiçäåñ ïëàсòèíêàëàðäàí æàсàëғ¹àí. Ѿéåê çàòòàð ñèðåê êåçäåñåäi. Ìàëîêðàñíîÿðñê åëäi ìåêåíiíäåé íåîëèò ò½ðàғ¹û ìåðçiìi æ¼íiíåí áiðøàìà åñêi á.ç.á 4 ìûң æûëäûººà æàòàäû. Á½ғ¹àí äә¸ëåë êåðàìèêàëûқ ûäûñ æàñàó ò¸әñiëi äå ê¼íå, қ½ðàëäàð. Ñåìåé ìàңûíäàғ¹û Қûçûëсу қîíûñûíàí ¾ëêåí ê¼ëåìäåãi òàñ қ½ðàëäàð, êåðàìèêà ñûíûқòàðû òàáûëäû.

Ñîëò¾ñòiê Қàçàқñòàí ò½ðàқòàðû æә¸íå ìîëàëàð.



Баќылау с±раќтары:

1 Неолит дәуірінен табылған заттардың шаруашылықтың басқа дәуірге қарағанда айырмашылығы.

2 Неолит дәуірінің хронологиясын анықта.

3 Атбасар мәдениетіне сипаттама.

4 Маханжар мәдениетінің зерттелген аумағы.

5 Неолит дәуіріндегі тұрақтар қындай болып бөлінді.

6 Неолит дәуірі ненің дамығанын көрсетті.

9- лекция. Таќырыбы:

Полеметалл дәуірі.

Жоспары:

1. Шығыс Европаның отырықшы егіншілері мен малшыларының энеолиттік мәдениеті, триполье мәдениеті.

2. Орта Азия энеолиті.

Лекция маќсаты: :Адамдардың ең алғашқы металл мысты қолдануы жайында мәліметтер беру.

Лекция мәтіні (ќысќаща) .

1 Шығыс Европаның отырықшы егіншілері мен малшыларының энеолиттік мәдениеті, триполье мәдениеті.
Неолит дәуірі тас еңбек құралдары принципиалдық жанартатын мүмкіндігін тамамдады.Кейпін қола дәуірінде ,тасты өңдейтін біршама жаңа әдістері пайда болғанымен,бірақ тас әбден маңызды еңбек құралдарын жасайтын жалғыз ғана шикізат маңызын жоғалтты.Болашақ металдың алдында болды.Металдың алғашқы кезеңін энеолит деп атайды.,(грек энде-мыс, литос-тас)яғни мыс-тас дәуірі.Осы сөзбен энеолит дәуірінде мыстан жасалған еңбек құралдары пайда болды.Бірақ тастан жасалған еңбек құралдар үстем болды деп айтқысы келді.Түсті металургияның дамуының төрт кезеңі бар:суық қақтау , ыстық қақтау,мыстан рудадан қорыту,мыстың негізінде араластыру.

Ең алғашқы рет металлды жердің қай аймағында пайдаланғанын айтуға әлі қиын, бірақ, кейбір ғалымдардың пікірі бойынша ,мысты бірнеше аймақтарда шамамен бір уақытта пайдалана бастады. Б.э.д. IҮ – мыңжылдықта адамдар мыстан еңбек құралдарын жасай бастады. Мысты игеру барлық жерде бiрдей жүрген жоқ. Мысқа бай оңтүстiк аудандарда бұл процесс қарқынды дамыды.

Мыс өңдеудiң екi тәсiлi белгiлi: қыздырып және қыздырмай өңдеу. Бұлардың қайсысы алғаш игерiлгендiгiн дөп басып айту қиын. Ең алғашқы еңбек құралдары қыздырмай, кесек мыстарды көрiкте соғу арқылы жасалды деуге негiз бар. Дегенмен мысты қыздырған кезде балқыған мыстың әртүрлi қалыпқа түсiруге болатындығын адамдардың бiлуi де әбден мүмкiн.

Металл өндiрудi игеруге байланысты өндiрiсте өзгерiс болды. Жалпы тайпалардан егiншi және бақташы тайпалардың бөлiнiп шығуы неолитте қалыптаса бастаған бiрiншi қоғамдық еңбек бөлiнiсiне алып келдi. Жерорта теңiзi, Алдынғы Азия, Солтүстiк Африка, Оңтүстiк шығыс Еуропада және Орта Азия жерлерiнде егiншi тайпалардың мәдениетi тұтастай қалыптасты. Ал құрлықтың басқа көптеген бөлiктерiнде шаруашылықтың неолиттiк қалпы сақталды.

Шығыс Еуропаның оңтүстiк аудандары мен Орта Азияның көпшiлiк жерлерiне энеолиттiк мәдениеттердiң таралуы өзара бiрсыпыра ортақ белгiлерiне қарай топтастырылған. Олар тас еңбек құралдарымен қатар мыс құралдардың көп таралуы; кетпендi егiншiлiк пен үй маңы бақташылығының үстем болуы; өрнектi балшық ыдыстардың молдығы; балшықтан тұрғызылған iрi үйлермен қатар, балшықтан жасалған әйел мүсiндерi, ерекше өрнектi өнер туындылары. Шығыс Еуразия кеңiстiгiнде энеолит мәдениетi Оңтүстiк Украйна мен Молдовада, Орта Азияның оңтүстiгiнде жақсы зерттелген. Осы аудандардың алғашқысына жататын триполь мәдениетi тұрғындарының егiн шаруашылығынан қатысты өзiндiк идеологиялық түсiнiктерi қалыптасқан. Осындай түсiнiктерi трипольдықтардың ыдыстарының сыртын безендiруде айқын көрiнiс тапқан. Ыдыстардың сыртындағы күрделi де тұрақты өрнектер дiни мағана берiп, олардың айнала қоршаған орта мен кеңiстiк жайлы түсiнiктерiн аңғартады. Өрнектерде көбiне жаңбыр мен жел, күн мен түн, жыл мезгiлдерiнiң ауысулары бейнеленедi. Сонымен қатар жануарлар, өсiмдiктердiң жапырақтары, жер жырту мен егiн салу секiлдi шаруашылық көрiнiстерi де суреттелген. Балшықтан кейде сүйектен жасалған энеолиттiк әйел бейнелерi оларды береке құдайы ретiнде дәрiптегендiктi сездiредi. Осы дәуiрге жататын триполь мәдениетi өкiлдерiнiң кетпендi егiншiлiк және үй маңындағы бақташылықпен айналысқаны анықталып отыр. Дәлел ретiнде қазба кезiнде табылған әртүрлi дәндi дақылдардың қалдықтары мен егiншiлiкке пайдаланған еңбек құралдарын айтуға болады. Астық жинаған орақтардың тұтас тастан, мыстан және тiстерi микролиттерден құрастырылған түрлерi де кездеседi. Құрамында 443 мыс еңбек құралдары бар Карпун көмбесiн зерттеу трипольдықтардың еңбек құралдарын Балкан-Карпат таулы аймақтарынан алынатын таза мыстан жасалғандығын анықтауға мүмкiндiк бердi.

Трипольдықтардың арғы тегi жайлы ғылымда ортақ көзқарас жоқ. Бiр бiрiне қайшы келетiн екi көзқарас қалыптасқан: бiрiншiсi бойынша триполь тұрғындары Балкан жарты аралынан келген. Екiншi пiкiр бойынша триполь мәдениетi жергiлiктi нолиттiк тайпалардың негiзiнде қалыптасқан. Олардың тарих сақынасынан түсiп қалуы жайлы да ортақ көзқарас жоқ. Кейбiр зерттеушiлер оның басты себебi ретiнде б.э.д. II- мыңжылдықта шаруашылықта болған өзгерiстер мен, яғни бақташылықтың дамуымен баиланыстырса, ендi бiреулерi бұл жерлердi бақташы тайпалардың жаулап алуымен байланыстырады.

Энеолит дәуірінде Молдавияда, Оң жағалаулық Украинада және Румынияның бір бөлігінде өнім шығаратын шаруашылықтың үлкен бір бөлігі пайда болды.Киев қаласының қасында орналасқан Триполь селосы осы мәдениетке өз атын берді.Сондықтан бұл мәдениетке Триполь мәдениеті деп. атап кеткен.Румынияда бұл мәдениетті Кукетеш мәдениеті деп. атайды.Бұл мәдениет б.д.д.Vмың жылдықтың екінші жартысында қамтиды.Триполь мәдениеті егін шаруашылықты мәдениет болып есептеледі.Триполь мәдениетінің егін шаруашылығы ормандардағы ағаштарды тамырымен жұлуды қажет ететін.Бұл жұмыс ер адамның күшін қажет етті.Сондықтан бұл мәдениетте ер адамның ролі үстем болған,патриархат негізгі орын алды.Триполь мәдениетінің егін шаруашылығы ескі заманнан қалыптасқан шаруашылықтың жүйесі болып табылады.Жерді кетпенмен, өңдеген.Кейбір деректерде жерді баптап болған соң тырмамен тырмаланған.Бидай,арпа, Ірі бұршақ сияқты дақылдар түрі егілген .Өнімді шақпақ тас сипатты орақпен орып, тас диірменмен тартатын болған.Кейбір қоныстарда мал. шаруашылығы үлкен роль атқарған. Сиыр мен шошқа баққан.

Оң жағалаудағы Украинаның жері,Молдава,Румыня мен Болгарияның Карпат-Дунай бөлігі энеолит дәуірінде,триполе-кукутени мәдениеті ретінде белгілі,отырықшы-егіншілердің мәдениетімен қамтылды.Осы және өзге мәдениеттер Балқан-Дунай энеолиттін құрады.Триполье Кукутени мәдениетінің ескерткіштерінің зерттелінуінің ұзақ тарихы бар,оның бірнеше кезеңдестірілуі бар.Бұл мәдениеттің хронологиясы ерте,орта және кейінгі(соңғы) кезеңдерге бөлінеді,бұдан басқа жекелеген уақыттың кезеңдер мен жергілікті варианттар (нұсқалар) бар.Трипольдіктердің қоныстары құнарлы орманды топырақтарда орналасты.Бұл қоныстар орасан үлкен аумаққа таралып,тесе бұйымдармен қатар мыс бұйымдардың пайда болуы;Кетпенмен жер өңдеу мен отырықшы мал шаруашылығының үстем болуы,әшекейлі қыш ыдыстардың ,саз балшықтан соғылған үйлер мен егіншілік культтерінің болуы секілді ерекшеліктермен біріктірілді.

Триполье-кукутени мәдениетінің ерте кезеңіне бізге белгілі шамамен 150-дей қоныс жатады.Олар,өте ертедегілерінде әшекейлі керамиканың жоқтығымен ерекшеленеді.Ерте кезеңі б.з.д.4200-3400 ж.ж.хатталады.Бұл кезеңнің қоныстары ауданы бойынша онша үлкен емес,мәдени қабаттарында көптеген кремнилік жарғақтар мен ретушсызтілімдер табылды.Керамика ақ бояу тастырылған ойықтары бар оюлармен әшекейленген , алайда бұлар осы кезеңнің соңында қолданыстан шығып қалды.Бұл кезеңде Днепрдің орта ағысында жейтін тамақтың негізгі бөлігін аңшылықпен тауып отырды.

Бұл уаққытта триполье кукутени мәдениетінің жергілікті нұсқаларының интенсивті түрде қалыптасуы жүрді.Трансельванияда,Малдавалық Карпат маңындағы және өзге де аудандарда көптеген ескерткіштер белгілі;мәдениеттің жергілікті нұсқасының өзге қоныстарының тобы Днепр бойында орналасқан (Флоресты,Александровка І жіне т.б.)қоныстардың тағы бір тобы Днестрдің сол жағалауында табылды.(Луна-Врублевецкая,Бернашевка және т.б.).Соңғы жылдардың зерттеу материалдары бізге триполье-кукутень мәдениетінің б.з.д. Ү-ІҮ мың жылдықтардың шегінде ертеректегі жергілікті мәдениеттердің (Баян және сызықты-ленталы) негізінде,Шығыс Карпат маңы мен Оңтүстік-Шығыс Трансильванияның жерінде қалыптасуындағы жөнінде сенімді түрде айтуымызға мүмкіндік береді.

Триполье-кукутень мәдениетінің келесі кезеңі (б.з.д.ІҮ мың жылдық) Керамика өндірісінің күрт өсуімен және әшекейлі ыдыстардың пайда болуымен сипатталады.Осы кезеңнің бірнеше жүздеген есекерткіштері белгілі,олардың ішінде ең маңыздылары Колошицина мекені мен Владимировкадағы қоныстар болып табылады.

Киевка жақын маңдағы Колошицинада екі сырғымалы шатырмен жабылған саз балшықты үйлердің отыз тоғыз алаң-іргесі табылды.Алаңдар шеңбер бойымен орналасқан және де кіре берісіндегі шеңбердің ортасына қарап, тұрған екі жүзден астам үй табылды.Шеңбердің ортасындағы кеңестік мал үшін қаша ретінде қызмет атқарды.Қоныс айнала қоршаумен қоршалған деген жорамал бар.

Трипольелік тұрғындардың негізгі кәсібі кетпенді жер өңдеу болды.Олжалардың арасында балшықтағы әртүрлі дәндердің іздері,сондай-ақ жер өңдеу заттары жиі кездеседі.

Жерді өңдеу тастан,сүйектен , және мүйізден жасалған кетпенмен жүргізілді.Негізгі ауыл шаруашылық дақылдары бидай,арпа және тары болды.Өнімдері қарадүрсін орақтармен орып алған (бүтін тасты,астарлы,ал кейін мысты.)

Трипольелік бұйымдарды саралау , олардың Балқан-Карпат тау аймағындағы кендерден алынған таза мыс бұйымдарды пайдаланғанын көрсетеді.

Бұл кезеңдегі трипольеліктердің саз балшықты ыдыстары формаларының алуан түрлілігімен таң қалдырады:үлкен екі конусты ыдыстар кратерге алмұртқа ұқсас кеселер,тік бұрышты құлақшалары бар ыдыстар құмыралар.Ыдыстар азықта сақтау үшін,тамақ дайындау үшін және асханалық ыдыс ретінде пайдаланылды.Кейбір ыдыстар қақпақтармен жабдықталған.

Мына жайт өзіне назар аудармай қоймайды: соңғы зерттеулер көрсетілгендей,трипольелік мәдениеттің қоныстарының бәріне де егіншілік құралдары басым бола берген жоқ кей жерлерде шаруашылық көбінесе мал шаруашылығы сипатында болды.

Трипольеліктердің ірі қараның екі түрін (шағын жіңішке сирақты және жабайы сиырға ұқсас ірісін) қой шошқа ұстады.Триполье мәдениетінің өмір сүрунің соңына қарай жылқы қолға үйретілді.Бұл мәдениеттің мал шаруашылығына малды қорады бағып ұстау тән.Малды қоныстың маңында жайып,оны түнде қашарда ұстайтын болған.

Триполье-кукутени мәдениетінің тайпаларында шаруашылықтың егіншілік сипатымен байланысты өзіндік бейнесі бар идеологиялық түсініктер қалыптасты.Олар ыдыстардың ою-өрнектері мен әйел бейнесіндегі саз балшықты статуэтка да өте әдемі бейнеленген.Табылған олжаларға қарағанда,ең басты діни-мифологиялық символ-Жер ана болды.

Трипольеліктер мәдениетінің дамуының соңғы кезеңінде оның аумағы едәуір ұлғайды.Бұл кезеңнің ескерткіштері Еділ өзенінің арғы беті мен Днепрдің бергі бетінің орта тұсына дейін белгілі және олар алуан түрлілігімен ерекшеленеді.(Шеңбер бойымен орналасқан шағын қоныстар мен үлкен қоныстар).Триполье мәдениетінің соңғы кезеңі б.з.д. 300 ж.мен б.з.д.2200 д.қамтиды.

Триполье-Кукутень мәдениетінен басқа Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропада өзге де мәдениеттер өмір сүрді.Дунай мен Пруттың төменгі ағысында Гумельница мәдениетінің ерте кезеңінің ескерткіштері бар.(шамамен жиырма ескерткіш белгілі).Жоғарғы Виела мен Жоғарғы Днестр арасында зимнозлот мәдениеті өмір сүрді.Триполье –кукутень мәдениетінің солтүстігіне қарай б.з.д. ІҮ мың жалдықтан ІІІ мың жылдықтың ортасына дейін шұңқыр тәріздес кубоктар мәдениеті дамыды.Бұл мәдениет шаруашылықтың өндіруші түрінің таралуында ерекше роль ойнады.Еуропаның едәуір бөлігінде Эльбадан Днепрдің орта ағысына дейін б.з.д. ІІІ мың жылдықта шар тәріздес амфорлар мәдениеті қалыптасты.

2. Орта Азия энеолиті.

Орта Азияның оңтүстiк аудандарындағы мәдениеттер жейтун егiншiлiк мәдениетiнiң негiзiнде қалыптасып, дамыды. Бұл өңiрдiң энеолиттiк мәдениетiн зерттеуде олардың құрылыс салу дәстүрiнде, еңбек құралдарында, ыдыс өрнектерiнде, балшықтан жасалған әйел бейнелерiнде трипольдықтармен ұқсастық барлығы байқалады.

Түркiмения жерiндегi Анау, Намазга тепе қоныстарын зерттеу үлкен ғылыми маңызға ие. Қазба жұмыстары нәтижесi олардың жейтуннан да жоғары дамыған егiншiлiк мәдениеттiң ескерткiштерi екендiгiн көрсеттi. Бұл мәдениеттер өкiлдерiнiң өсiрген дәндi дақылдарының iшiнде арпа басым. Олар қой, ешкi iрi қара мен ит бақты. Бiрсыпыра кейiнрек түйенi қолға үйреттi. Еңбек құралдарының басым көпшiлiгi (кетпен, орақ, дән үгiткiштер) тастан жасалғанымен олар мысты да бiлдi. Анаудың төменгi қабатының өзiнен инелер, түйрегiштер, жапырақ тәрiздес пышақтар мен әшекей бұйымдары кездеседi. Қазба кезiнде шыққан сыртында өрнегi бар саз ыдыстар, құрылыс қалдықтары, әйелдер бейнелерi бұл мәдениеттiң энеолит дәуiрiне жататындығын көрсетедi.

Орта Азияның оңтүстiгiнде қалыптасқан осы мәдениеттер Иран мен Алдыңғы Азияның энеолиттiк мәдениеттерiмен тығыз байланысты және Оңтүстiк Еуропа мен Азияның егiншi мәдениеттерiмен бiрқатар ұқсастықтары бар.

Мәдениеттердiң бiрiнен соң бiрi жалғаса дамуы археологтарды әр уақытта қызықтырған. Осы мәселеде Түркiменияның егiншi тайпаларының мәдениетiнiң даму кезеңдерi аса үлкен маңызға ие. Анау тепедегi мәдени қабаттардың бiрiнен соң бiрiнiң кезектесiп қалыптасуына қарай төрт кешен анықталды: Анау I б. э. д. 4500 – 3200- жылдарына; Анау II б. э. д. 3200 – 2400- жылдарға; Анау III және Анау IҮ қола дәуiрге жатады.

Намазга тепеде жүргiзiлген зерттеудiң материалдары бұл қонысты алты хронологиялық кешенге бөлуге мүмкiндiк бердi: Ең ежелгi қабаты Намазга I – б. э. д. Ү – IҮ- мыңжылдықтарға, Намазга II – IҮ-Ү- мыңжылдықтарға, Намазга Ш – 3500-2750- жылдарға, Намазга IY – 2750 – 2300 -жылдарға, Намазга Ү – 2300 –1850- жылдарға, Намазга ҮI – 1850-1100-жылдарға жатады. Бiрiн бiрi жалғастырып отырған Түркiменияның ежелгi егiншiлiк мәдениетi осындай жүйеде қалыптасқан.



1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет