Лекция: 30 Лаборатория: 15 обсөЖ: 45 СӨЖ: 45 Барлық сағат саны: 135 Қорытынды бақылау: емтихан (40 балл)



бет9/13
Дата17.04.2016
өлшемі2.24 Mb.
түріЛекция
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Аэрация зонасының сулары.

Аэрация зонасының сулары топырақ суы мен ыза сулары қамтиды.

Аэрация зонасында су шектеулі таралады да уақытша болады. Толтырылмаған кеуектерде ауа циркуляциясы болады. Топырақ суы топырақтың өзінен ажырамайды және сонымен бірге қарастырылуға тиіс. Ол ең үстіңгі бетте жатады, су өткізбейтін қабаты болмайды және ілмелі деп аталады.

Ыза су – шектеулі тараған, жергілікті су өткізбейтін жыныстар үстінде уақытша жиналған жер асты суы. Ол жаңбыр және еріген судың сіңуі нәтижесінде пайда болады, ағып кетеді және буланады. Ыза судың деңгейі шұғыл ауытқып тұрады, бірақ су бояу сіңетін болғандықтан грунт суының деңгейі бірдей көтерілмейді, жауын-шашын түскеннен немесе қар ерігеннен кейін едәуір уақыт өткен соң барып көтеріледі.

Грунт сулары деңгейінің жағдайына орман әсер етеді. Мұнда ашық жерге қарағанда жер бетінен булануға ылғал шығыны аз болады. Грунт суларының айнасының беті әдетте рельфтің төмендеуіне қарайғы бағыт бойынша еңісті толқын тәрізді болады. Грунт сулары грунт тасқындарын түзе отырып еңіс жаққа қарай фильтрленеді. Сирек су өткізбейтін пластик беті үңгіме болады. Әдетте сол жерде грунт бассейні пайда болады.

Ірі түйірлі құмдарда грунт суларының қозғалу жылдамдығы тәулігіне 1,5-2,0 м, ұсақ түйірлі құмдар мен құмайттарда 0,5-1,0 саз дақтар мен лестерде тәулігіне – 0,1 – 0,3 м. Грунт суларының температурасы әдетте ауа температурасына қарай өзгеріп отырады.

Грунт суларының химиялық құрамы мен минералдану дәрежесі олар орналасуынан жыныстардың құрамы мен қоректердіретін суға, жату тереңдігіне және климат жағдайларына байланысты. Сондықтан да климат неғұрлім құрғақ болса минералдану дәрежесі соғұрлым жоғары болады.Грунт суларының режимі мен минералдануы географиялық зоналыққа бағынатын климатқа, топырақ және өсімдік жамылғысының сипатына байланысты болғандықтан грунт сулары да зоналы болады.

3. Өзен дегеніміз-өзі қалыптастырған аяаңда-арнада ұзақ уақыт ағып жатқан табиғи су ағыны. Өзеннің басын, оның бастауын көптеген жағдайда шартты түрде ғана анықтауға болады. Өзендер өздері қоректендіретін жылғалардың бұлақтар мен атмосфералық жауын-шашындардың ұласыпқосылуынан басталады,батпақтардан , көлдерден, мұздықтардан т.б ағып шығады. Өзеннің аяғы-оның соғысы әдетте теңізге, көлге басқа ірірек өзенге барып құятын жері.

Єрбір µзенніњ бастауымен ќатар атырауы болады. Жер бетіндегі µзен атыраулары ќ±йылысына ќарай мынадай т‰рлерге бµлінеді:

1).Дельта -µзенніњ ќатты аѓысыныњ салдарынан тау жыныстарын атырауѓа дейін аѓызып келіп ,атырауда кµлге немесе тењізге ќ±яр т±сында µзіне тєн жер бедерін ќалыптастырып, соныњ салдарынан кµлге немесе тењізге µзен суыныњ тарамдалып ќ±йылуын айтамыз.Дельтаѓа тєн ќ±йылысы бар Жер бетініњ µзендері:

а)Еуразияда-Лена,Яна,Ганг,Брахмапутра,Волга,Рейн,Индигирка,т.с.с

б)Африкада-Ніл,Нигер,т.с.с.

в)Солт‰стік Америкада-Миссисиипи,Маккензи,т.с.с

г)Оњт‰стік Америкада-Ориноко,т.с.с.

д)Австралияда-Муррей,т.с.с.

2.Эстарий- тењізге ќ±яр атырауы варонка тєріздес болып ќ±йылады.

Эстурийге тєн ќ±йылысы бар Жер бетініњ µзендері:

а)Еуразияда-Объ, Енисей,Дон,Янцзы, Печора,Анадырь,Таз,т.с.с

б)Африкада-Гамбия,Конго,т.с.с.

в)Солт‰стік Америкада- Коларадо, Фрейзер,Телон,Колумбия,т.с.с

г)Оњт‰стік Америкада- Ла-плата,Амазонка жєне оныњ салалары ,т.с.с.

д)Австралияда-т.с.с.

3.Лиман -µзен атырауыныњ ешќандай ќ±йылысќа тєн емес т‰рі.Лиман атырауына тєн Жер бетініњ µзендері:

а)Еуразияда- Тигр,Инд,Меконг, Хуанхэ,Амур,Колыма,Висла, Эльба,т.с.с

б)Африкада-Сенегал, Кунене,Лимпопо, Замбезт, Джуаба,т.с.с.

в)Солт‰стік Америкада-Черчилл, Олбани,Нельсон,Юкон,Бразос,Рио-Гранде,т.с.с

г)Оњт‰стік Америкада-Магдалена,Парниба,Рио-Каларадо,Сан-Франсиску ,т.с.с.

д)Австралияда-Гаскойн,т.с.с.

¤зен бассейні –барлыќ µзен ж‰йесін µзіне кіргізетін ,Жердіњ ірі сулы бµлігі.Ењ ірі бассейнді µзен-Амазонка µзені,оныњ бассейні –7,2 млн.км ².

Өзендердің қоректенуі.Өзендер қоректенуінің негізінен 4 көзі бар: жауын , қор, мұздық, жер асты. Қандайда болмасын қоректенуді көзінің рольі олардың уақыт ішіндегі ұштасуы мен бөлінуі негізінен алғанда климат жағдайларына тәуелді. Мысалы: ыстық климатты жерлерде қормен қоректену болмайды, тереңде жатқан груит суларыда өзенді қоректендірмейді, қоректенудің бір ден -бір көзі жаңбыр суы. Суық климаты елдерде өзенді қоректендіруде жазда қор суының , ал қыста жер асты суларының маңызы зор. Қоңыржай климатта қоректенудің әр түрлі көздері ұштасып келеді.Қоректенуге қарай өзендегі судың мөлшері өзгеріп отырады. Бұл өзгерістер өзен деңгейінің ауытқуларынан байқалады. Қоректенуде ері ген қар суы маңызды роль қоңыр жай – суық климат өзендерінің режим інде 4 фаза немесе гидрологиялық маусым: Көктемгі су тасу, жазғы межень, к‰згі тасќын мен ќысќы межень болып бµлінеді.



Су тасу-жыл сайын белгілі бір маусымда ќайталанып отыратын,су дењгейініњ кµтерілуіне алып баратын µзендегі су мµлшерініњ біршама ±заќ жєне едєуір кµбеюін айтамыз.Б±л жазыќ аймаќтарда ќардыњ кµктемгі еруінен ,тау басындаѓы ќар мен м±здыќтыњ жазѓы еруінен ,тау басындаѓы ќар мен м±здыњ жазѓы еруінен ,жањбырдыњ молдыѓынан болады.

Межень—жер асты ќоректенуі басым болѓандаѓы µзендегі судыњ ењ тµменгі к‰йі.Жазѓы межень топыраќтыњ жоѓарѓы инфильтрациялыќ ќабілеттілігі мен к‰шті булану нєтижесінде ,ќысќы межень беткі ќоректенудіњ болмауы нєтижесінде болады.

Тасќын – жањбыр жєне еріген судыњ µзенге ќосылуынан ,сондай-аќ бµгеннен судыњ жіберілуінен туѓан µзендегі су дењгейініњ біршама ќысќа уаќытќа жєне периодсыз кµтерілуі.

Кµл- Жер бетіндегі µз табиѓи ќалыптасќан ойыс ќазанш±њќырында жайылѓан Жер беті суы.Кµлдердіњ жалпы ауданы 2,1 млн.км 2 ,ол Жердіњ 1,4 % Алып жатыр.Ењ ‰лкен кµл –376 мыњ .км2 ,б±л кµл єлемдік м±хит кµлемінен 28 метр терењдікте жатыр жєне т±зды кµл болып табылады.Ењ ірі т±щы кµл Солт‰стік Америка ќ±рлыѓындаѓы Жоѓарѓы кµлі(82,4 мыњ.км2 ),ењ терењ -Байкал кµлі (1620 метр) .



Кµлдердіњ морфометриялыќ сипаттамасы.

1.Кµлдіњ кµлемі -су айнасыныњ ауданы.

2.Жаѓалаулыќ сызыѓыныњ ±зындыѓы- жаѓалаулыќ ауданыныњ немесе жаѓалаулыќ н‰ктелерініњ ќосындысы.

3.Кµлдіњ ±зындыѓы- жаѓалаулыќ сызыќтарыныњ ±зындыѓы.

4. Кµлдіњ ауданы-жаѓалаулыќ сызыќтарымен жаѓалаулыќ н‰ктелерініњ ќосындысы.

5.Кµлдіњ орташа терењдігі- су массасыныњ кµлемініњ ауданѓа ќатынасын айтамыз.

6.Изобат- бірдей терењдіктегі сызыќтар тізбегі.

Кµлдердіњ типтерге бµлінуі.

Кµлдер жаралу тегіне ќарай эндогендік жєне экзогендік болып бµлінеді.



Көл дегенімз жер беті суының бір түрі. Жер шарында көлдердің көлемі-2,1млн км, яғни жер шарының-1,4-ін алып жатыр. Ең үлкен өзен Каспий-376мың км. Каспий тұзды, теңіз бассейіне ұқсас бірақ мұхитпен байланысы болмағандықтан көл деп аталадыЕң тұщы көл-Жоғарғы көл(82,4мың км), ең терең Байкал(1620м)

4.Батпаќтармен м±здыќтар.Батпаќтар.Батпаќ дегеніміз ылѓал с‰йгішµсімдіктер б‰ркеген жєне ќабатыныњќалыњдыѓы кемінде 0,3 мболатын шымтезек т‰зілу процесімен сипатталатын тым артыќша ылѓалданѓан ќ±рлыќ бетініњ учаскесі.

Б±л батпаќтарда минерал с‰йгіш µсімдіктер кµп, сондыќтан ойпањдыќ (эфтрофты) деп аталады. Негізінен атмосфералыќ жауын-шашындармен ќоректенетін батпаќ жоѓарѓы батпаќ (олигатрофты) деп аталады. Сипатымен ќоректенетін судыњ минералданудєрежесі жаѓынан орталыќ орынды алатын батпаќ ауыспалы (мезотрофты) деп аталады.

М±здыќтар. М‰здыќтар дегеніміз ќатты атмосфера жауын-шашындарыныњ жинаќталу жєне бірте-бірте ќ±ралу нєтижесінде ќ±рлыќта пайда болѓан м±здыњ ќозѓалыстаѓы кµп жылдыќ ќабаты. Жамылѓы м±з басуда.Хионосфераѓа кіретін ќ±рлыќтыњ ‰лкен бµлігін м±з ќаптап жатыр. Б±л жамылѓы м±здыќтарѓа кіреді. Таулыќ м±з басу. Сырт кµзге жамылѓы м±здыќтан кµлемініњ шаѓындыѓымен жєне формаларыныњ ќиссапсыз кµп сан алуандыѓы-мен µзгеше келеді. М±здыќ комплекстері. Жеке м±здыќтардыњ бірігуі нєтижесінде қ±ралады. Ќазіргі м±здыќтар. 16 млн. км2-дей жерді алады, б±ларды 99%-ті поляр ендігіне тиісті.


Лекция №14

Тақырыбы: Литосфера жайлы жалпылама мәліметтер

Жоспары:

1.Жердің қатты қабаты- литосфера материктік және мұхиттық жер қыртысының құрылысы.

2.Литосфералық плиталар мен литосфералық қозғалыстар.

Лекцияның мақсаты:

Литосфера жайлы жалпылама мәліметтерді қарастыру.



Лекция мәтіні:
1.Мантияның ішінде 100- 250 км тереңдікте құрлықта, 50- 400 км мұхиттар түбінде- температура ерітіп жіберетін дәрежеге жететіндей температура болған- астеносфера (грек- asthenes- әлсіз қабаты орналасқан. Осы астеносферадан магма шығады. Астеносфера мен жер қыртысы қабаттарын- Литосфера (грекше- Litos- тас дегенді білдіреді) тау жыныстарымен басқа қабаттардан ерекшеленеді. Литосфераның ірі- ірі блоктарға ажыратылғанын- литосфералық плита деп аталады. Литосфераның плиталар горизонталь бағытта астеносферада қозғалады, егер қозғалса сейсмикалық, пиктаникалық қозғалыстар туындайды.

Жердің қатты қабаты- литосфераны білуіміз үшін- Жердің жасымен Жердің ішкі құрылысын білуіміз қажет. Жердің абсолютті жасы 4,6 млрд жыл.

Жер қыртысының дамуының негізгі этаптары. Жердің құрылысы осы 4,6 млрд жылдық даму тарихында көптеген өзгерістер енді. Ұзаққа созылған докембрий этабы 4 млрд жылға созылған және оның немесе ол туралы аз мәліметтер бар. В. Е. Хайн зерттеуі бойынша ерте архей заңында- алғашқы құрлықтық жер қыртысы- гранитті- гнейсті тау жыныстарымен жер қыртысы қалыптасқан деген жорамал бар. Бұндай тау жыныстарымен қапталған жер қыртысының ең көнесі 3,8- 4,0 млрд. жылдық жер қыртысыГренландияның оңтүстігінен табылған. Бұл кезеңдегі жер құрылысы ірі алғашқы аралдар болды. Архей заңының барлығында осы аралдар бірігіп, кейін блоктарға бөлініп- платформаларға бөлінді.

2.Платформалар арасына ажыралу зоналарында протогеосинклиналдар т.б.

Археймен ерте протерозой кезеңінің барлық кезеңінде рельефтің дамуы олардың бірігуімен көзге түседі. Осының нәтижесінде Пангея І (грекше- рап- барлық, Qe- жер дегенді білдіреді) деген, ірі құрлық п.б.. Бұл ірі құрлық кейін- ежелгі платформалар немесе кратон (грекше kratos- күш д.б) дарға бөлінді. Қазір жерде 9 ірі ежелгі платформалар бар. Олар: Солтүстік- Америка платформасы, Шығыс Европа платформасы, Сібір платформасы, Қытай (Оңтүстік Қытай және Шығыс Қытай платформалары), Оңтүстік Америка платформасы, Африка, Аравия платформасы, Үнді платформасы, Австралия платформасы, Антарктида.

2- ші. этап- 135 млн жыл бұрын- Солтүстік- Америка платформасымен Шығыс Европа платформасы бірігіп 1 материк- Лавразия материгін құрды. Мезазойдың басында Гандвана мен Лавразия материктері қазіргі Батыс Жерорта теңіздің аумағында үлкен суперкантинент Пангея ІІ- ге бірікті.3- ші этап. 65 млн жыл бұрын.

Мезазойдың басында Пангеяның (ІІ) бөлінуімен көзге түседі. Бұл этапта жаңа мұхит Тетис мұхиты п.б. сипатталады. Тетис мұхиты Орталық Америкамен Жерорта теңізі арқылы және Гималай, Үндіқытай, Индонезия арқылы немесе осы орталықты қамтыған мұхит болды. Мезазайда Үнді және Атлант мұхиттары п.б. Алдын Оңтүстік жарты шарда, кейін Солтүстік жарты шарда мұхиттар п.б. Нәтижесінде Солтүстік Америка Евразиядан бөлініп шықты.

4- ші этап. 37 млн жыл бұрын олигоценнің басында рельеф өзгеріп, биік емес таулар пайда бола бастады. Кайназойда жер қыртысының жаңа даму этапы құрылды. Н. И. Николаев бұл этапты- неотектоникалық этап деп атады. Неотектоникалық этапты- Жердің Альпілік қалыптасу кезеңі басталып бұл кезеңі неогеннің аяғына дейін жалғасты. (Соңғы 65 млн жыл) Альпілік қалыптасу кезеңі Тетис мұхитының орнында қалыптасқан тау жоталары болды. Олар- Альпі, Пиреней, Апенин, Карпат, Кавказ, Гиндукуш, Батыс Памир, Гималай таулары болу кезеңі. Шығыс- Тынық мұхиттың геосинклиникалдық белдеу- Анд, Кардильер таулары. Неотектоникалық этапта жас платформаларға рифттік өлкенің қалыптасуы басталды. Бұл жүйе бойынша: Шығыс- Африка рифттік жүйесі мен Қызыл теңіз пайда болу процестері жүрді. Сонымен, неотектоеикалық этап- дүниежүзілік мұхит түбінің жер бедері қалыптасуы аяқталды. Сонымен, неотектоникалық этап- қазіргі құрлықтармен мұхиттардың конфигурациясының қалыптасуы аяқталып қазіргі жердің келбеті қалыптасты.



Лекция №15

Тақырыбы: Жердің бедері жайлы түсінік

Жоспары:

1. Рельефтің құрылысы және даму тарихы.

2. Эндогендік рельеф қалыптастырушы фактор.
Лекцияның мақсаты:

Рельефтің құрылысы және даму тарихын, эндогендік рельеф қалыптастырушы факторларды қарастыру.



Лекция мәтіні:

1.Жер бедерін кейбір түсініктері -рельеф деп. атайды. Рельеф дегеніміз- Жер бетінің сыртқы бейнесін айтамыз. Жер бедерінің әр-түрлі болуымен байланысты рельефтің формалары пайда болады.

Рельефтің құрылысы және даму тарихы, қазіргі жер бедеріне сипаттама жасайтын ғылым- геоморфология деп. атаймыз.Геоморфология-грекше”gе”-жер; “mоrрhе-” форма деген мағына береді.

Рельеф литосфераның бір-бөлігі болғандықтан, литосферамен тығыз қарым-қатынаста болады.Сондай-ақ ол географиялық қабықтармен де тығыз байланыста болады. Литосфера (грекше- Litos- тас дегенді білдіреді) тау жыныстарымен басқа қабаттардан ерекшеленеді. Литосфераның ірі- ірі блоктарға ажыратылғанын- литосфералық плита деп аталады. Литосфераның плиталар горизонталь бағытта астеносферада қозғалады, егер қозғалса сейсмикалық, тектоникалық қозғалыстар туындайды.

Жер бедері ішкі және сыртқы процестердің тоғысуы немесе ішкі және сыртқы процестер нәтижесінде туындайды.

Жер бедерінің сипаттамасын жасау үшін рельефтің формаларын анықтап алуымыз қажет. Олар түрінежәне көлеміне қарай мынадай типтерге бөлінеді:

-планетарлық формалар- көлемі миллиондаған шаршы шақырымға жететін(құрылықтар, мұхит түбінің жер бедері жатады) ,яғни үлкен аумақты алып жататын рельефтің түрі.

-мегаформа-жүз мыңдаған шаршы шақырымды алып жететін (тау жүйелері, жоталар,жазықтаржатады) яғни үлкен біршама аумақты алып жататын рельефтің түрі.

-макроформа- мегаформалардың бір бөлігі ойпаттар мен үстірттер жататын рельефтің түрі.

-Мезоформалар- бархандар, тау жыңдарының аймақтары. Бұдан басқа микроформалар, наноформалар деген кіші рельеф формаларының түрлері бар.

Рельеф құрайшы факторлар көп болғандықтан да рельефті классификациялауда да тұжырымдамалар көп.Қазіргі кезде И.П.Герасимов пен Ю.А.Мещеряковтың классификациялау жорамалын қолданылады.Жер бедері ішкі және сыртқы процестердің тоғысуы немесе ішкі және сыртқы процес тер нәтижесінде туындайды. Жер бедерінің сипаттамасын жасау үшін рельефтің формаларын анықтап алуымыз қажет.Олар түрінежәне көлеміне қарай мынадай типтерге бөлінеді:

-планетарлық формалар- көлемі миллиондаған шаршы шақырымға жететін(құрылықтар, мұхит түбінің жер бедері жатады) ,яғни үлкен аумақты алып жататын рельефтің түрі.

Геотектура –Жердің геофизикалық космостық процестердің нәтижесінде қалыптасқан Жердің ең ірі рельеф пішіні.Геотектураға бірінші типіне- барлық планетарлық рельеф пішіндері жатады. Геотектураға екінші типіне- барлық тау жүйелерімен жазықтық-платформалық аймақтық рельеф пішіндері жатады.

Қалыптасу және даму кезеңі –палеозой және мезозой эрасына тура келеді.Осы кезеңдерге Жердің геоморфологиялық даму кезеңі болып табылады.

2. Эндогендік рельеф қалыптастырушы фактор.

Эндогендік фактор ішкі күштерінің нәтижесінде қалыптасқан рельеф түрлерін атаймыз.Жер қыртысындағы заттардың тез ысып немесе тез суынуы нәтижесінде жер қыртысымен литосфераның бір жерден екінші жерге қозғалуына алып келеді.Бұл құбылысты –тектоникалық қозғалыстар деп. аталады.Осы құбылыс нәтижесінде тау жыныстарынң мүжіліп-үгілуіне алып келіп,соның салдарынан ыжердің рельеф пішіндері қалыптасады.

Тектоникалық қозғалыстардың бөлінуі:

-Жер бетіндегі қозғалыстың бағытына қарай-вертикальды және горизонтальды болып бөлінеді.

-Қозғалыстың жылдамдығына қарай-тез және жай болып бөлінеді.

-Қозғалу кезеңіне қарай-геологиялық өткен кезеңдегі, жаңа кезеңдегі қозғалыстар, қазіргі кездегі қозғалыстар болып бөлінеді.

Қозғалыстардың нәтижесінде тау пайда болу немесе тау мүжілу процесі туындайды.

Экзогендік рельеф қалыптастырыушы фактор. Экзогендік фактор єрќашан эндогендік факторлармен тыѓыз байланыста болады. Эндогендік процестер ќалыптастырушы немесе ќ±раушы фактор болып табылады. Экзогендік процестерге-ауырлыќ к‰ші жатады.Ауырлыќ к‰ші денудация процесін тудырады,ал ол жою к‰шіне ие,сондай-аќ аккумуляциялыќ процестерді де туындатады, ол µз кезењінде жер бедеріне єсері- жер бедерін тµмендетіп немесе терењдетіп жіберуінде. Экзогендік фактор –Жердіњ морфом‰сіндік пішінін туындатушы негізгі фактор болып табылады.Морфом‰сіндік ењ негізгі ќалыптастырушы- жел болып табылады.Жел минералдармен тау жыныстарын физикалыќ т±рѓыдан жєне химиялыќ ќ±рамыныњ µзгеруіне єсер етеді.


Лекция №16

Тақырыбы: Бедер қалыптасу

Жоспары:


1.Бедер туралы ұғым

2.Геоморфологияның даму тарихы



Лекцияның мақсаты:

Бедер қалыптасуды, геоморфологияның даму тарихын қарастыру.


Лекция мәтіні:
1.Бедердіњ ќ±рылысын, жаралуын, даму тарихын жєне ќазіргі динамикалыќ жаѓдайын зерттейтін ѓылым- геоморфология. Демек, геоморфология зерттеудіњ негізгі нысаны – бедер (франсуз тілінде reliev – дµњестілік) – ќ±рлыќ беті жєне м±хит т‰бі пішіндерініњ жиынтыѓы. Бедердіњ пайда болуына ішкі (эндогендік) жєне сыртќы (экзогендік) процестер єсер етеді. Эндогендік процестерге тау жаралу, жер сілкіну, жанартау єрекеті, тектоникалыќ ќ±былыстар т.б. жатады. Экзогендік процестер к‰н жылуынан ќуат алады; б±ѓан тау жыныстарыныњ ‰гілуі, жел, аѓынды су, м±здыќ, су толќыны, адам єрекетініњ єсері жатады. Сондыќтан бедер пішіндерін зерттеу ‰шін оларды ќ±райтын тау жыныстарыныњ ќ±рамын, ќасиетін жєне оларѓа єсер ететін процестерді аныќ білу ќажет.

Бедер – эндогендік жєне экзогендік процестердіњ µзара ќарым ќатынасєрекетінен ќалыптасќан ќ±рлыќ беті жєне м±хит т‰бі пішіндерініњ жиынтыѓы. Ќысќаша айтќанда, бедер – жер беті пішіндерініњ жиынтыѓы.

Бедер жеке пішіндерден, ал пішіндер элементтерден ќ±ралады. Бедер элементтері – жер бетініњ жай категориясы, мысалы, жеке беткейлер, шыњдар, тµбешіктіњ етегі жєне т.б. Бірнеше бедер элементтері бедер пішіндерін ќ±райды. Бедер пішіндері – биіктігі немесе терењдігі, ±зындыѓы немесе ендігі бар жер бетініњ кµлемді табиѓи ќ±рылысы.

Бедер пішіндері – оњаша (жеке шоќы, тµбешік), немесе ашыќ (сай, жыра), оњ (дµњесті) жєне теріс (ойысты), жай жєне к‰рделі болып келеді. Бедер пішіндерініњ элементтері кµбінесе табиѓат агенттерініњ єсерінен µдерініњ морфологиялыќ кµрсеткіштерін жоѓалтып дµњгеленіп ќалады, к‰рделі т‰рлерінде беткейлердіњ пішіндері иілу арќылы бір – біріне ауысып т±рады. Экзогендік агенттер єрекетінен борпылдаќ тау жыныстары ‰йіліп, шоѓырлану арќылы аккумуляциялыќ бедер пішіндерін (ќ±м тµбе, ќ±мшаѓыл) жєне ±заќ уаќыт ‰гіліп, шайылу арќылы денудациялыќ немесе эрозиялыќ бедер пішіндерін (денудациялыќ жазыќтарды, жыралар мен µзен ањѓарларын) ќалыптастырады.

Эндогендік к‰штердіњ єсерінен жердіњ бір т±сы кµтеріліп, тау мен ќыраттар т‰зіледі, ал екінші т±сында тµмен майысып, ойпаттар пайда болады. Экзогендік к‰штер тауды б±зады, ойпатты жерлерді борпылдаќ материалмен толтырып тегістейді. Б±л екі к‰ш µзара ќарама – ќарсы єрекет жасайды жєне олар єр жерде, єр ќарќында ±дайы болып жатады. Нєтижесінде, осы екі к‰штердіњ µзара ќатынасы єсерінен жер бетінде пайда болѓан ќазіргі бедер пішіндерініњ алуан т‰рін кµреміз. Бедер пішіндерініњ ќай баѓытта дамуы (кµтеріле дамуы немесе керісінше, тµмендей дамуы) – м±ныњ бєрі сол жер ќыртысыныњ ќасиетіне байланысты. Геоморфологияныњ негізгі ±станымдарыныњ бірі – бедердіњ географиялыќ ќ±рамбµліктерініњ бірі бола т±ра, б‰кіл табиѓатпен тыѓыз байланыста т±тас алынып ќаралуы, ол µзі ѓана µзгеріліп ќоймай, жалпы табиѓаттыњ дамуына єсер етеді. Жер ќыртысы, атмосфера, гидросфера, биосфера арасындаѓы ќатынасты аныќтайтын болѓандыќтан, геоморфология, геология, геоботаника, гляциология, топыраќтану ѓылымдарымен де тыѓыз байланысты.

Соњѓы кездегі жер туралы ѓылыми зерттеулерде “биосфера” деген т‰сінік кењ таралѓан. Биосфераны жердіњ б‰кіл органикалыќ тіршілігініњ жиынтыѓы деуге болады. Б±л ќабат атмосфераныњ тµменгі 10-12км бµлігін (тропосфераны), гидросфераны, жер бетін жєне литосфераныњ беткі ќабатын ќамтиды. Осы ќабатты ќ±райтын тірі жєне µлі организмдер бедер ќалыптасуында тікелей ерекше биогендік бедер пішіндерді жєне геологиялыќ шоѓырларды т‰зеді немесе жанама т‰рде тау жыныстарыныњ химиялыќ, физикалыќ ќасиеттеріне жєне планетамыздыњ ауа, су ќабаттарыныњ µзгеруіне єсер тигізеді.

Жоѓарыдаѓы айтылатын т‰сініктерге негіздей отырып, бедер ±ѓымын ќосымша аныќтауѓа болады. Геоморфологиялыќ зерттеулердіњ нысаны бола т±ра, бедер планетамыздыњ жер ќыртысы, су, ауа жєне биологиялыќ ќабаттарыныњ к‰рделі сипаты µзара ќарым – ќатынастары нєтижесінде пайда болѓан.

Жер ќ±рылысында бедер туралы айта кететін ерекшеліктердіњ бірі: жер шарыныњ єр ќабаттарын бµле т±ра, ол, сонымен ќатар, жердіњ беті, литосфера, атмосфера, гидросфера жєне биосфера ќабаттарыныњ бір – бірімен µзара єрекеттесетін ортасы.

Бедер, географиялыќ ландшафтыњ жєне географиялыќ ортаныњ негізгі бµліктерініњ бірі. Сондыќтан бедер географиялыќ ортаныњ µзге ќ±рам-бµліктерімен бірге зерттелуі тиіс. М±ныњ µзі геоморфологиялыќ физикалыќ географиямен жєне басќа географиялыќ ѓылымдармен тыѓыз байланысты екендігін кµрсетеді.

2.Геоморфологияныњ даму тарихы жайлы ќысќаша мєліметтер.Кµне грек ѓалымдары біздіњ жыл санауымызѓа дейінгі ІІІ-ІІ ѓасырлар арасында Жердіњ шар тєрізді екендігін аныќтаѓан жєне оныњ шењберін есептеуге тырысќан. Б±л сол кездегі антик єлем ѓалымдарыныњ зор мањызды жетістігі деп санауѓа болады. Орта ѓасырлыќ парсы ќ±жаттарында біздіњ кењ байтаќ ќазаќ даласын Дешти-и Ќыпшаќ (Ќыпшаќ даласы) деп атаѓаны бєрімізге мєлім. Атаќты араб саяхатшысы Ибн-Батута ХІV ѓасырдыњ 30-шы жылдарында Алтын Орда астанасы Сарай Беркеден Хорезм еліне сапар шеккенде ќырыќ к‰н бойы Каспий мањы ойпатымен ‡стірт жазыѓы арќылы ж‰ріп, µзініњ кµрген жерін “Ибн-Батута саяхаты” деген кітабында сипаттаѓан.

Ењ алѓаш бедердіњ даму зањдылыќтары XVIII ѓасырдыњ орта шенінде белгілі орыс ѓалымы М.В.Ломоносовтыњ ењбектерінде ќаралѓан. 1763жылы жарыќ кµрген “Жер ќабаттары” деген ењбектерінде ол геологиялыќ ќ±рылымдар жєне жер ќыртысы мен бедердіњ дамуы туралы µз т±жырымдарын келтірген.

М.В.Ломоносов бедердіњ дамуы ішкі жєне сыртќы к‰штердіњ єсерінен болатындыѓын атап кµрсетті, б±л аныќтама б‰гінге шейін басты ±станымдардыњ бірі ретінде т‰сіндіріледі. Автор б±л ж±мысында жердіњ ішкі к‰штердіњ єсерінен пайда болѓан бедер пішіндеріне кµбірек кµњіл бµлген.

М.В.Ломоносов тербелмелі ќозѓалыстардан тењіздердіњ трансгрессиясы мен регрессиясы жєне тењіз жаѓаларыныњ бедер пішіндерініњ пайда болуын, ал кµтерілу мен иіліп тµмен т‰суі нєтижесінде таулар мен ойыстардыњ пайда болѓанын т‰сіндірді. Сыртќы к‰штерге, жоѓарыда аталѓандай, жел, жањбыр, µзен сулары, тењіз толќындары, м±здыќ т.б. єрекеттер енгізілді. М±нда аѓын судыњ эрозиялыќ жєне аккумуляциялыќ єрекеті бедердіњ µзгеруіне ‰лкен єсерін тигізетіндігі айтылѓан. Сонымен, М.В.Ломоносов ењбектеріне ќарап оны геоморфологияныњ негізін ќалаушы деп толыѓымен айтуѓа болады. Біраќ ол кезде оѓан ешкім кµњіл аудармады, м±ныњ µзі аталѓан саланыњ єрі ќарай дамуына ќолбайлау жасады.

ХІХ ѓасырдыњ орта кезінде Ш.Уєлиханов пен П.П.Семенов – Тянь-Шаньский алѓаш рет Іле Алатауыныњ орографиялыќ сипаттамасын берді.

Геоморфология ХІХ ѓасырдыњ соњы мен ХХ ѓасырдыњ басында дербес ѓылым болып ќалыптаса бастады. Ол кезде геоморфологияда екі баѓыт болды: бірі – американ ѓалымы В.Дэвис бастаѓан геоморфология зањдарын географиялыќ оралымдарѓа (циклдерге) баѓындыру теориясы; екіншісі – неміс ѓалымы В.Пенк ±сынѓан тау беткейлеріне морфологиялыќ талдау жасау арќылы жер ќыртысы ќозѓалыстарыныњ зањдылыќтарын аныќтау теориясы.

Жер ќыртысыныњ єр бµлігініњ ењ алдымен биіктеп, жоѓары кµтерілуінен таулар пайда болуын жєне одан кейін бірќалыпты тµмендеуіне сєйкес жазыќќа айналуын В.Дэвис географиялыќ оралым (цикл) деп атайды. Дэвистіњ айтуы бойынша, єр орлым бір пішіндерден екіншісіне ж‰йелі т‰рде алмасып т±рады. Б±л оралымныњ ерте кезењін В.Дэвис жастыќ кезењі (стадия юности), орта кезењін – ќалыптасќан жетілу кезењі, ал соњѓысын шµгу кезењі (стадия дряхлости) деп атайды. Соњѓы кезењді автор пенеплен (фр.peneplaine – жазыќќа ±ќсас) деп атаѓан.

В.Дэвис жер бедеріне єр т‰рлі факторлардыњ єсер ететіндігін дєлелдейді, олар – тектоникалыќ, аѓын судыњ, м±здыќтыњ, желдіњ жєне таѓы басќа єрекеттердіњ єсері.

В.Дэвистіњ теориясы геоморфологияныњ ѓылыми пєн болып ќалыптасуындаѓы алѓашќы кезењ болып табылады. Д‰ние ж‰зіндегі кµп елдердіњ геологтары мен географтарына осы теория ‰лкен єсерін тигізді, ол осы уаќытќа дейін µз мањызын жоѓалтќан жоќ. Дей т±рѓанмен, оныњ зерттеулерініњ кейбір кемшіліктері де болѓандыѓын ескерген жµн. Олардыњ алѓашќысы – бедердіњ оралымды дамуы табиѓатта болмайтын бір пішіндердіњ екіншісіне ќайта – ќайта т±йыќ т‰рде ќайталанып отыруы. Дэвис ењбегініњ екінші кемшілігі – тектоника мен бедер арасындаѓы µзара ќарым – ќатынастыњ м‰лдем сµз болмауы. Ал шынында, б±л екі процесс єр жерде, ±дайы ќосарласа ж‰ретіні белгілі. Дэвис ењбегініњ таѓы бір кемшін т±сы – ол бедер дамуыныњ к‰рделі процестерін мейлінше жењілдетіп, жай ѓана с±лба (схема) т‰рінде келтірген.

Басќа ѓалымдардыњ ішінде геоморфология ѓылымыныњ дамуына µзініњ едєуір ‰лесін ќосќан – неміс ѓалымы Вальтер Пенк. Ол жер бедерініњ кескіні (профилі) бойынша жер ќыртысы ќозѓалысын сипаттау ‰шін тектоникалыќ ќозѓалыс жєне денудация арасындаѓы ќарым – ќатынас єрекеті нєтижесінде ќалыптасќан тау беткейлерініњ дамуын толыќ ќарастырды. Ол тау беткейлерін ‰ш т‰рге бµлді: тік беткей (прямой склон). Егер де жер ќыртысыныњ кµтерілуі сыртќы к‰штердіњ єсеріне, яѓни денудация процесіне тењбе – тењ болса, онда тік беткейлер ќалыптасады, егер де ‰гілу процесі тектоникалыќ кµтерілуден басым болса, онда ойыњќы иілген беткейлер болуы м‰мкін, ал керісінше жаѓдайда, яѓни денудация процесі тектоникалыќ кµтерілуден артта ќалып отырса, дµњестене иілген беткейлер жиі кездеседі.

В.Пенк ѓылымѓа бірнеше жања ±ѓымдарды енгізді. Олар беткейлер экспозициясыныњ жањаруы, жергілікті базис, эрозия т.б. Ол ќ±рлыќ бедерініњ денудациялыќ даму т±жырымдамасын ±сынды. М±нда таулы аймаќтардаѓы жазыќтану процестерініњ єсері, В.Дэвис айтќандай “жоѓары” жаѓынан емес, “б‰йір” жаѓынан жазыќ баѓытта ж‰зеге асады. Тегістелу процестері тау беткейлерініњ аѓын су мен атмосфера агенттерініњ єсерінен параллельді кейін шегінуі арќылы, яѓни µзендердіњ су алабын бµліп т±ратын суайрыќ ќыраттар жан – жаѓынан жуылып – шайылып, аласањќырап, сонымен ќатар ањѓарлардыњ геометриялыќ тµмен дењгейде сєл ењкіш келген жазыќ – пениплен ќалыптасады.


Лекция №17

Тақырыбы: Морфоқұрылым

Жоспары:

  1. Бедердіњ пішіндері мен элементтері

  2. Бедердіњ морфография жєне морфометриясына байланысты жіктелуі

Лекцияның мақсаты:

Бедердіњ пішіндері мен элементтерін, бедердіњ морфография жєне морфометриясына байланысты жіктелуін қарастыру.



Лекция мәтіні:

1.Бедердіњ пішіндері мен элементтерін зерттеп білу олардыњ негізгі белгілерін, яѓни морфометриясын, морфографиясын, ќалыптасу тегін (морфогенезисін) жєне кµнелігін (жасын) аныќтауѓа м‰мкіндік береді. Белгілі бір аумаќтыњ бедерін зерттеу ‰шін ењ алдымен оныњ морфографиялыќ жєне морфометриялыќ сипатын, яѓни морфологиясын білу ќажет.

Морфография – (гр.morphe – пішін+graphy – бейнелеу, суреттеу) бедердіњ сыртќы бейнесін, оныњ пішінін бейнелеу. Морфометрия (гр. morphe – пішін+metreo - µлшеу) – бедерге сандыќ сипаттама беру. Морфометриялыќ тєсілмен белгілі геоморфологиялыќ аймаќтарыныњ бедер пішіндерін µлшеу олардыњ ±зындыѓын, енін, биіктігін, терењдігін жєне бедердіњ тілімделу жиілігін аныќтау арќылы ж‰зеге асады. Морфометриялыќ мєліметтер кµбіне топографиялыќ жєне аэрофото – жєне ѓарыш материалдарын талдау нєтижесінде алынады. Ж‰ргізілген µлшеулер мен есептеулер негізінде арнайы морфометриялыќ карталар жасалынады. Морфометриялыќ мєліметтер, єсіресе, жол ќ±рылыстарын жобалауѓа, эрозия процесіне ќарсы к‰рес ж‰ргізуге, м±найлы – газды тектоникалыќ ќ±рылымдарды іздестіруге ќажет.

Геоморфологиялыќ зерттеуде жєне геоморфологиялыќ картографиялау кезінде жер бедерініњ негізгі зерттеу нысаны – жоѓарыда айтылѓан бедердіњ жеке пішіндері мен элементтері жєне бедердіњ генетикалыќ типтері.

Бедердіњ генетикалыќ типтері (генетические типы рельфа) дегеніміз – белгілі бір табиѓат єрекетінен ќалыптасќан морфографиялыќ (мµлшері) жєне морфогенесизі жаѓынан ±ќсас жер беті пішіндерініњ зањды т‰рде ‰йлескен табиѓат ќ±рылыстары. Мєселен, желдіњ єрекетінен пайда болѓан бедердіњ эолдыќ типі, м±здыњ єрекетінен ќалыптасќан биік тау µлкелердегі бедердіњ м±здылыќ типі, тењіз єрекетінен т‰зелген бедердіњ тењіздік типтері.

2.Бедердіњ морфография жєне морфометриясына байланысты жіктелуі.

Гипсометриялыќ (гр. hypsos – биіктік, metreo - µлшеу) сипаттама, яѓни жер беті биіктігін µлшеп зерттеу жер бедерініњ ењ мањызды морфометриялыќ сипаттамасыныњ бірі. Ќ±рлыќ беті м±хит дењгейінен кµтерілу мµлшеріне байланысты ойпатты (низменный) 0 м-ден 200 м-ге дейін, ќыратты (возвышенный) 200 м-ден жоѓары бедерге бµлінеді.

Ойпатты бедер – кµбінесе жазыќ баѓытта жайласќан жас борпылдаќ тау жыныс ќабаттарынан т±ратын тегіс, жазыќ алќабы. Жер шарындаѓы аса ірілері – Амазонка, Батыс Сібір, ‡нді – Ганг, Каспий мањы жєне т.б. ойпаттар. Ойпаттардыњ беткі жазыќтыѓы тењіз дењгейінен тµмен орналасќан т‰рлері де бар (мысалы, Каспий мањы ойпаты).

Ќыратты бедер наќты биіктігіне, геологиялыќ ќ±рылымына жєне тілімделу сипатына байланысты ќыраттарѓа, ќыратты жазыќтарѓа, ‰стірттерге, жайпаќ тауларѓа ажыратылады.

Ќыраттар жєне ќыратты жазыќтарѓа наќты биіктігі 200 м-ден 500м-ге дейінгі жер бетініњ кейбір ‰лкен бµліктері жатады. Олардыњ ‰сті тегіс, ењкіш, ойыњќы жєне дµњесті иілген болып келеді. Морфология жаѓынан осы екі аймаќтардыњ ішкі µњірі жазыќты, ойлы – ќырлы, жонды – тµбелі немесе белесті, ќырќалы жєне сатылы болады. Геологиялыќ ќ±рылысына ќарай аккумуляциялыќ жєне денудациялыќ жазыќтар деп жіктеледі.

Аккумуляциялыќ жазыќтар – жер ќыртысыныњ иіліп тµмен т‰скен т±старында борпылдаќ шµгінділердіњ ±заќ уаќыт жиналуыныњ нєтижесінде ќ±ралѓан. Басќаша айтќанда, егер ќарастырѓан бедер пішінініњ топографиялыќ беті оны ќ±ратын тау жыныстарыныњ геологиялыќ сипатына сєйкес келсе, б±ны аккумуляциялыќ бедер пішіні дейді.

Денудациялыќ жазыќтар тау жыныстарыныњ сыртќы к‰штердіњ єсерінен ±заќ уаќыт ‰гіліп немесе су эрозиясына ±щырап тегістелуінен пайда болады. М±ндай жазыќтарда кішігірім таулардыњ ж±рнаќтары (останцы) жиі кездеседі. Мысалы, Орталыќ Ќазаќстандаѓы ±саќ шоќылы Сарыарќа даласы. Осы т±рѓыдан В.Дэвистіњ Сарыарќаны кєдімгі пенепленмен тењдестіргені де тегін емес. ‡стірт (плато) – француздыњ plateau деген сµзінен шыќќан – жазыќ баѓытта жатќан тау жыныстар ќабаттарынан ќ±ралѓан, тегіс бетті кµтеріњкі жазыќтар. Б±лар тµмендеу жатќан ойпатты жазыќтардан кертпештер арќылы шектеледі.

Геологиялыќ ќ±рылысына ќарай ќ±рылымдыќ жєне жанартаулыќ ‰стірттерді ажыратуѓа болады. Жанартаулыќ ‰стірт деп магмалыќ тау жыныстардыњ берік ќабаттарымен тысталып ќашалѓан т‰рін айтады. Жанартаулыќ ‰стірт аса зор кµлемді магмалыќ массалардыњ жер бетіне шыѓып, тµгілуі нєтижесінде пайда болѓан. Индиядаѓы Декан ‰стірті, Америкадаѓы Колумбия ‰стірті, Кавказ сыртындаѓы кейбір ‰стірттер осыѓан жатады.

Ал ќ±рылымдыќ ‰стірттіњ кµрнекті ‰лгісі – Арал жєне Каспий тењіздерініњ аралыѓын алып жатќан кењ байтаќ ‰стірт жазыќтыѓы.

Оныњ солт‰стік-батыс бµлігі Ќазаќстанѓа ќарайды, ал Шыѓыс бµлігі ¤збекстанныњ Ќараќалпаќстан территориясына кіреді.

‡стірт тењіз дењгейінен орта есеппен 200 метрден жоѓары биіктікте жатќан жазыќ. Оныњ оњт‰стік-батыс бµлігі едєуір кµтеріњкі кездеседі. ‡стірттіњ ‰стінде жазда кеуіп кеткен ащы кµлді жайпаќ келген тау ойпањдар кездеседі. Геологиялыќ ќ±рылымында ‰стірттіњ астыњѓы бµлігінде – палеоген кезењініњ, ал ‰стіњгі жаѓында неоген кезењіндегі єктас, ќ±мтас жєне солардан ќ±ралѓан денудациялыќ єсеріне тµзімді шµгін ќабаттар бар.

Ќыратты аймаќтардаѓы бедердіњ кењ тараѓан пішіндерініњ бірі – тµбелері (холмы). Сырт бейнесі ж±мыр, беткейлері жайпаќтау, салыстырмалы биіктігі 200 м-ден аспайтын шаѓын оњ бедер пішіндерін тµбелер дейді. Морфологиялыќ т±рѓыдан ж±мыр жєне сопаќша келген оќшауланѓан тµбелерден басќа, ќырќалар, жалдар, жондар жєне шоќыларѓа ажыратылады. Кµлденењ ќимасы трапеция тєрізді, ±зыннан - ±заќ жалѓаса созылѓан, енсіз шаѓын ќыратты ќырќа деп атайды. Мейлінше енсіз, тізбектеле созылып жатќан, кµлденењ ќимасы ‰шб±рышты, с‰йір ±штары ‰шкір тістерге ±ќсап иірімделген ќыраттыњ аласа т‰рін жал дейді. Жон – беткейлері кµлбеу, етегі айќын білінбейтін ±зыннан - ±заќ созыла орналасќан ж±мыр баурайлы тµбелердіњ бел – белесті бір т‰рі.

‡шкір тµбелі, конус пішінді немесе, ж±мыр шыњды к‰мбез тєрізді тµбешіктерді Ќазаќстанда шоќылар дейді. Камчаткада, Курил аралдарында б±л атаумен жекелеген жанартау конустары дараланады. Кавказ бен Ќырым µњірінде шоќы сµзімен лай жєне саз балшыќтар атќылайтын жанартау кµздерін атайды.

Жайпаќ таулар (плоскогорье) – кењ ауќымды, біршама тегіс немесе белесті келген, жайпаќ жатќан немесе сєл – пєл деформацияѓа ±шыраѓан тау жыныстарынан ќ±ралѓан биік µлкелер. Жайпаќ таулардыњ жєй ‰стірттерден айырмашылыѓы – наќты биіктігі 1000 м-ге дейін, немесе одан да жоѓары болуы жєне осыѓан байланысты терењ тілімделуі. Ќыратты µлкелердіњ ішкі жаѓы тегіс емес, олардыњ бірќатар бµлігін ойпањдар мен жоталар алып жатады. Жайпаќ таулар ежелгі таулы аймаќтыњ ±заќ уаќыт тегістеліп, кейін ќайта кµтерілуі нєтижесінде т‰зілген. Б±лардыњ мысалы – Орта Сібір, Иран, Анадолы, Шыѓыс Памир жайпаќ таулары.

Кейбір зерттеушілер жайпаќ тауларѓа жоѓары кµтеріліп тегістелген жєне деформацияланѓан тау жыныстарынан ќ±ралѓан денудациялыќ жазыќтарды жатќызады. М±ндай кењ ауќымды 3000 м-ден биіктегі ежелгі пенепленніњ ќалдыќтарын Тянь-Шань тауларында “сырт” деп атайды.

Беті тµзімді платформалыќ ќабаттармен кµмкерілген, жазыќ баѓытта жататын, тау жыныстарынан ќ±ралѓан жайпаќ таулар мен ‰стірттер жер бетінде µздерініњ жазыќтыќ сипатын саќтайды.

Олардыњ айналасында ќ±ламалы немесе сатылы келген шынкемерлер (чинки) дамыѓан. Б±ндай кµтеріњкі жазыќты тµрткіл µлкесі дейді (Ќазаќстанныњ Торѓай µлкесі). Ал ‰сті берік ќабаттармен кµмкерілмеген, жазыќ баѓытта жатќан палеоген-неоген кезењініњ ќатаймаѓан тау жыныстарынан ќ±ралѓан жазыќтарды ќабатты жазыќтар (пластовые равнины) дейді. М±ндай жазыќтар Торѓай µњірінде кењ тараѓан жєне Батыс Ќазаќстанныњ едєуір бµлігін ќамтиды.


Лекция №18

Тақырыбы: Морфомүсін

Жоспары:


1. Жер бедерінің пішіндері

2. Тау жыныстарыныњ геологиялыќ жасы стратиграфиялыќ жєне палеонтологиялыќ єдістер



Лекцияның мақсаты:

Жер бедерінің пішіндерін, тау жыныстарыныњ геологиялыќ жасы стратиграфиялыќ жєне палеонтологиялыќ єдістерн қарастыру.


Лекция мәтіні:

1.Ќазіргі геоморфологияныњ негізгі аныќтамасыныњ бірі – эндогендік жєне экзогендік процестердіњ µзара єрекетініњ нєтижесінде ќалыптасќан бедер пішіндері. Б±л т‰сінік жер бедер генезисініњ жалпы ±станымы, дегенмен, жеке бедер пішіндерін зерттегенде оларды наќты талќылап, м±ќият талдау ќажет.

Жоѓарыда айтылѓандай жер бедерініњ ењ ірі пішіндері – планетарлыќ мега жєне макропішіндер, ал кейбір жаѓдайларда бедердіњ мезопішіндері – де µздерініњ генезисі жаѓынан эндогендік пішіндерге жатады. Ауќымы жаѓынан майда келген микропішіндер кµбінесе экзогендік бедер пішіндеріне жатады. Эндогендік жєне экзогендік процестер бедердіњ ќалыптасуында µзара тыѓыз байланысты. Єдетте эндогендік процестерден ќалыптасќан ірі бедер пішіндерінен экзогендік процестер арќылы одан єрі к‰рделеніп жањадан мезопішіндер жєне микропішіндер ќ±рылады немесе, керісінше, жер бетіндегі кедір – б±дырларды тегістеп, жазыќтандырады.

Ќазіргі ѓалымдар арасындаѓы кµзќарас бойынша, эндогендік бедер т‰зілу процестерініњ ќайнар кµзі – жердіњ жылулыќ энергиясы. Осы табиѓат к‰шініњ єрекеті жер ќойнауындаѓы заттардыњ графитациялыќ жєне радиоактивтік ыдырауы нєтижесінде туындайды. Ол жер ќойнауындаѓы гравитациялыќ жєне радиоактивтік процестерден, магманыњ ќызуы жєне одан кейінгі салќындауынан, жер ќыртысын ќ±растырѓан заттар кµлемініњ µзгеруінен болады. Соныњ салдарынан жер ќыртысы ќабаттарыныњ т±тастыѓы айырылып – ажырауына жєне ќалыптасќан тектоникалыќ жарылымдар бойымен блоктардыњ єр баѓытта ауысуына, яѓни дизъюнкциясына немесе пликативтік дислокация ќ±рылуына єкеп соѓады. Кейбір тектоникалыќ жарылымдар жер ќыртысыныњ тµменгі ќабаттарын жарып µтіп, тау жыныстарыныњ балќыѓан ошаќтарына дейін жетуі ыќтимал. М±ндай жарыќтар жер беті мен оныњ ќойнауларын жалѓайтын т‰тіктер іспетті жєне осы каналдар бойымен жер ќойнауындаѓы балќыѓан заттар жоѓары ќарай ±мтылады.

Егер магма жердіњ бетіне шыќпай, жер ќыртысыныњ ішкі ќабаттарында ќатып ќалса, онда интрузиялыќ шоѓырлар ќалыптасады. Ірі интрузиялардыњ (батолиттер, штоктар) пайда болуы олардыњ ‰стінде жатќан тау жыныстарыныњ жату т‰рлерініњ µзгеруіне жєне механикалыќ ауысуына, яѓни пликативтік немесе дизъюнкциялыќ б±зылуына м‰мкіндік туѓызады. Енген магмалыќ шоѓырлар кіріктіруші тау жыныстарына динамикалыќ ќысым, жылу жєне химиялыќ єсер ету нєтижесінде, оларды метаморфты тау жыныстарына ауыстарады.

Жанартау каналымен жер ќыртысындаѓы жарыќтарды бойлап жер бетіне газ, су буымен ќоса шыѓып, тµгілген магманыњ ќатаю процесі эффузиялыќ магматизм немесе вулканизм деп аталады.

Жер сілкінудіњ кµпшілігі – жер ќыртысыныњ терењ ќойнауларындаѓы тектоникалыќ ќозѓалыстардыњ, наќты айтќанда, дислокацияларыныњ нєтижесі. Жер ќойнауынан босаѓан энергия серпінді толќындар т‰рінде тектоникалыќ жарылымдар бойымен жан – жаќќа тарап, жер бетініњ тербелуі т‰рінде сезіледі. Жер сілкіну – планета ќойнауындаѓы болып жатќан ќазіргі тектоникалыќ процестердіњ айќын кµрінісі.

2.Жер ќыртысындаѓы тектоникалыќ ќозѓалыстар жєне олармен ќоса тектоникалыќ жарылымдардыњ пайда болуы, блоктардыњ алмасуы, ќатпарлы ќозѓалыстар, терењгі магматизм, вулканизм єрекеті жєне жер сілкіну – міне, осылар жердіњ ішкі энергиясыныњ кµзі болып табылатын бедер т‰зілу процестері. Дегенмен, осы процестер єсерінен ќ±ралѓан бедер пішіндері жер бетінде µзгеріссіз т‰рде сирек кездеседі, олар µздерініњ пайда болу кезењінен бастап экзогендік процестердіњ єсеріне ±шырайды жєне соѓан байланысты µзгереді.

Экзогендік процестердіњ негізгі ќайнар кµзі – жер бетіндегі су, ауа, литосфера материалыныњ ќозѓалу энергиясына ауысќан к‰н сєулесініњ энергиясы. Экзогендік процестердіњ ќатарына жер бетініњ аѓын суларыныњ, м±хиттыњ, тењіздіњ жєне кµлдіњ су массаларыныњ бедер т‰зілу єрекеттері, жерасты суларыныњ, жел мен м±здыњ єрекеттері жатады. Аталѓан процестерге гравитациялыќ энергия (ауырлыќ к‰ші) ќатысады, сондыќтан осы процестер таза эгзогендік процестер болып саналмайды. Б±ндай бедер пішіндерініњ беткейлерінде ж‰ріп жатќан бір топ беткейлік процестерді айтуѓа болады. Аќырында, ѓылым мен техниканыњ ќарыштай дамуына орай, адамдардыњ шаруашылыќ єрекеттерініњ бедер т‰зілу факторы ретіндегі ролі жылдан жылѓа ныѓайып µсіп келеді.

Геоморфологиялыќ зерттеудегі негізгі маќсат – жер бедерініњ морфография, морфометрия жєне генезисін белгілеумен ќатар, оныњ жасын аныќтау. Ал геологияда тау жанастарыныњ жасы жалпы геологиялыќ ќатарлардыњ негізгі мазм±ны болып саналады.

Тау жанастарыныњ геологиялыќ жасы стратиграфиялыќ жєне палеонтологиялыќ єдістермен аныќталады. Соњѓы кездері тау жыныстарыныњ жасы жалпы геологиялыќ карталардыњ негізгі мазм±ны болып саналады.

Тау жыныстарыныњ геологиялыќ жасы стратиграфиялыќ жєне палеонтологиялыќ єдістермен аныќталады. Соњѓы кездері тау жыныстарыныњ геологиялыќ жасы наќтылы (абсолюттік) геохронология тєсілдерімен де толыќтыруда. Геоморфологияда бедер пішіндерініњ жасын белгілеу к‰рделі мєселе, µйткені геологиялыќ єдістер тек бедердіњ аккумуляциялыќ пішіндерініњ жасын аныќтау м‰мкін, ал денудацияланѓан бедер пішіндерініњ жасын белгілеу ќиынѓа т‰седі. Сондыќтан геоморфологияда геология ѓылымына ±ќсас бедердіњ “салыстырмалы” жєне “наќтылы жасы” туралы ±ѓымдар ќолданылды.


Лекция №19

Тақырыбы: Құрлықтағы ағынды сулар әрекетінен қалыптасқан жер бедері

Жоспары:

1. Өзендердің негізгі арналары

2.Эрозия базисі
Лекцияның мақсаты:

Құрлықтағы ағынды сулар әрекетінен қалыптасқан жер бедерін, өзендердің негізгі арналарын, эрозия базисін қарастыру.



Лекция мәтіні:

1.¤зендер негізгі жер бедер ќ±ру факторлары:1)µзен аѓысы 2)µзен аѓысыныњ жылдамдыѓы. ¤зен аѓысы мен шыѓыны жлуын- шашынныњ мµлшеріне жєне су жинау алабына тєуелді. Ал жекеленген µзендерді, µзен ж‰йелерін су ќорымен ќамтамасыз ететін, сумен мейлінше ќаныќќан беткі жазыќтыќты, топыраќты жєне тау жыныстарыныњ белгілі бір ќабатын біріктіретін ауќымды аймаќты µзен алабы деп атайды. ¤зен алабыныњ ерекшелігі: оныњ аумаѓы бастаудан ќ±йылысына дейін µседі, сондай-аќ су шыѓыны да кµбейеді. Керісінше су айрыќќа жаќындаѓан сайын µзен аѓысы толыќ тоќтаѓанѓа дейін азаяды. Б±л сипаттамалардыњ мањыздылыѓы мынада: ол кейбір геоморфологиялыќ мєселелерді, мысалы, суайрыќтардыњ эрозия єрекетін, µзендердіњ бір-біріне ќосып алу ќ±былысын тау µлкесініњ пенепленденуін т.б негіздеуге жєне т‰сіндіруге м‰мкіндік береді.

Кµктемгі су тасќыны кезінде µзенніњ су шыѓыны жоѓары (максималды) болады,сондыќтан ол µзен арнасында орасан зор б±зу ж±мысын ж‰ргізеді, ал су азайѓанда оныњ жылдамдыѓы бєсењдеп, бедер б±зу єрекеті де тµмендейді.¤зен аѓысыныњ жылдамдыѓы оныњ ењістігіне байланысты. Ењістік-µзенніњ ќ±лау биіктігініњ оныњ ±зындыѓына ќатынасы. Ќ±лау биіктігі деп бастауы мен саѓасыныњ наќты биіктіктері арасындаѓы айырманы айтады.

Ењістік µлшемі ондыќ бµлшектер т‰рінде немесе µзенніњ ќ±ламалы (м-км), яѓни промиль арќылы µрнектеледі. Мєселен, µзенніњ орташа ењістігі 0,07 немесе 0,07 м-км делік. Єрине, µзенніњ ењістігі неѓ±рлым мол болса, соѓ±рлым оныњ жылдамдыѓы жоѓары болып, µзен µз арнасын мейлінше б±зып эрозия єрекетіне ±шыратады. ¤зенніњ бойлыќ жылдамдыѓымен ќатар єр т‰рлі кµлденењ циркуляциялыќ аѓыстары бар. ¤зен иіні бµлікшесінде ењ алдымен µзен т‰бініњ аѓысы ќалыптасады. Ол арнаныњ жар ќабаќ ойыњќы жаѓасынан жайпаќтау келген шыѓыњќы жаѓасына ќарай аѓады, ал компенсациялыќ немесе беткі аѓыс, керісінше, µзен бетімен арнаныњ шыѓыњќы жаѓасынан ойыњќы жаѓасына ќарай ±мтылады.

Сµйтіп аѓын бойындаѓы судыњ кµлденењ циркуляциясы ж‰зеге асады. Жоѓарыда айтылып µткендей, осындай аѓынныњ кµлденењ циркуляциясынан басќа, µзенніњ бойлыќ аѓыны да бар. Б±л екі аѓын ќосылып шиыршыќ тєрізді аѓыс т‰зеді. Спираль тєрізді аѓыс µзен б±рылысында ењ жоѓарѓы амплитудаѓа жетіп, бірте-бірте екі µзен иінініњ ортасында оныњ ќарќыны азаяды. Осыѓан байланысты аѓын суыныњ жыдамдыѓы бєсењдегеннен кейін, екі иінніњ ортасында аллювиалдыќ материал жиналып, µзенніњ саяз жері – ќайрањ ќалыптасады. ¤зен аѓысыныњ кµлденењ циркуляциясыныњ пайда болуы нєтижесінде арна аѓысыныњ негізгі зањдылыќтарыныњ бірі – меандрлану ќ±былысы пайда болуыныњ м‰мкіндігін туѓызады. Нєтижесінде су аѓыныныњ єрекетінен арнаныњ ойыњќы жарлауыт жарнасы ќопарылып б±зылады да содан ќалыптасќан топыраќ бµліктері µзен т‰бініњ аѓысымен шыѓыњќы жаѓада иіліп, арна бойындаѓы малта тастан жєне ќ±мнан ќ±рылѓан арна бойымен жалдар ќ±рады.

2.¤зен аѓысы µзініњ аѓу барысында арна айналасындаѓы тау жыныстарын б±зып, аѓызып єкетіп, жања µзен арнасын ќалыптастырады, яѓни арна эрозиясын т‰зеді. Басќаша айтќанда эрозия – тау жыныстарыныњ су аѓындары єсерінен шайылуы б±л процес ‰ш т‰рлі әрекеттер нєтижесінде ж‰зеге асуы ыќтимал:

Турбуленттік аѓыс кезінде су ауытќып, тењселіп, ќ±йынша араласып аѓады. Соныњ салдарынан аѓыс бойында кµтеру к‰шін туѓызады, осы тасќын к‰ш арна т‰бінен топыраќ бµлшектерін ќозѓап, айырып алып, аѓыс бойымен тµмен аѓызып єкетеді;

Эрозия аѓысы арна т‰бінде тікелей динамикалыќ єсер ету нєтижесінде ж‰зеге асады. Ол тау жыныстары т‰йірлерініњ µзен т‰бінен домалана тасымалдануына, сµйтіп µзен аѓысыныњ жиегіне соќќылана, тырмалана, ‰йкелене жєне ќажала ќозѓалуына байланысты.

Эрозия судыњ ќ±рамы мен температурасына ќарай химиялыќ ыдырауына байланысты.

Осы процестер судыњ ‰демелі аѓуы нєтижесінде пайда болады. Сондыќтан эрозия т±раќты ќарќындылыѓымен жєне динамикалыќ µзгешелігімен сипатталады.

Эрозиялыќ єрекеті аѓып жатќан судыњ кинетикалыќ энергиясы арќылы ж‰зеге асады. Эрозияныњ ж±мыс µлшемі су массасы мен су жылдамдыѓы квадратыныњ кµбейтіндісініњ жартысына тењ:

м±нда:


m – су массасы, v - µзен аѓысыныњ жылдамдыѓы. Б±л формула барлыќ жаѓдайда µзенніњ бастауынан саѓасына дейін, яѓни арнаныњ єр бµлікшесінде

жєне єр мезгілде жарамды болып табылады.


Лекция №20

Тақырыбы:Тау массасының еруіне және бұзылуына байланысты қалыптасқан бедер типтері

Жоспары:

1.Тау жыныстарының үгілі қарқандылығы

2.Үгілу қабығы

Лекцияның мақсаты:

Тау массасының еруіне және бұзылуына байланысты қалыптасқан бедер типтерін қарастыру.



Лекция мәтіні:

1.Тау жыныстарыныњ ‰глуі (морылуы) деп ауаныњ, су мен тірі организмдердіњ єсер ету нєтижесінде жер бетіндегі минералдар мен тау жыныстарыныњ б±зылып ыдырауын айтады.

Тау жыныстарыныњ ‰гілу ќарќындылыѓы оныњ єр т‰рлі физика-механикалыќ ќасиеттеріне жєне химиялыќ тµзімділігіне байланысты. Тау жыныстарыныњ негізгі ќасиеттеріне олардыњ беріктілігі, т‰сі еру ќасиеті, ќат-ќабаттылыѓы жєне таѓы басќа ќасиеттері жатады. Тау жыныстарыныњ беріктілігі олардыњ механикалыќ єсеріне тµзімділік кµрсетуі, мысалы, бірт±тас ќатты порфирит немесе кварцитке ±ќсас ж±мырланѓан магмалыќ тау жыныстары баяу; бєсењ ‰гіліп, жер бетінде дµњес бедерлерді ќ±райды, ал икемді, ж±мсаќ тау жыныстары керісінше сыртќы, экзогендік єсерінен жылдам б±зылып шайылып кетіп жер бетініњ ойыс пішіндерін т‰зеді. Т‰сі аќшыл тау жыныстары к‰н сєулесін шаѓылтады, ал ќара т‰сті тау жыныстары к‰н сєулесін µзіне тартып, кµбірек ќызып, µз аумаѓын ±лѓайтып жылдам ‰гіледі. Б±ѓан мысал ‰шін гранитті алайыќ. Ол µзініњ беріктілігіне ќарамастан шµлді аймаќтарда тез ‰гіледі, себебі оны ќ±райтын минералдар єр т‰сті болады. Єр минералдыњ т‰сі єр т‰рлі болѓандыќтан олардыњ к‰н сєулесін ќабылдау ќасиеті де біркелкі болмайды, ±лѓаю коэффициенті де єр т‰рлі. Сонда жылыну мен суыну кезі алмасќан кезде бірнеше минералдардан ќ±ралѓан т±тас гранит тастар босап ‰гіле бастайды. Осы гранит тастарды ќ±райтын ќызѓылт дала шпат минералы химиялыќ ыдырау нєтижесінде сазды топыраќќа айналып, кварц т‰йірлері кейін борпылдаќ ќ±м т‰йірлеріне ауысады.

Табиѓат факторларына байланысты ‰гілудіњ ‰ш т‰рі бар. Олар: физикалыќ, химиялыќ жєне органикалыќ. Физикалыќ (механикалыќ) ‰гілуге температураныњ µзгеруі, тау жыныстарыныњ жарыќшаќтарында судыњ ќатуы мен еруі, жануарлар мен µсімдіктердіњ тіршілік єрекеті, булану, су ќ±рамындаѓы т±здардыњ кристалдану процестері жатады.

Физикалыќ ‰гілу барысында тау жыныстарыныњ кесек тастары температураныњ к‰рт µзгеруіне байланысты кµлемін бірде ‰лкейтіп, бірде кішірейтіп т±ратындыќтан шытынап сынады. М±ндай жаѓдайлар шµлді аймаќтарда жєне биік таулы µлкелерде жиі кездеседі.

Єсіресе к‰н мен т‰нніњ ауысуына байланысты ауа температурасыныњ тєуліктік ауытќуынан тау жыныстарыныњ к‰ндіз ќатты ќызып, т‰нде сууыныњ зор мањызы бар.

Температура жоѓарылаѓан сайын тау жыныстарыныњ тау жыныстарыныњ сыртќы бµлігі к‰н сєулесінен, ішкі бµліктерінен гµрі молыраќ ќызып, кµлемі ±лѓаяды да нєтижесінде жарылып б±зылады.

Тау жыныстарыныњ жылу µткізгіштігі біршама тµмен болѓандыќтан олардыњ сыртќы ќабаттары ќабыршаќтанып, ішкі массадан бµліне бастайды. Ал, температура тµмендеуінен тау жыныстарыныњ сыртќы ќабаттары ішкі ќабаттарѓа ќараѓанда жылдамыраќ суиды.

Сµйтіп, алма-кезек жылыну мен суыну себебінен тіпті ењ тµзімді, берік тау жыныстарыныњ µзін б±зып ыдыратады. Тау жыныстарыныњ механикалыќ ыдырау нєтижесінде олардыњ ауамен, сумен шектесуі єлдеќайда арта т‰сіп, химиялыќ ‰гілудіњ дамуын жењілдете т‰седі.

Су жєне єр т‰рлі еріткіштер єрекетінен тау жыныстары еріп, сілтілену гидрация, дегидратация, гидролиз ќ±былыстарын тудырады да оттегі тотыѓуды к‰шейтеді, кµмір ќышќыл газы судыњ химиялыќ белсенділігін жєне сутегі иондарыныњ шоѓырлануын арттырады. Химиялыќ процес нєтижесінде жања минералдар пайда болады. Мысалы, дала шпаттары мен слюдалар каолинитке, гидрослюдаларѓа айналады, ал ерітіндіге т‰скен заттар шайылып кетеді. Физикалыќ жєне химиялыќ ‰гілулер бір мезгілде µтеді, біраќ наќты физикалыќ – географиялыќ жаѓдайларѓа байланысты біреуі екіншісінен басым болады. Ќуањшылыќ, биік таулы, полярлыќ аймаќтарда физикалыќ жєне механикалыќ ‰гілу басымдау, ал ќоњыржай белдемдерде немесе ылѓалды, субтропиктік белдеулерде химиялыќ ‰гілу басым.

Химиялыќ ќ±былысќа кµбірек ±шырайтындар: єктастар, доломиттер, тас т±здар, гипстер жєне таѓы басќа карбонатты тау жыныстары. Б±лар жењіл еріп, сумен ерітіндіге шыѓады. Нєтижесінде жер бетінде єр т‰рлі ќуыс бедер пішіндері – ‰њгірлер, карстыќ ш±њќырлар, ќ±дыќтар жєне т.б. пайда болады.

Органикалыќ ‰гілуде механикалыќ жєне биохимиялыќ єрекеттер арќылы таужыныстарыныњ б±зылуы. Механикалыќ б±зуды µсімдіктер µздерініњ тамыр ж‰йесі арќылы атќарады. Аѓаштардыњ тамыры тіпті берік ќатты т‰пкі тау жыныстарыныњ тамыры ќаланыњ кµшелеріндегі бетон, плитаны немесе асфальт ќабатын тесіп µтетіні баршамызѓа аян. Механикалыќ єрекеттен басќа органикалыќ ‰гілу µсімдіктердіњ, жануарлардыњ, микроорганизмдердіњ, бактериялардыњ, сањырауќ±лаќтардыњ, балдырлардыњ, ќыналардыњ, м‰ктердіњ биохимиялыќ єрекеттеріне тыѓыз байланысты. Олар µздерініњ тіршілік етуі ‰шін, не болмаса µзі солѓаннан соњ бойынан кµптеген кµмірќышќыл газдарын жєне органикалыќ ќышќылдарды шыѓарып тау жыныстарын бµлшектеуге жєне ыдырау ‰шін едєуір єрекет жасайды. Сµйтіп, химиялыќ жєне биохимиялыќ ыдырау процестері тоќталмастан µте береді.

‡гілген тау жыныстарыныњ кµп бµлігі ешќашанда µз орнында ќалмайды, тасымалдау агенттері арќылы (салмаќ к‰ші, аѓын сулар, жел к‰ші, м±здыќ єрекеті) бедердіњ тµменгі ойпат аймаќтарына жєне м±хиттарѓа барып шµгеді.

‡гілу жєне ‰гіліске ±шыраѓан бµлшек заттардыњ тасымалдануыныњ жєне шµгуініњ жинаќтыќ процестерін денудация (лат. denudatio – ашылу) деп атайды. Басќаша айтќанда денудация – тау жыныстарыныњ б±зылуы, ‰гілуі жєне пайда болѓан ‰гінділердіњ кµтеріњкі аймаќтардан салмаќ к‰ші су, жел, м±здыќ єрекетінен сырѓып, ойыс µњірлерге шµгуі.

‡гілу нєтижесінде жер бетінде бір жаѓынан минералдыќ массалар µзгеріп орнынан ауысып т±рса, екінші жаѓынан шайылу єрекетінен тµменде жатќан т‰пкі тау жыныстары ‰немі жер бетіне ашылып шыѓып, ‰гілу процесі одан єрі терењдей т‰седі.

Сµйтіп жер беті ±дайы жањарып, ќ±рлыќтыњ кµтеріњкі µлкелері тµмендейді, таулар б±зылып, ќ±лдырап жазыќќа айналады, бедердіњ бір т‰рі жойылып басќа т‰рлер пайда болады. Аќырында жер бетініњ кедір-б±дыры тегістеліп денудациялыќ жазыќтар (пенеплен) ќалыптасады.



2. ‡гілу ќабыѓы литосфераныњ беткі бµлігі єр т‰рлі факторлардыњ (ауа, су, организмдер) єсерінен µзгерістерге ±шыраѓан магмалыќ, метаморфтыќ жєне шµгінді тау жыныстары есебінен ќалыптасќан жєне сол орнынан ќозѓалмай саќталып ќалѓан ‰гілген тау жыныстарыныњ жиынтыѓын ‰гілу ќабыѓы дейді.

‡гілу ќабыѓыныњ т‰рі жєне ќалыњдыѓы кµптеген табиѓи факторларѓа байланысты. Оныњ ќалыптасуына алдымен жоѓарѓы температура мен мол ылѓал жєне тегіс бетті жазыќтыќ ќолайлы. Сонымен ќатар тау жыныстарыныњ тозу-‰гілу мерзімі ±заќ болуы шартты. ‡гілу ќабыѓы µзініњ ќ±рамы мен ќалыњдыѓына ќарай бірнеше т‰рге бµлінеді, олар: а) химиялыќ аса µзгермеген, негізінде т‰пкі тау жыныстардан ќ±ралѓан кесек тасты ‰гілу ќабыѓы;

б) химиялыќ мµлшерде µзгерген т‰пкі тау жыныстарымен ќатар дала шпат пен слюданыњ µзгеруі арќылы сазды-гидрослюда минералынан ќ±рылѓан гидрослюдалыќ ќабыќ; в) монтмориллониттыќ ќабыќ – алѓашќы минералдардан терењ химиялыќ µзгерістен µтіп т‰зелген негізінен сазды минерал – монтомориллониттен ќ±ралады; г) каолинит ќабыќ; д) ќызыл топыраќты ќабыќ; е) латеритты ќабыќ. ‡гілген ќабыќтардыњ соњѓы екі т‰рі ±заќ мезгіл бойы жєне т‰гелімен ‰гіліп, алѓашќы тау жыныстар ќ±рамынан толыќ ажырауы нєтижесінде пайда болѓан. Жоѓарыда атап айтылѓан ‰гілген ќабаттар т‰рлерініњ єрќайсысыныњ µздерініњ табиѓат зоналыќ сипаттамасы бар. Мєселен, кесек тасты ‰гілу ќабыќтар полярлыќ биік таулы µлкелерде, сонымен ќатар тасты шµлдерде кездеседі. Гидрослюдалыќ ќабыќ суыќ жєне ќоњыржай зоналарда дамиды. Монтмориллонниттыќ ќабыќ дала жєне шµлейт аймаќтарда, каолинитті жєне ќызыл топыраќты ќабыќтар – субтропикалыќ зонада т‰зілген, ал латеритті ќабыќ – алюмосиликаттардыњ єбден µршіген химиялыќ ‰гілудіњ єсерінен, ыстыќ жєне ылѓалды экваториалдыќ зоналардыњ жазыќ µлкелерінде т‰зілген тау жыныстарыныњ ќызыл т‰сті ерекше т‰рі.

Жоѓарыда айтылѓан ‰гілу процестерініњ бедер т‰зетін ролін ерекше айтып кетуге болады.

Жалпы айтќанда ‰гілу процесініњ µзі ќандай да болсын ерекше бедер пішіндерін ќ±рмайды. Біраќ тау жыныстары ыдырауыныњ ‰немі жєне мањызды факторы бола т±рып, б±л процес басќа экзогендік агенттердіњ тасымалдауына ќолайлы борпылдаќ материалын дайындайды да, ауырлыќ к‰ші єрекеті арќылы сол материалды гипсометриялыќ тµмен жерге ыѓыстырып, ауыстырып єкелуге єсер етеді. Дєл осы жаѓдайда ‰гілу процесініњ бедер т‰зілуінде атќаратын орны µте зор.

‡гілу ќабыѓыныњ елеулі практикалыќ мањызы да бар. Кµптеген ќымбат пайдалы ќазбалар, мысалы, бокситтыњ, темір тотыќтарыныњ кені, никель, кобальт жєне хром кендерініњ кейбір т‰рлері осы ‰гілу ќабыѓына байланысты. Т‰рлі – т‰сті минералдардыњ шашылымды кенорындарын іздестіруде ‰гілу ќабыѓын зерттеудіњ келешегі µте зор.

Д‰ние ж‰зінде єр геологиялыќ дєуірлерде ќалыптасќан ‰гілу ќабыѓы кењ таралѓан. ТМД аумаѓында протерозой эрасыныњ ‰гілу ќабыѓы Карелия мен Украинада, девон кезењініњ ќабыѓы Тиман ќыратында, мезозой мен Ќазаќстанныњ Сарыарќа даласында кездеседі. Торѓай облысындаѓы белгілі Аманкелді боксит кенорны осы мезозой кезіндегі кењ жазыќ пенепленіне байланысты.
Лекция №21

Тақырыбы: Территорияның климаттық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан бедер типтері

Жоспары:

1.Экзогендік факторлар

2.Бедер және климат

Лекцияның мақсаты:

Территорияның климаттық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан бедер типтерін, экзогендік факторларын, бедер және климатты қарастыру.


Лекция мәтіні:

1.Экзогендік бедер ќ±ратын факторларѓа єр т‰рлі климат элементтерініњ, µзендер мен кµлдердіњ, тењіздердіњ,м±здыќтар мен ќарлардыњ , желдіњ жєне таѓы басќа элементтердіњ єсері жатады.

Экзогендік бедер ќ±ратын процестердіњ негізгі кµзі к‰н радиациясы, ол жер бетіне, гидрофераѓа жєне атмоцфераѓа µзара єрекеттесіп, єр т‰рлі климатыќ жаѓдайлар ќалыптас тырады. Ал климат жаѓдайлары б‰кіл жер бетініњ µзгерунде негізгі факторлардыњ бірі болап саналады. Климат элементтерініњ ішіндегі аса мањызды фактор – ауа температурасы.Ос ы ауа температурасыныњ єсерінен єрт‰рлі табиѓи зоналардыњ клиата ќалыптасады.Мєњгілік м±здыќтар мен ќар жамылѓысыныњ пайда болуы, жыныстарыныњ ‰гілуі, химиялыќ процестер жєне т.б. осы ауа температурасына тікелей байланысты.

Климаттыњ екінші мањызды элементтерініњ бірі жауын –шашын. Олар µзендердіњ,кµлдердіњ, батпаќтардыњ жєне м±здыќтардыњ пайда болуына едєуір єсерін тигізеді. Тау жыныстарыныњ ыдырауына жєне олардыњ тасымалдануына, бедердіњ кµптеген пішіндері тілімделіп жања пішіндердіњ ќалыптасуына жауын-шашын µте ќолайлы жаѓдай жасайды. Жел бір жаѓдайларда ќ±м бµлшектері арќылы тау жынысарын б±зып, ќашап, µњдеп механикалыќ єсер етсе, екінші жаѓдайларда ќ±мныњ тасымалдануына, шµгуіне жєне жања аккумуляциялыќ жер бедерлер ( ќ±м тµбелер, барќандар, жаѓалыќ шаѓылдар жєне т. с.с.) ќ±рылуына себепші болады. М±здыќтар биік тау µлкелерде едєуір механикалыќ (экзарация) єрекет жасап, ерекше м±здыќ бедер пішіндерін ќ±рады.

Жер бетініњ ќ±рылуына єрќашан єсерін тигізіп отыратын таѓы да бір экзогенді бедер т‰зетін процестердіњ энергиялыќ кµзі- гравитация немесе ауырлыќ к‰ші.Б±л к‰штер арќылы неше т‰рлі опырылма, сусма, жылжымалар, ќар кµшкіндері жєне т.б. қиратқыш табиғи құблысттар пайда болады.

Экзогендік процесетердің жалпы энергисының негізгі көзінің бірі- Желдің өз осі бойымен және Күннің төңірегінде айналуы, осының әсерінін жырдың төрт мезгілінің болуы және күн мен түннің ауысып тұрады. Ауа температурасының, жауын-шашын мөлшерінің және табиғи қиратқаш құбылыстардың оқтын-оқтын маусымдық өзгеруі, жалпы айтқанда бедер пішіндерінің құрылуына едәуір әсер ететін бүкіл табиғи ландшафтының жаңаруы осы құбылыстарға байланысты. Сонымен қатар Жердің өз осі бойымен айналуы бедердің өзгеруіне тікелей ықпалын тигізеді.



Каталог: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет