Лекция: 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтары: 15 сағат Лабораториялық сабақтары: 15 сағат СӨЖ: 60 сағат



жүктеу 2.69 Mb.
бет11/15
Дата25.04.2016
өлшемі2.69 Mb.
түріЛекция
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15
: CDO -> Sillabus
Sillabus -> Лекция : 15 сағат обсөЖ : 15 сағат Барлық сағат саны : 45 сағат Қорытынды бақылау : емтихан, 4 семестр
Sillabus -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Sillabus -> Хор жүргізу” пәні бойынша 5В010600-“Музыкалық білім” мамандығының студенттері үшін. ОҚУ-Әдістемелік кешен
Sillabus -> Арнайы семинар: “Абайдың ақын шәкірттері” пәні бойынша
Sillabus -> Лекция:: 18 сағат Семинар: 16 сағат СӨЖ: 11 сағат Барлық сағат саны: 45 сағат
Sillabus -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Sillabus -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Sillabus -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Sillabus -> Лекция: 18 Семинар: 16 СӨЖ: 11 Барлық сағат саны: 45
Sillabus -> Лекция : 30 сағат обсөЖ : 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат Аралық бақылау саны 2 60 балл

Бақылау сұрақтары:

1. Ғалым – психологтар «дайындық» деген ұғымды қалай түсіндіреді?

2. Мектепте оқуға тұлғалық дайындық дегеніміз не ?

3. Баланың мектепке интелектуалдық дайындық дегеніміз не ?

4. М.О. әлеуметтік – психологиялық дайындық дегеніміз не ?

5. Баланың мектепке дайындығын анықтау үшін қандай тесттер қолданылады ?


Студенттің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1. «Үлкендермен әрекеттену мотивтерін зерттеу» әдістемесі.

2. Жетістікке жету мен қарым-қатынас жасау қажеттіліктерінің зерттеу әдістемесі.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003.

5.Шванцари Й. Диагностика психического развития. – Прага : медицинское издание Авиценнум ,1978.


22-тақырып .
Кіші және орта мектеп жасындағы балалардың

психодиагностикасының ерекшеліктері.
Қарастырылатын мәселелер.

1. Кіші мектеп жасындағы балалардың психодиагностикасының ерекшеліктері.

2. Практикалық психологтардың жұмысындағы графикалық әдістерді қолдануы.

Лекцияның мақсаты:

Студенттерді кіші және орта мектеп жасындағы балалардың психодиагностикалық ерекшеліктерімен таныстыру.

Практикалық психодиагностиканың қолданылуы туралы анықтама беру.

Мектепке барғанға дейін балалардың психологиялық даму деңгейінің жеке айырмашылықтары жоғарылайды. Балалардың бір-бірінен интелектуалдық, моральдық, персонааралық даму жағынан айырмашылықтары болады. Олар әр психодиагностикалық жағдайларға әр түрлі әрекет жасайды, бірдей нұсқауларға әр түрлі қарай бастайды.

Мысалыға, бір балалар үлкен адамдарға арналған психодиагностикалық тесттерден жеңіл өтеді, басқалары -4-6 жасарларға арналған тесттерден қиналып өтеді. Бұл нәрсе әсіресе вербальдық өзін-өзі бағалау, рефлексия және қоршаған ортаның баланың саналық қиын бағалар қолданылатын психодиагностикалық әдістемелерге қатысты.

Баланың психологиялық дамуының шындық деңгейін бағалау үшін, психодиагностикалық әдістемені кіші мектеп жасындағы балаларға қолданудан бұрын, интеллектуалдық жағынан ол балаларға қиын емес пе, керісінше, тым оңай емес пе соны анықтау.

6-7 жасар балалардың психологиялық дайындығына қатысты белгілі эмпирикалық мәліметтер бойынша 50%-тен-80% ке дейін балалар мектепке дайын еместігін көрсетеді. Көбісі физиологиялық жасы жағынан дайын болғанымен оның психологиялық жасы 5-6 жасар баланікі сияқты болуы мүмкін. Егер ол балаға қиындау тестті ұсынса (тест баланы аз қызықтырып , одан да көп күш жігер, еркін зейін, жады, бейнелеуді талап етеді) , ол тапсырманы орындай алмауы мүмкін. Оның себебі тұлғалық – психологиялық дамуының деңгейінің төмен екенін көрсетеді, интеллектуалдық қабілеттіліктерінің жоқтығынан болмайды. Ал егер тест тапсырманы балаға ойын түрде ұсынса, онда нәтижелер әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.

Бұл жағдайды 1,2 сыныптағы балаларды психодиагностикасында ескеру керек.

3-4 сынып балаларына үлкендерге берілетін тесттер ұсынылады (тест тапсырмалары оларға түсінікті болу керек). Егер балалар өте қызығып отырса және мотивациясы өте күшті болса, онда тест нәтижелері жоғары болады. Үлкен адам жігерлік қасиеттер көмегімен кезінде өз-өзін меңгере алады, ал 1-2 сыныптағы мен 8-9 сыныпқа дейінгілер олай ете алмайды. Бастауыш сыныптардағы оқушылардың психодиагностикасындағы үлкендерге арналған тесттерді қолдануға қатысты белгілі бір шектеулер бар. Бұл шектеулер көбінесе ойлау, тұлғалы және тұлғааралық қатынастарды зерттеу үшін қолданылатын тесттерге қатысты. Қазір пайдаланатын интеллектуалдық тесттердің көбісі (үлкендерге арналған) сөйлеу – логикалық ойлаудың даму деңгейін бағалайды. Бұл ойлаудың түрі балалардың басқа ойлаудың құнды түрлеріне қарағанда (бейнелі және образдық ойлау) кемдеу болады. Сонымен қатар үлкендерге арналған тесттерде интеллектуалдық тапсырмалар сөйлеу түрде тұжырымдалады, үлкендердің өмірлік тәжірибелерін бейнелейтін тілден және ұғым жүйелері қолданылады. Сондықтан бұл тесттерді балаларға бейімдеу керек. Кейде ол мүмкін болмайды, сол кезде жаңа варианты құрылады, мысалы, Векслердің интеллектуалдық тесттің , Кеттелдің тестін. Бірақ , бұл кезде бір проблема туындайды: бірдей психологиялық қасиеттің құрылымы мен мазмұны әртүрлі тесттердің көмегімен алынған тест нәтижелері ешқашан бірдей болмайды және сәйкестендіруді талап етеді. Тестаралық сәйкестендіруде өтпелі коэффициент анықталады. Өтпелі коэффициент бір әдістеменің сандық көрсеткіштердің басқа әдістеменің көрсеткіштеріне орта қатынасы ретінде анықталады.

Мысалы, Векслер тесттің үлкендердің де, кішілердің де нұсқалары түсінікті жеткіншектер кішілердің нұсқасы бойынша 100% көрсеткіш алады, ал үлкендердің -80% , онда өтпелі коэффициент кішіден үлкендерге қарай 1,25-ке тең болу керек. Бұл көрсеткішті 100% 80% ге бөлуден шығады.

Үлкендердің тұлғалық тесттердің шектеулері тек сандық айырмашылықтарға ғана әкеліп соқпайды. Үлкендердің тесті бағалайтын тұлға қасиеттері балада болмауы мүмкін. Және керісінше, балаларда жасы үлкейген сайын жоқ болып кететін тұлғалық ерекшеліктер үлкендерде мүлдем жоқ.

Бұл жағдайдың шешімі бар. Үлкендерге және кішілерге арналған тұлғалық тесттерді іс жүзінде қолданғанда жас ерекшеліктер психологиясы біліміне және тесттерді дұрыс құру үшін және алғашқы валидтықты қамтамасыз ету үшін керекті информация беретін адамның тұлғалық дамуының психологиялық теорияның біліміне сүйену керек.

Ұсынылатын психодиагностикалық әдістемелердің жүйесі мектепке енді баратын балалардың психологиялық даму деңгейінің кешендік бағалауы үшін арналған. Бұл жүйе бастауыш сыныптардың оқушыларына да арналған, олардың тану процестерінің сипаттамасына тұлғалық және тұлғааралық қатынастарына, олардың әзірге бар қабілеттердің бағасына да арналған.

Бұл жүйенің негізінде балалардың мектепке дайындығын , оқу кезінде психологиялық дамуын (1-4 сынып) бағалауға мүмкін болады.

Психодиагностикалық бағалауға төмендегілер жатады:

1. Қоршаған ортада балалардың жалпы ориентациясы.

2. Мектепке оқытуға баланың көзқарасы.

3. Зейін.

4. Жады.

5. Ойлау.

6. Сөйлеу.

7. Көркемдік – бейнелеу қабілеті.

8. Еңбекке қабілеттілігі.

9. Жетістіктерге жету мотивациясы.

10. Тұлғалық қасиеттер.

11. Тұлғааралық қасиеттер.

Бұл кешенге 6-7 ден 10-11 жасар балаларды зерттеу үшін қолданылатын әдістемелер кіреді. Барлық әдістемелер бойынша алынған бағалар кіші жастағы балалардың жеке психологиялық даму картасына жазылады.

Балалар психологиялық жағынан дамитын үш негізгі сала бар – тану процестер, тұлғалық және тұлғааралық қатынастар. Олардың бәрі бағаланады және олар үшін арнайы әдістемелер бар.

Бұл әдістемелер кешенде психодиагностикалық бағалауға зейін, бейнелеу, жады, ойлау, сөйлеу, процестері жатады, сонымен қатар, оқу мотивациясы жетістіктерге жету, кейбір базистық тұлғалық қасиеттер, өзінің құрдастары және үлкендермен қарым-қатынасы.

Бұл әдістемелер кешенінің көмегімен өткізілетін балалар психодиагностикасы төмендегі мақсаттарға жетуге арналған:

1. Баланың дамуы анықталады.

2. Ондағы бар қабілеттер уақытылы анықталады.

3. Баланың оқудан қалып кетудің себептері немесе нашар тәрбиенің себептері анықталады.

4. Балаға, оқытушыға немесе ата-аналарға мамандықты таңдауға ғылыми негізделген нұсқауларды ұсыну.

Мүмкіншілік бар жерде жеке емес, топтық зерттеу өткізу уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл мүмкіншіліктер мен шерттарды орындау керек, олар туралы әрбір әдістемеге комментаршілерде айтылған. Егер ондай комментаршілер жоқ болса, онда бұл әдістемені жеке және топтық зерттеу үшін қолдануға болады.

Психодиагностикалық зерттеу өткізу үшін, төмендегі нәрселерді орындау керек:

1. Әдістеме мәтінімен танысу.

2. Берілген әдістеменің комментаршілерін оқу (егер бар болса).

3. Әдістемеге керек материалдарды дайындау.

4. Бұл әдістеменің көмегімен бір баланың алғашқы зерттеуді өткізіп, нәтижелерді өңдеу.



2. Практикалық психологтардың жұмысында графикалық әдістерді қолдану.

Практикалық психологтар графикалық тесттер мен әдістерді жиі қолданады. Әсіресе балалармен қарым-қатынас жасау қиын болса, сол кезде бұл әдістің пайдасы тиеді. Бұл кезде сұраулықтар мен дәстүрлі әңгімелер тиімді болмайды.

Волгоградтық психолог Т.Ю.Андрущенко графикалық анықтаудың арнайы әдістерін құрастырған. Біріншіден, графикалық іс-әрекеттің нәтижелері бойынша баланың проблемеларын анықтап іске асырады, екіншіден, аяғына дейін сезінбеген, дифференцияланбаған уайымдарды , оларды тудырған себептермен қосу, үшіншіден, пайда болған қиындықтардың анализін жүргізу. «Менің араласатын ортам» – бұл әдіс баланың құрдастарымен, ата-аналармен, оқытушылармен іс-әрекеттің ортасымен сипатын анықтауға арналған.

Әңгімені бастағанда, консультант: «Мен білемін, әр адам бейтаныстың сұрақтарына жауап бергісі келмейді. Сол үшін сен өз өміріңді суретте бейнелеп бер, ал содан кейін біз сенің өміріңнің қызықты моменттерін талдаймыз», – деу керек. Мұндай ұсыныс баланы қызықтырып, күдігін жоққа шығарады.

1.Кіммен, қай жерде күні бойы қарым-қатынас жасайтыныңды елестетіп көрейік, бейнелеп бер, әр адамға орын тауып бер ( «үй» ).

Консультант шеңбер салады, баламен ақылдасып, екіге бөледі (қарым-қатынас сфералары). Екі сектор пайда болады: «мектеп», «мектептен тыс» . Горизонтальдық сызық «құрдастар» , «ата-ана» секторларын анықтайды.

Әңгіменің мақсатына байланысты әр қатынас сфераға белгілі бір кеңістік беру мынадай болуы мүмкін: Мысалы, мектепте: балалар, мұғалімдер; мектептен тыс: ауладағы балалар; үйде: туысқандар. Басқа жағдайларда жоғары және төмен жартышарлар көңілді қарым-қатынастардың сфералары болады (+) және көңілсіз қарым-қатынастар (–-).

2. Енді әр «үйге» адамдарды «орналастыру» керек.

Ол жағымды және жағымсыз адамдар болуы мүмкін. Сен олармен орналасқың келмесе де, амал жоқ араласады. Әртүрлі себептерге байланысты.

белгі көмегімен консультант барлық балалар мен үлкендерді еңгізе бастайды. Олар туралы барлық мәліметтерді баланың өзі айтып береді.

3. «Сенің араласатын адамдарыңның ішінен жақсы қарым-қатынастағы және нашар қарым-қатынастағы адамдарды белгіле. - көк пен немесе қызылмен штрихтау барысында консультант көп мәлімет алады.

4. Үлкен шеңбердің ішінде екі шеңбер салайық: біреуі – ортада, екіншісі–кішкентайы , ортаға таман. Ортасына өзіңді қойып, есіміңді жаз. Енді екі түсті қарындашпен қара – «жағымсыз» , ақшыл түсті «жағымды» , кім кімге қалай қарайды, кім көбірек қуаныш әкеледі тағы да сол сияқты. Баламен бірге консультант түстерге қарай, симпатия мен антипатия өлшеуін анықтайды. Егер симпатия мен антипатия анық болса, онда ортадан ( «Мен» баланың ) және сыртқы шеңбердегі –- белгісімен ( басқа адам) сәйкес түсті сызықүш интервал етіп жүргізіледі. Егер керісінше болса стрелкамен қарым-қатынас шектері қойылады бірінші немесе екінші шеңберге дейін. Әр жағдайда баланың қарым-қатынас партнердің көзқарас туралы сипаттама анықталып, стрелкамен бағыты мен анықтық өлшеуі белгіленеді.

« Кім кінәлі? » –- бұл әдіс әр партнермен қарым-қатынас жасау барысындағы пайда болатын және конфликттерді шешу үшін жауапкершілік өлшеуін баламен сезінуін анықтауға бағытталған. «Араласу шеңберін» бала шкалаларда анықтайды.( әр қайсысы 10 бөлікте тұрады).

– конфликттің пайда болуындағы әр қатысушының инициатива өлшеуін.

– конфликтті шешу үшін әр қатысушының инициатива өлшеуі ( ашық түспен белгіленеді).

– конфликтті шешуде әр қатысушының қарсы тұру өлшеуі (қара түспен белгіленеді). Өзінің іс-әрекетін және партнердің әрекетіне комментарий бергенде конфликттердің пайда болуына, дамуына және шешілуіне керекті себептер анықталады: достасуға сенімсіздік , түсініспеушіліктің қорқынышы және т.б. проблеманы талқылау баланың агрессия дәрежесін , партнерға, өзіне көзқарасының өзгертуін анықтайды.

« Менің өмірімдегі қуанышпен реніштер » – бұл әдіс уайымдардың басымдылық модальдығын анықтауға бағытталған.

1. Баланың туылғанынан қазірге дейінгі «өмір жолы» салынады, онда үйде болуы, бақшаға баруы, мектепке бару кезеңдері интервал ретінде бейнеленеді.

2. Екі кеңістік – сызықтан жоғары, төмен. Жоғарыда өмірдің жақсы, көңілді кезеңдер; төменінде – мұңлы, ренішті кезеңдер. Жиі \ сирек штрихтар уайымдардың , интенсивтігін білдіреді.

Субъективтік бағаның уақыт шкаласы баланың өміріндегі болған жағдайлардың маңыздылығын «сол жерде, сол кезде» көруге көмектеседі, дәулеттілік дәрежесін.

Дәулеттілік дәрежесі қуанышты кезеңдердің санын ренішті кезеңдердің санына қатынасымен анықтаймыз.1 ден көп өлшеулер қуанышты кезеңдердің басымдылығының белгісі. Егер 1ден кем болса, онда ренішті кезеңдердің басымдылығын білдіреді. Мысалы , қуанышты кезеңдер бала магнитафон немесе велосипед және т.б. сатып алумен байланысты , жаңа статусты алумен (оқушы аталуы , жарыста лидер болуы ),басқа біреуде досы пайда болуымен байланысты. Ренішті кезеңдерді біреуі бір затты жоғалтуымен, аурумен, екінші – « нашар » адамның пайда болуымен байланыстырады, үйден қашып кетуімен.

Бақылау сұрақтары:

1. Кіші мектеп жасындағы балалардың психологиялық даму деңгейіндегі жеке айырмашылықтар.

2. Кіші мектеп жасындағы балалардың психодиагностикасындағы эксперименттік және ойын ситуацияларының ролі.

3. Кіші мектеп жасындағы балалар жұмысында қолданылатын графикалық әдістер туралы айтып беріңіз.




Студенттің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1. Кішкентай оқушының ойлауын бағалау.

2. Кішкентай оқушының тұлғалық ерекшеліктерін зерттеу.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003.

5.Шванцари Й. Диагностика психического развития. – Прага : медицинское издание Авиценнум ,1978.



23-тақырып .
Жеткіншектер мен жасөспірімдердің психодиагностикасы.
Қарастырылатын мәселелер.

1. Жеткіншектер мен жасөспірімдер психодиагностикасының ерекшеліктері.

2. Психологтың жасөспірімдермен жүргізетін жұмысы.
Лекцияның мақсаты:

Жеткіншектер мен жасөспірімдердің психодиагностикасының ерекшеліктерімен таныстыру.

Жасөспірімдермен психологтың жұмысындағы негізгі моменттерді анықтау.

Жеткіншектер-балалықтан өтіп, бірақ, әлі үлкендердің қатарына қосылған жоқ. Сол үшін оларға өте ерекше психодиагностикалық әдістерді қолдану керек, олардың балалық және үлкендік қасиеттерді ескеру керек.

Өзінің интелектуалдық даму жағынан жеткіншектер үлкендермен қатар болады. Сондықтан олардың тану процестерін зерттеген кезде, үлкендерге арналған тесттерді қолдануға болады, бірақ ғылыми терминдер мен ұғымдарды қолдануда абай болу керек. Тұлға мен тұлғааралық қатынастарға келетін болсақ, бұл жерде көптеген шектеулер бар, оларды орындау керек. Жеткіншектер-жартылай балалар, сол үшін оларға тесттің жартылай балалық және жартылай үлкендердің түрлерін қолдану керек. Ол түрдің негізгісі болып ойын түрі болып есептелінеді, ал тапсырмалары балада қызығушылық тудыру керек.

Тәуелсіздікке құштарлық тест барысында көп дербестікті талап етеді. Көп тесттер тапсырмалардың стандарттық шешулері бар, бірақ олардан ауытқулар да болуы мүмкін. Үлкендер жағынан жеткіншектің стандарттық емес шешілерін қолдауы оның интеллектуалдық дамуының деңгейін толық көрсететін мәліметтерді алуға көмектеседі. Керісінше, қызығушылықтың жоқтығы, тест тапсырмаларды шешкісі келмегендігі, бұның бәрі ой дамуының деңгейі төмен екен деген қате пікірге келуді көздейді.

Жеткіншектердің психодиагностикасына қолданылатын әдістемелерге әлеуметтік нормалардың тұжырымдамаларды, кейбір арнайы ғылыми ұғымдарды кіргізуге болады. Көбінесе, ондай ұғымдарды қарапайым сөздермен ауыстыруға тура келеді, өйткені, көп жеткіншектер арнайы ұғымдарды түсінбей қалуы мүмкін.

Мысалдар өмірден алынған және балаға таныс адамдарға қатысты болу керек: ата-аналардан, құрдастардан, мұғалімдерден, кітап және фильм кейіпкерлерден.

Бала эксперттік және лидерлік іс-әрекетте өз-өзін көрсете білу керек, сол кезде ол өзінің білімі мен қабілеттерін толық іске асыра алады. Жеткіншектерді тек зерттелетіндердің рөлінде ғана емес, экспериментатор ретінде тестке қатысу керек. Егер зерттеуші баланы тесттің құрастыруына және бағалауына (егер мүмкін болса), тестті өткізу үшін қолайлы жағдай жасаса, оның нәтижелерін өндесе, бұл нәрсе әрине, баланың тестке қатысуын өте қызықтырады.

Ерте ержетуі-бұл барлық салаларда: финанстық өзін-өзі қамтамасыз етуінде, моральдық ойлаудағы тәуелсіздік, саяси көзқарастар мен әрекеттерде әлеуметтік-психологиялық тәуелсіздігінің орнатылуының бастамасы.

Ерте ержетуі-адама психологиясының өзгеше бетбұрылысы. Өмірдегі, баланың түсініксіз өмірдегі қарама-қайшылықтарды сезінуі: мораль нормалары мен адамдардың, олардың іс-әрекеттердің, идеалмен іс жүзіндегі, қабілеттерімен, мүмкіншіліктері; әлеуметтік құндылықтармен өмірдің іс-жүзіндегі нәрселермен.

Ерте ержетуі-бұл адамның басқалары үшін жауапкершілікті сезіну, өзі үшін жауапкершілікті сезукезеңі. Бұл үлкендердің қиын өміріне адаптациясының бастамасы. Бұның бәрі жасөспірімдерге үлкендерге арналған тестті толық қолдануға болатының білдіреді. Бірақ үлкендер үшін актуальды проблемалар жасөспірімдер үшін түсініксіз болауы мүмкін. Сондықтан әдістемелердің керекті кешенін тапқан кезде жасөспірімдердің жан-жақты психодиагностикасына арналған, дәл солардың жасына актуальды нәрселерге көңіл бөлу керек. Мысалыға, олар үшін терең өзін-өзі тану, өзін-өзі жетілдіру, өзінің ішкі нәзік сезімдердің қарым қатынастардың анализіне талпыну – бұл психологиялық проблемалар жасөспірімдер үшін ең маңызды нәрселер болып есептелінеді; екінші жағынан – бұндай сұрақтар, өмірдің мағынасы мен мақсаты, жалғыздық, өмірдің түрі мен кәсіби жетістіктер жасөспірімдерден гөрі, үлкендерді көбірек ойландырады.

Сондықтан, ерте ержетудің психодиагностикасындағы кейбір шектеулер тек тұлға мен тұлғааралық қатынастардың салаларымен байланысты тесттерге қатысты. Олардың интеллектуалдық, тану процестеріне ешқандай қатысы жоқ, бұларды зерттеу үшін ерте ержетуде ешқандай шектеулерсіз үлкендерге арналған әдістемелері мен тесттер қолданатын еді. Сол үшін интеллект тесттерде ең төмен жас шектеуі 16-17 жас деп белгіленген.

Бозбалалар мен бойжеткендердің психодиагностикасын бағалаған кезде, олардың жеке мәліметтерді үлкендерге арналған нормалармен емес, тесттен өткізілетін жасөспірімдермен жасты адамдарды сипаттайтын нормалармен салыстыру керек. 16-17 жасар балалар әлі үлкендерге толық жатқызу қиын. Балаларға үйреншікті жағдайларда тест өткізілу керек. Олар-мектептегі дәрістер, психологиядан дәрістер болуы мүмкін. Психодиагностика әдістемелерімен практикалық танысуы бағдарламаға кіреді, сол үшін тест процедурасы оған оңай енеді.

2. Жеткіншектер мен психологтың жүргізілетін жұмысы.

Жеткіншектермен жүргізілетін жұмысы осы кезеңге тән проблемаларға негізделген. Жеткіншектер кезеңі деп 11-ден 16-ға дейінгі балалардың даму кезеңін айтамыз. Бұл кезеңде өте күшті психофизиологиялық дамуы және баланың әлеуметтік белсенділігінің қайта құруы өтеді. Баланың өмірлік іс-әрекеттеріндегі барлық салалардағы күшті өзгерістер бұл кезеңді «өтпелі» етеді. Бұл жас қиыншылықтармен, ұйымдармен, кризистермен өте бай. Бұл кезеңде іс-әрекеттің тұрақты түрі, мінезінің қасиеттері, эмоциялық реакцияның әдістері құралады. Бұл кезеңде балалық көзқарас жоғалып, психологиялық дискомфорт пайда болады.

Жеткіншектер кезеңін өте жиі дамудағы диспропорция кезеңі деп атайды. Бұл кезде өзі-өзіне көңіл бөлу көбейеді, өзінің физикалық ерекшеліктеріне, айналадағылардың пікіріне реакциясы ұлғаяды, өкпелегіштігі көбейеді. Физикалық кемшіліктер жиі үлкейтіліп көрінеді.

Жеткіншектердің психофизиологиялық дамуының негізгі моменті болып жыныстық даму, жыныстық идентификация болады. Олар дискомфортты төмендегі нәрселерден сезінеді:

- эмоциялық сфераның тұрақсыздығынан ;

- ситуациялық күдіктіктің жоғары деңгейінен ;

- жоғары жүйке іс-әрекетінің ерекшеліктерінен .

Ең информативті диагностикалық әдістемелер төмендегілер болуы мүмкін:

- жүйке жүйесінің қасиеттерін анықтаудың аппаратуралық әдістер;

- «Жүйке жүйесінің қасиеттерінің көрсеткіштер анамистикалық схемасы» сұраулығы ;

- Аизенк сұраулығы (жеткіншектер үшін вариант)

- В.М.Русалов темпераменті құрылымының сұраулығы (балалар үшін вариант)

- МТК (мінезбен темпераменттің қасиеттері) сұраулығы;

- темпинг тест (жүйке жүйесінің қасиеттерін Я.Стрелец темпераментінің құрылымының психо-мото-сұраулығы бойынша анықтау)

- САН сұраулығы (эмоционалдық жағдайлардың бағалау) жеткіншектің тану қабілеттерінің даму ерекшеліктері мектептегі оқудың қиындықтардың себепкері болады : оқудан қалып кетуі, адекваттық емес іс-әрекет. Жақсы оқу мотивацияға тәуелді, тұлғалық стимулдан іс жүзінде жеткіншек оқудың ешқандай қажеттілігін сезінбейді және керісінше, оқуға өте табан тіреседі.

Жеткіншектік тану сферасының ерекшеліктерін зерттеу.

Тану жадымен байланысты ең маңызды тану процесі: материалды қабылдап және оның ерекшеліктерін сақтау.



Қабылдауды зерттеу әдістемелері:

- «компастар» әдістемесі (кеңістік қасиеттерді қабылдау);

- «сағат» әдістемесі;

- уақытты қабылдауды зерттеу әдістемесі.

Жеткіншек кезеңінде зейін еркін болады және оқытушының өзінмен толық ұйымдастырылып, бақылануы мүмкін.

Зейіннің жеке толқуы жеке – психологиялық ерекшеліктерге негізделген болуы мүмкін (ашуланшақтығы, тез шаршауы, соматикалық аурулардан кейін зейіннің төмендеуі), оқуға қызығушылықтың төмендеуі.



Зейіннің зерттеу әдістемелері:

- «корректуралық проба» әдістемесі;

- «қара-қызыл таблица» әдістемесі;

- Мюнстенберг әдістемесі;

- «сандарды орналастыру» әдістемесі;

- «сандарды табу» әдістемесі;

- «сандарды басқа нәрсеге зейінді аударумен табу» әдістемесі.

Ерекшеліктер қатарына жадының функциялауындағы жеке айырмашылықтары жатады. Жеткіншекті рационалдық еске сақтау әдістеріне тиімді үйрету үшін, жадының басымды типін және еске сақтаудың жекеерекшеліктерін білу керек.



Жадыны зерттеу әдістемесі:

- кезекті еске сақтаудың әдісі (Л.С.Выготский бойынша);

- пиктограмма әдісі (А.Р.Лурия бойынша);

- «сандарды есте сақтау» әдісі;

- «бейнелерді сақтау» әдісі;

- екеулік қайта бейнелеу әдісі.

Жадының ойлау іс-әрекетімен байланысы, интелектуалдық процестерімен жеткіншектер жасында өзіндік маңызға ие болады.

Ойлауды зерттеу әдістемелері:

- Векслер әдістемесі (балалар варианты) ;

- ШТУР;

- «Қиын ассоцициялары» әдістемесі;



- «Равен матрицалары» әдістемесі;

- «Ұғымдар қатынасының анализі» әдістемесі;

- «Жалпы ұғымдарды анықтау» әдістемесі;

- «Сандық қатынастар» әдістемесі;

- «Интеллектуалдық лабилдың» әдістемесі;

Жеткіншектің сөйлеу дамуының ерекшеліктерін білу қажет.



Сөйлеу дамуының зерттеу әдістемелері:

- вербальдық қайта бейнелеудің өнімділіктің бағалау әдістемесі ;

- мақал – мәтелдердің түсіндірмесі.

Оқу мотивацияның зерттеуі:

- оқу мотивацияның зерттеу әдістемесі;

- мақұлдау мотивациясы - Марлоу-Краун шкаласы;

- бақылау локализацияның шкаласы және т.б.

Жеткіншектің психикалық дамуының мазмұны болып оның сана сезімінің дамуы болады. Жеткіншектің тұлғасын сипаттайтын қасиеттердің бірі болып өзін-өзі бағалау тұрақтылығының пайда болуы және «Мен» бейнесі.

Жеткіншектің сана сезімінің мазмұны болып оның физикалық «Мен» бейнесі болады - өзінің денесін «еркектік», «нәзіктік» (қыздарда) эталондар көзқарасынан салыстыру, бағалау.

Физикалық даму ерекшеліктері жеткіншектің өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі сыйлау төмендейді және айналадағылардың оны нашар бағалау алдында қорқынышқа әкеліп соғады. Сырт көрінісінің кемшіліктері жеткіншекке өте ауыр болады, ол өзін басқалардан кем деп санайды.

Жеткіншектер өзінің құрдастарының пікіріне жиі сүйенеді. Өзінің идеалдарымен өмір сүруі әр түрлі конфликттерге (ата-анамен) әкеліп соғады. Биологиялық дамуының шапшаңдығына байланысты және өзіндікке талпынуына байланысты жеткіншектерде құрдастарымен қарым-қатынастарда қиыншылықтар тудырады.

Өкпелегіштік, негативизм, агресивтік өз-өзіне сенімсіздікке эмоционалдық реакциялары болып табылады. Көптеген жеткіншектерге мінезінің акцентуациясы анықталады – баланың әлсіз жақтарын (невроз, делинквенттік іс-қимыл, алкогольге, есірткіге құмарлық) тудыратын мінезінің кейбір қасиеттерін белгілейді.

Тұлғаның даму ерекшеліктерін және оның қасиеттерін зерттеу әдістемелері:

- Кеттелл сұраулығы;

- Бриендік тұлғаның анкетасы (БТА);

- К.Леонгардтың мінездік сұраулығы;

- Тейлор ұйымдар бағалау шкаласы;

- Спилберг;

- Депрессия шкаласы;

- «Аяқталмаған сөйлемдер» әдістемесі;

- «Өмірде жоқ жануар» әдістемесі;

- «ДДИ» әдістемесі;

- Субъективтік бақылаудың деңгейін зерттеу әдістемесі;

- Өзін-өзі бағалауды зерттеу әдістемесі (Будасси, Дембо-Рубинштейн және т.б. бойынша)

- Талап деңгейінің зерттеу әдістемесі;

- Конфликттік ситуацияларға реакциялау әдістемесі (К.Томмас);

- Q – іріктеу әдістемесі;

Микротоптық деңгей қасиеттерін зерттеу әдістемелері:

- социометрия;

- референтометрия;

- Тимоти-Лири бойынша тұлғааралық қатынастардың диагностикасының әдістемесі;

- репертуарлық торлар;

- ГОЛ.


Жеткіншектің даму ситуациялары (биологиялық, психикалық, тұлға-мінездік ерекшеліктер) кризистерге, конфликттерге, әлеументтік ортаға адаптациялау қиыншылықтарға әкеліп соғады. Осы жаңа кезеңді ойдағыдай аттай алмаған жеткіншек, «қиын» деген статус алады. Бұл, біріншіден, әлеуметтік емес іс-әрекеті бар жеткіншектерге қатысты. Жеткіншекте физикалық әлсіздік, мінез дамуының ерекшеліктері, коммуникациялық қабілеттерінің жоқтығы, эмоциялық ержетпеу, айналадағы әлеуметтік ортаның нашарлығы. Жеткіншектерде белгілі бір әрекеттік реакциялар пайда болады, олар арнайы кешенді құрады. Ол эмансипация реакциясы ретінде анықталады, әрекеттің бұл түрі арқасында ол үлкендердің бақылауынан босатылып кеткісі келеді.

Бұл реакцияның анықтауы ең жоғары дәрежесі-қаңғыру:

- құрдастарымен топталу реакциясы, өзінің жеке субмәдениетінің қалыптасуы.

- хобби, жеткіншектің қызығушылығы мен үйірлілігі.

Мамандықты талдау процесінде жеткіншек белгілі бір қиындықтарға кездеседі. Жеткіншектің мамандық таңдауы шешім қабылдаудың бірнеше этаптарынан тұрады. Шешім қабылдаудың бірқатар іздеу стильдерін бар : имппульстік шешім, салмақты шешім, байқап шешім қабылдау, инерттік шешімдер.

Осы деңгейдегі қасиеттерді зерттеу әдістемелері:

- «қызығушылық картасы» әдістемесі;

- ДДО әдістемесі (Климов);


Бақылау сұрақтары:

1. Жасөспірім мен жеткіншектер арасындағы айырмашылық.

2. Жасөспірімдердің когнитивтік және тұлғалық ерекшеліктері.

3.Жоғарғы сыныптағы оқушылардың негізгі психодиагностикалық жас ерекшелік мінездемесі.

4. Жасөспірімдердің негізгі диагностикалық әдістемелерін анықтау.
Студенттің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1. Интеллект деңгейінің диагностикасы.

2. Жеткіншектердің уайым деңгейін анықтау.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003.

5.Шванцари Й. Диагностика психического развития. – Прага : медицинское издание Авиценнум ,1978.



24- тақырып .
Мамандық әрекеттердің психикалық процестерін анықтау үшін психодиагностикалық әдістемелердің бағытталуы.
Қарастырылатын мәселелер.
1. «Жетістікке жету қажеттілігі» әдістемесі.

2. Жұмысқа қанағаттандыру бағасы.



Лекцияның мақсаты:

Студенттерді әртүрлі психодиагностикалық әдістемелермен таныстыру.

Оларды практикада қолдану, оқыту.
1. «Жетістікке жету қажеттілігі» әдістемесі.

Психологиялық анализдің қажеттілігін ескеріп, тұлғаның адаптациялық мүмкіншіліктерін бағалау керек. Әлеуметтік жұмыс бойынша маманның кәсіби маңызды қасиеттерді зерттеуге ерекше көңіл бөлу керек, әсіресе: эмпатикалық ерекшеліктеріне, коммуникативтік қабілеттеріне, төмен конфликттікке.



1 дәріс. «Жетістікке жету» әдістемесі.

Теоретикалық негіздеу. Әдістеме Ю.М.Орловпен құрастырған. Ф.Хоппе ұғымдан жетістікке жету қажеттілігі туралы түсінік бастама алады. «Мен» - деңгейі. Адам санасезімінің неғұрлым жоғары деңгейде жоғары талап деңгейі көмегімен ұстап тұру талпынуы. Кештеу бұл ұғым «жетістікке жету мотивіне» айналды. Х.Хенхаузен оны өзінің қабілеттерін жоғарылату талпынысы етіп анықтаған.

Мақсаты. Кез келген іс-әрекетте жетістікке жетудің адамның қажеттілігінің анықтау дәрежесін шығару.

Нұсқау. Ұсынылатын әдістеме тест-сұраулық түрінде болады, 23 бөлімдерден тұрады. Зерттелетін адам «ия», «жоқ» деп жауап беру керек.

Тест материалы.

1. Өмірдегі жетістік бір жағдайға, есептен гөрі тәуелді.

2. Егер мен ұнататын істен айырылсам, өмірдің мәні жоғалады.

3. Кез келген істі орындау барысы қызықтырады, нәтиже емес.

4. Адамдар, менің ойымша, жұмыстағы кемшіліктерден жақындармен нашар қатынастардан гөрі көп зардап шегеді.

5. Көп адамдар, менің пікірімше, алыс мақсаттармен, жақын емес, өмір сүреді.

6. Менің өмірімде басқа нәрседен жетістіктер көбірек болды.

7. Әрекеттік адамдардан гөрі, эмоционалдық адамдарды ұнатамын.

8. Қарапайым жұмыстың өзінде оның кейбір элементтерін жетілдіргім келеді.

9. Жетістікке жетемін деп, қорқудыда ойламаймын.

10. Менің жақындарым мені жалқау деп ойлайды.

11. Менің төмендеуімде жағдай кінәлі, өзім емес.

12. Менің ата-анам мені өте қатал бақылайды.

13. Менде қабілеттіліктерден шыдамым басым.

14. Жалқаулығым қойған мақсаттардан айнытады.

15. Өзім-өзіме сенімді адаммын.

16. Жетістікке жету үшін қауіп-қатерге ұшырауымда мүмкін.

17. Мен еңбекқор емеспін.

18. Барлық нәрсе ойдағыдай болса, менің кұшім көбееді.

19. Мен журналист болғанда, оқиғалар туралы емес, адамдардың ойлап тапқан жаңалықтар туралы жазар едім.

20. Менің жақындарым жоспарларымды қолдамайды.

21. Менің құрдастарымнан гөрі, өмірге деген талаптарым төмен.

22. Қабілеттіліктерден табандылық менде көбірек.

23. Күнделікті істерден босасам, мен одан көп жетістікке жетер едім.

Нәтижелерді өңдеу. Әр жауап үшін 1-ұпай қойылады:

«ия» -2,6-8, 14, 16, 18, 19, 21-23 бөліктер бойынша.

«жоқ» -1, 3-5, 9-13, 15, 17, 20 бөліктер бойынша.

Жетістіктерге қажеттілік (ЖҚ) «ия» мен «жоқ» жауаптарының қосындысын тең. Бағалау шкаласы 0-ден 23-ке дейін.

Нәтижелердің интерпретациясы. Неғұрлым көп ұпай жинаса, соғұрлым онда ЖҚ көп.

2 дәріс. Жұмыспен қанағаттанудың бағасы.

Теоретикалық негіздеу. Бұл әдістеме В.А.Разоновамен құрылған. Жұмыскердің тиімділігі көбінесе жұмысымен қанағаттануға тәуелді. Егер жұмыс істеуге жақсы жағдай жасалған болса, бастықпен, әріптестермен жақсы қарым-қатынаста болса, айлығының деңгейі кәсіби өсуінің перспективасы бар болса, онда жұмыскер өзінің жұмысына қанағаттанып жүреді.

Мақсаты. Еңбек жағдайымен, іс-әрекеттің мазмұнымен, бастықтармен әріптестермен жақсы қарым-қатынасымен және басқа факторлармен қанағаттануды зерттеу.

Нұсқау. Зерттеу жеке және топта өткізілуі мүмкін.

Зерттелетіндерге анкетаны береді (табл.35), оларда 14 тұжырымдамалар, жауаптық 5 варианты (бағалау шкаласы 1-5 ұпай)

Әр тұжырымдаманы бағалау керек, оны шеңберге аласыз.

1 ұпай - өте қанағаттанарлы

2 ұпай - қанағаттанарлы

3 ұпай - онша емес

4 ұпай - қанағаттанарлықсыз

5 ұпай - өте қанағ-сыз.


Тест материалы.

Тұжырымдама

өте қанағат

қанағат

Онша емес

қанағ-сыз

өте-қанағ-сыз

1. Мекемемен қанағат-тануыңыз

2. Физикалық жағдайлар-мен қанағаттануыңыз

3. Жұмыспен қанағат-тануыңыз

4. Жұмыскерлердің бірлі-гімен қанағаттануыңыз

5. Бастықтың стилімен қанағаттануыңыз

6. Бастығыңыздың кәсіби біліктілігімен қанағат-тануыңыз

7. Еңбек жалақысымен қанағаттануыңыз

8. Басқа мекемелермен салыстырғанда еңбек жа-лақымен қанағаттануыңыз

9. Кәсіби жоғарлауымен қанағаттануыңыз

10. Жоғарлау мүмкінші-ліктермен қанағаттануыңыз

11. Өз тәжірибеңізді және қабілеттеріңізді қолдану-ыңызбен қанағаттануыңыз

12. Интеллектіңізге талап-тарымен қанағаттануыңыз

13. Жұмыс күнінің ұзақ-тығымен қанағаттануыңыз

14. Жұмыспен сол дәрежеде қанағат-тануыңыз, басқа жұмыс іздеуге ықпал ететін.




















Нәтижелерді өңдеу: Анкетадағы ұпайлар қосылады. Егер бір топ жұмыскерлерді зерттеген болса, онда топ бойынша орта бағалар анализдер өткізіледі, бағалау төменгі шкала бойынша: 5-20-«өте қанағат»; 21-32 ұпай – «қанағат»; 33-44 ұпай-«онша емес қанағ-сыз»; 45-60 ұпай-«қанағ-сыз»; 60-тан жоғары – «өте қанағ-сыз».

Нәтижелерді интерпретациялау. Зерттеу нәтижелері бойынша 14-тен 70 ұпайға дейін алуға болады. Егер адам 40 немес одан көп ұпай жинаса, онда ол жұмысымен қанағаттанбағандығын көрсетеді. Егер жұмыскер аз ұпай алса, онда оның қанағаттанбауы жоғары болады.

Бақылау сұрақтары:

1. Әдістемеге қысқа сипаттама беріңіз.

2. Жұмыспен қанағаттану әдістемесі туралы айтып беріңіз.

3. Берілген әдістемелерді қалай қолдану керек.


Студенттің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1. Өзін-өзі белсенділік деңгейін анықтау.

2. Эмпатия диагностикасы.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003.

5.Шванцари Й. Диагностика психического развития. – Прага : медицинское издание Авиценнум ,1978.



25-тақырып .
Жұмыс істеу қабілеттілігімен темперамент арасындағы байланыс.
Қарастырылатын мәселелер.

1. Темперамент пен мінезді зерттеу әдістемесі.

2. Коммуникациялық қабілеттіліктерді зерттеу әдістемесі.
Лекцияның мақсаты:

Студенттерді темперамент пен мінезді зерттеу әдістемесі және коммуникациялық қабілеттіліктерді зерттеу әдістемесімен таныстыру.


1. Психологияда темперамент дегеніміз психологтың іс-әрекет диагностикасының әртүрлі жақтарын сипаттайтын тұлғаның жеке ерекшеліктерінің заңдылық қатынастары. Өзара байланысты темперамент қасиеттерінің әртүрлі үйлесулері. Психологияда типтердің Гиппократтық классификациясы қолданылады:

а) сангвиник (белсенді, еті тірі, қиындықтарды жеңіл жеңетін)

б) флегматик (баяу, сабырлы, тұрақты талпынысты, тұрақты көңіл-күйі бар)

в) холерик (өте жылдам, іске шын көңілмен беріледі, бірақ тұрақсыз)

г) меланхолик (уайымшыл, айналадағы нәрсеге баяу реакция береді)

Мінез дегеніміз – белгілі бір субъекттің белгілі бір шарттардағы және жағдайлардағы іс-әрекетінің әдісіне негізделген адамның тұрақты психикалық қабілеттерінің жеке қасиеті. Мінез темпераментпен тығыз байланысты.



Стреляу тесті:

Нұсқау. «Сізге әртүрлі шарттардағы мен жағдайлардағы сіздің іс-әрекетінің ерекшеліктері туралы сұрақтар ұсынылады. Сіз бізге шынайы жауап бергеніңіз жөн болар еді. Сұрақтарға кезек-кезек жауап беру керек, «ия», «жоқ», «білмеймін» деген жауап беру керек. Ешқандай сұрақты тастап кетпеңіз. Бастаңыз.»

Сұраулықтың мәтіні.

1. Сіз өзіңіздің адамдармен тез тіл табыса алатын адамдар қатарына жатасыз ба ?

2. Бір іс-қимыл жасамай (бұйрық берілгенше) өз-өзіңізді ұстай аласыз ба ?

3. Ұзақ жұмыстан кейін Сізге қысқа демалыс жетеді ма ?

4. Жағдайы жоқ жерде жұмыс істей аласыз ба ?

5. Дискуссия кезінде дәлелі жоқ аргументтерден өзіңізді аулақ ұстайсыз ба ?

6. Ұзақ үзілістен (демалыс, каникул) кейін жұмысты оңай, жеңіл қайта бастай аласыз ба ?

7. Жұмысқа қызып кетіп, шаршамағыңызды ұмытасызба ?

8. Біреуге белгілі бір жұмыс тапсырып, оның нәтижесін күте аласыз ба

9. Тәуліктің әр кезінде ұйықтай аласыз ба ?

10. Егер сізге өтініш жасаса, құпияны сақтай аласыз ба ?

11. Бірнеше апта немесе ай істемеген жұмысты қайта бастай аласыз ба

12. Біреуге түсініксіз нәрсеге шыдаммен түсіндіре аласыз ба ?

13. Ой жұмысы сізге ұнайды ма ?

14. Бірқалыпты жұмыс сізге ұйқы келтіреді ме

15. Қатта уайымдардан кейін сіз тез ұйықтай аласыз ба ?

16. Өзіңіздің басымдылығыңызды керек кезде ұстап тұра аласыз ба?

17. Бейтаныс адамдардың алдында өзіңізді бұрынғысынша ұстайсыз ба

18. Ашуыңызды ұстауға қиналасыз ба ?

19. Қиын сәттерде өз-өзіңізді ұстай аласыз ба ?

20. Керек кезде өзіңіздің іс қимылыңызды айналадағылардікіне бейімдей аласыз ба ?

21. Жауапты жұмыстарды істеуді ұнатасыз ба ?

22. Айналадағылар сіздің көңіл күйіңізге ықпал ететі ме ?

23. Қиындықтарды жеңе білесіз бе ?

24. Тәуелді адамның көзінше сіз бұрынғыдай сөйлесесіз бе ?

25. Күн тәртібіндегі өзгерістер сізді өзіңізден шығарады ма ?

26. Барлық сұрақтарға дайын жауаптарыңыз бар ма ?

27. Маңызды шешім күткен кезде өзіңізді сабырлы сезінесіз бе ?

28. Демалыс күндеріңізді оңай ұйымдастыра аласыз ба ?

29. Сіздің реакцияңыз жылдам ба ?

30. Өзіңіздің жүрісіңізді сізден баяу адамдардың жүрісіне оңай бейімдей аласыз ба ?

31. Жатқан кезде тез ұйықтайсыз ба ?

32. Жиналыс, семинарларда сөйлеуді ұнатасыз ба ?

33. Көңіл күйіңізді оңай бұзуға бола ма ?

34. Істеп жатқан жұмысыңызды уақытша тез тастай аласыз ба ?

35. Әңгіме басқаларға кедергі жасаса сіз одан оңай бас тартасыз ба?

36. Сізді бір нәрсеге провокациялау оңай ма ?

37. Біргелікте жұмыс істеп тұрып, әріптесіңізбен оңай тіл таба аласыз ба ?

38. Маңызды істің алдында үнемі ойланасыз ба ?

39. Бір тестті оқыған кезде автордың ойын басынан аяғына дейін қадағалай аласыз ба ?

40. Жолшыбай адамдармен оңай тіл таба аласыз ба ?

41. Біреудің дұрыс еместігін көз жеткізе аласыз ба ?

42. Қолыңыздың шеберлігін, жылдамдығын талап ететін жұмысты ұнатасыз ба ?

43. Басқалардың пікірін тыңдап, шешім қабылдап қойған нәрсені өзгерте аласыз ба ?

44. Жұмыстың жаңа жүйесіне тез үйрене аласыз ба ?

45. Күні бойы жұмыстан кейін түнде жұмыс істей аласыз ба ?

46. Беллетристинаны тез оқисыз ба ?

47. Егер кедергілер пайда болса, өзіңіздің жоспарларыңыздан бас тарта аласыз ба ?

48. Жағдайларда өзін-өзі ұстай аласыз ба ?

49. Таңертең оңай тұрып кете аласыз ба ?

50. Импульсивті реакциядан бас тарта аласыз ба ?

51. У-шу жағдайда жұмыс істей аласыз ба ?

52. Қажет кезде шындықты айтпай, өзіңізді ұстай аласыз ба ?

53. Өзіңіздің толқуыңызды емтихан алдында, бастықпен кездесу алдында ұстай аласыз ба ?

54. Жаңа ортаға тез үйренесіз бе ?

55. Жай өзгерістер сізге ұнай ма ?

56. Күндізгі қиын жұмыстан кейін түнімен өзі-өзіңізге келе аласыз ба ?

57. Қысқа уақыт ішінде әртүрлі іс қимылдарды талап ететін дәрістерден бас тартасыз ба ?

58. Пайда болған қиындықтармен өзіңіз күресесіз бе ?

59. Біреу сөйлеген кезде оның сөзін аяқталуын күте аласыз ба ?

60. Жүзе білсеңіз, батып бара жатқан адамды құтқаратын едіңіз бе?

61. Қауырт жұмысқа, оқуға қабілеттісіз бе ?

62. Орынсыз ескертулерден өзіңізді ұстай аласыз ба ?

63. Тұрақты нәрселерге қатты көгіл бөлесіз бе ?

64. Бір тапсырмадан екіншіге оңай көше аласыз ба ?

65. Маңызды шешім қабылдағанда, бәрін таразыға саласыз ба ?

66. Кедергілерді оңай өте аласыз ба ?

67. Бөтен біреудің қағаздарын, заттарын қараудан бас тартасыз ба?

68. Үнемі бірдей орындалатын іс әрекет сізді жалықтырады ма ?

69. Қоғамдық орындарда мінтеттемелерді, тиындарды орындай сыз ба ?

70. Сөйлеген кезде сіз қолыңыздың артық жестикуляциялаудан сақтайсыз ба ?

71. Айналадағы өте көп қимыл сізге ұнайды ма ?

72. Үлкен күш салуды талап ететін жұмыс сізге ұнайды ма ?

73. Ұзақ уақыт бойы белгілі бір тапсырманы орындау үшін зейінді жоғарыландыра аласыз ба ?

74. Тез қимыл талап ететін тапсырманы ұнатасыз ба ?

75. Қиын өмірлік жағдайларда өзі-өзіңізді ұстай аласыз ба ?

76. Қажет болса ұйқыдан тез тұра аласыз ба ?

77. Өзіңіздің жұмысыңызды бітіріп, басқаларды күте аласыз ба?

78. Ыңғайсыз жағдайдың куәсі болғаннан кейінде сіз бұрынғысынша нақты әрекет жасайсыз ба ?

79. Газеттерді тез көріп шығасыз ба ?

80. Түсініксіз, тез сөйлейсіз бе ?

81. Басыңыз ауырып тұрсада, жұмыс істей бересіз бе ?

82. Үзіліссіз ұзақ уақыт жұмыс істей аласыз ба ?

83. Жұмыс сіздің көңіл күйіңізді өзгерте алады ма ?

84. Егер сізді достарыңыз күтіп тұрса, сіз жұмысыңызды сабырлы түрде жалғастыра бересіз бе ?

85. Тосын сұрақтарға тез жауап бересіз бе ?

86. Тез сөйлейсіз бе ?

87. Қонақ күтіп отырып, жұмыс істей аласыз ба ?

88. Ақылды аргументтердің ықпалымен өз пікіріңізді тез ауыстыра аласыз ба ?

89. Шыдамдысыз ба ?

90. Өзіңізден баяу қимылдайтын адамның ритміне үйлесе аласыз ба?

91. Өзіңізді жоспатыңызда бірден бірнеше істі атқару бар ма ?

92. Көңілді достарыңыз сіздің көңілсіз күйіңізді сергете ала ма ?

93. Ешқандай қиналмай бірнеше іс қимылды бірден атқара аласыз ба ?

94. Көшедегі бір оқиғаның куәсі болып қалсаңыз, психикалық теңдікті сақтай аласыз ба ?

95. Әртүрлі монипуляцияны талап ететін жұмысты ұнатасыз ба ?

96. Жақындарыңыздың біреуі ауырып, немесе қатты уайымға ұшыраса, сіз өзіңізді сабырлы ұстайсыз ба ?

97. Қиын ситуацияларда өзіңізді дұрыс ұстай аласыз ба ?

98. Үлкен бейтаныс компанияда үзіңізді ұстай аласыз ба ?

99. Қажет болса әңгімені бірден тоқтата аласыз ба ?

100. Басқа адамдардың әдістеріне тез бейімдей аласыз ба ?

101. Жұмыс түрлерін тез-тез ауыстыруды ұнатасыз ба ?

102. Кезектен тыс бір нәрсе болып қалса, инициативаны өз қолыңызға ала аласыз ба ?

103. Лайықты емес ситуацияларда күлкіңізді ұстай аласыз ба ?

104. Бірден интенсивті жұмыс істеп кете аласыз ба ?

105. Егер біреудің пікірімен келіспесеңіз оны айта аласызба

106. Депрессия жағдайын жеңе аласыз ба ?

107. Өте күшті ой жұмыстан кейін дұрыс ұйықтайсыз ба ?

108. Мысалы, кезекте көп тұра аласыз ба ?

109. Алдын ала бекер екенін біле тұра, біреудің ісіне араласа аласыз ба ?

110. Қатты дискуссия кезінде өзіңіздің тұжырымдамаңызды дәлелдей аласыз ба ?

111. Қызықты жағдайға бірден реакция бере аласыз ба ?

112. Егер сізден өтінсе, өзіңізді өте тыныш ұстай аласыз ба ?

113. Дәрігерлік процедураларды толқусыз қабылдайсыз ба ?

114. Интенсивті жұмыс істей аласыз ба ?

115. Демалыс орындарды тез ауыстырып тұрасыз ба ?

116. Жаңа күн тәртібіне тез үйренесіз бе ?

117. Тосын жағдайда жәрдем бере аласыз ба ?

118. Жарыстарда айқайламай отыра аласыз ба ?

119. Көп адамдармен әңгімелесуді талап ететін жұмысты ұнатасыз ба ?

120. Мимикаңызды меңгере аласыз ба ?

121. Энергиялық іс қимылды талап ететін істер ұнайды ма ?

122. Өзіңізді батыр деп санайсыз ба ?

123. Тосын жағдайда даусыңыз жықпай қалады ма ?

124. Сәтсіздік моментінде сіз жұмыс істей бересіз бе ?

125. Егер сізден өтінсе, сіз ұзақ уақыт тыныш тұрып, отырасыз ба ?

126. Егер біреуге жақпаса қуанышыңызды бірден баса аласыз ба ?

127. Мұңнан қуанышқа бірден өте аласыз ба ?

128. Тез ашуланасыз ба ?

129. Ортаға міндетті тәртіп ережелерін оңай сақтай аласыз ба ?

130. Жұрттың алдында сөйлегенді ұнатасыз ба ?

131. Жұмысқа бірден кірісе аласыз ба ?

132. Өміріңізді тігіп біреуге көмекке келесіз бе ?

133. Іс қимылыңыз жылдам ба ?

134. Жауапты жұмысты орындауды ұнатасыз ба ?

Тест интерпретациясы.

Әр қасиеттің бағасы, сұраққа жауаптардың қосындысынан шығады. Егер жауабы кодпен сәйкес келсе, онда ол 2 ұпайға бағаланады, егер сәйкес келмесе = 0 ұпай, «білмеймін» деген -1 ұпай.



Код.

1. Құштарлық процесінің күші.

«Ия» -3,4,7,13,15,16,19,21,23,24,32,39,45,56,60,61,66,72,73,78,81, 82,83,94,97,98,102,105,106,113,114,117,121,122,124,130,132,133,134, «жоқ» - 47,51,107,123.

2. Тежеулік процестерінің күші.

«Ия» - 2,5,8,10,12,16,27,30,37,38,41,48,50,52,53,62,65,69,70,75,77,84,87, 89,90,96,99,103,108,109,ПО,112,П8,120,125,126,129, «жоқ» - 18,34,36,59,67, 128.

3. Жүйке процестерінің ширақтығы.

«Ия» - 1,6,9,11,14,20,22,26,28,29,31,33,40,42,43,44,46,49,54,55,64,68,71, 74,76,79,80,85,86,88,91,92,93,95,100,101,107,111,115,116,119,127,131, «жоқ» - 25,57,63.

Диагноз: 42 ұпайға тең қосынды және одан жоғары әр қасиеті бойынша оның анықтығын жоғары дәрежесін білдіреді.

2 дәріс. Коммуникациялық қабілеттерін зерттеу әдістемесі.

Теоретикалық негізделу. Еңбек іс-әрекеті процесінде адамдар қарым-қатынаста болады, оның нәтижесі әлеуметтік – психологиялық климатына, араласудағы қадеттілігіне қанағаттанғанында көрінеді, оның әрекеттіліктің тиімділігінде.

Адамдардың коммуникациясы бірі-бірімен белгілі бір мақсатпен қарым-қатынасын айтамыз:

- мәлімет алу немесе беру, олар функционалдық және қызметтік міндеттерін сапалы орындау үшін керек.

- әсер ету, яғни Адам іс-қимылымен меңгеру, олардың жағдайларымен, мақсатқа қатынасымен, тапсырмаларға және мекеме өмірінің басқа ерекшеліктеріне.

- Адам араласуға қажеттілігінің қанағаттануы.

Коммуникация екі өзара тәуелді аспекттен тұрады: коммуникация жүйе ретінде және коммуникация процес ретінде, яғни қалыптасып қалған дәстүрлер, нормалар және стереотиптер ретінде.

Жүйе ретінде коммуникация өнім технологиясынан, сату, финанстық және мекеменің басқа ерекшеліктерінен тұрады. Динамикалық процес ретінде, адамдардың кәсіби іс-әрекетінің элементі ретінде – адамның айналамен үздіксіз қарым қатынасының технологиясы.

Коммуникациялық ерекшеліктерін зерттеу көрсетті, араласу құралдарының арасында коммуникациялық минимум бар. Негізгі коммуникациялық минимум теоретикалық білімге қойылатын талаптардың тізімі болып табылады. Төменде берілген коммуникациялық минимум стандарт сияқты анықталып коммуникативті компетенциясының балауының негізі болып табылады.

А.Теоретикалық білім (емтиханда тексеріледі).

1. Комуникативті информацияның физиологиялық негізі мен этаптары.

2. Адамдардың бір-бірін қабылдауының психофизиологиялық және психологиялық ерекшеліктері.

3. Коммуникация процесінде адамдардың вербальдық және вербальдық емес іс-әрекетінің ерекшеліктері.

4. Коммуникация процесінде қарым қатынастарының түрлері.

5. Коммуникатордың және рецепиенттің тәртібінің комплиментарлықтың ережесі.

6. Субъективті қызығушылықтың, адамның психологиялық ерекшеліктерінің, оның тәжірибесінің, күтуінің ықпалдарының ерекшеліктері.

7. Коммуникациядағы эмоциялардың ролі мен маңызы.

8. Комуникативті акттің құрылымы мен функциялары.

9. Диалог жүргізудің құрылымы, фазасы және есептері.

10. Мекемедегі тұлға аралық коммуникацияның құрылымы.

Б.Коммуникация негізгі техниканың теоретикалық білімі. (Жазбаша бақылау жұмысымен тексеріледі).

1. Активті және пассивті тыңдау.

2. Синхронизация техникасы, яғни әңгімелесуші адамның жағдайының және тәртібінің есебі.

3. Диалог жүргізудің әр түрлі стратегиясы.

4. Әңгімелесуші адамдардың қайшылықтарды шешу техникасы: мағынасын түсіндіру ережелерін сипаттау және қолдану жағдайлары, үлгі беру.

5. Эмоциялық шаршауды түсіру техникасы: //-//-//-//-//-//

6. Тұжырымдау техникасы: //-//-//-//-//-//-

7. Вербализация техникасы: //-//-//-//-//-//-

8. Сұрақ техникасы: //-//-//-//-//-//-

9. Интерпретация техникасы: //-//-//-//-//-//-

10. Пауза техникасы: //-//-//-//-//-//-

11. Тоқу техникасы: //-//-//-//-//-//-

12. Кезектік мақұлдаудың техникасы: //-//-//-//-//-//-

В. Практикалық қабілеттер (анкета негізінде немесе араласудың бағалауы негізінде эксперттермен тексеріледі)

1. Диалог бастау инициативасын өз қолына алу және оны жүргізу қабілеті.

2. Адаммен контакт құрған кезде – түсінісу, өзін-өзі ұстай білу, кімге не айтатынын, әңгімеге жақсы көңіл күй туғызу.

3. Адаммен әңгімелескен кезде – оның мәліметтерді тыңдап, оның вербальдық және вербальдық емес тәртібінің ерекшеліктерін бақылай білу.

4. Әңгімелесуші адамның психологиялық ерекшеліктерін түсіну, оның тәртібінің конгруэнттігін анықтау, әңгімені жалғастыру – жалғастырмау ынтасы, оның өз порциясын өзгертуге дайындығы.

5. Әңгіме барысында – айтылған нәрселерден ең маңыздысын анықтау, жасырын мақсаттарын түсіну қабілеттілігі.

6. Өте агрессивті әңгімелесуші адамды өз қалпына келтіру қабілеттілігі.

7. Диалогқа әсер ететін эмоцияналдың күштілікті түзету қабілеттілігі.

8. Әңгімелесушіні бір нәрсеге көзін жеткізу – оның тақырыпқа көзқарасын білу, әңгіменің әр түрлі аспектілеріне порциясын білу; керекті аргументтерді таба білу.

9. Әңгімелесушіге барлық аспекттер бойынша кері байланыс беру қабілеттілігі.



Мақсаты. Маманның коммуникативті біліктілігін бағалау.

Нұсқау. Зерттелетіндерге түсіндіреді, таблицада әртүрлі коммуникативті қабілеттер берілген оларға әріптестерді бағалау ұсынылады. Егер әріптестерінде осы қабілеттер бар болса онда 7 санын шеңберге алы керек, егер онша емес болса -6 саны, солай 1-ге дейін.

Тест материалы.

Таблица.

Сұрақтар






















1. Сіз әңгіменің нәтижесін жоспарлайсыз ба, оған жету әдістерін, кезеңдерін ?

7

6

5

4

3

2

1

2. Әңгіме үшін сіз адамға қатысты фактілерді, аргументтерді келтіресіз бе ?

7

6

5

4

3

2

1

3. Болатын әңгімеге адамды дұрыс бұра аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

4. Мимика, қол қимылдарынан адамның әңгіме жалғастыруға ынтасын біле аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

5. Егер әңгімелесушінің көңіл-күйі болмаса, сіз оған көмектесе аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

6. Егер сіз өзіңіз сондай күйде болсаңыз, әңгімеге ықпал етпейтіндей, өзіңізді баса аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

7. Ұсынылған тақырыпқа, проблемаға оның көзқарасын біле аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

8. Дұрыс шешім қабылдау үшін қандай аргументтер келтіру керек екенін біле аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

9. Анық, түсінікті етіп сөйлей аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

10. Сіздіңқызықтыратын мәселе бойынша мақұлдау ала аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

11. Диалог біткеннен кейін, өзіңіздің алған әсер, нәтижелер туралы айтасыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

12. Сізге әңгімелесуші адамның әңгіме жүргізуі ұнаса, оған айтасыз ба №

7

6

5

4

3

2

1

13. Егер әңгімелесушінің әңгіме барысында аспектілер сізге жақпаса оған білдірпей, қалпына келтіре аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1

14. Диалог процесін меңгеріп, керек кезде бітіре аласыз ба ?

7

6

5

4

3

2

1


Нәтижелерді өңдеу және интерпретациялау. Нәтижелер шкаланы қолданумен өңделеді. Оның ішінде екі сұрақтардың орта мәні әр шкала бойынша анықталады.

1. 30-ға дейін ұпай жиналса, онда әлеуметтік жұмыскерлердің коммуникациялық біліктілігі жоғары болғаны.

2. 30-дан 60-қа дейін ұпай жиналса, онда кейбір аспектілер қанағаттанарлықсыз екеніне көңіл бөліңіз.

3. 60-тан жоғары ұпай алса, онда жұмыскердің коммуникациялық қабілеті мүлдем жоқ деген сөз.



Бақылау сұрақтары.

1. Темпераментті анықтау үшін қандай тесттер қолданылады.

2. Адамның жұмыс істеу қабілетіне темперамент қандай ықпал етеді.

3. Нәтижелерді өңдеу мен интерпретация әдістері.



Студенттің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1. Холландтың ДДС - дифферинциялық-диагностикалық сұраулығы.

2. Айзенктің тест - сұраулығы.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003.

5.Шванцари Й. Диагностика психического развития. – Прага : медицинское издание Авиценнум ,1978.



26- тақырып .
Психодиагностиканың этикалық және кәсіби бағыттары.
Қарастырылатын мәселелер.
1. Этикалық кодекстің негізгі принциптері.

2. Моральдық-этикалық нормалар.



Лекцияның мақсаты.

Студенттерді психодиагностиканың кәсіби-этикалық нормаларымен таныстыру.

Психодиагност этикалық кодекстің қандай принциптерін меңгеретіндігі туралы түсінік беру .

1. Этикалық кодекстің негізгі принциптері.

Практикалық психодиагностика-психологтардың кәсіби іс-әрекетінің өте қиын және жауапты саласы. Ол сәйкес білімді, кәсіби шеберлікті қажет етеді, ол адамның тағдырына әсер етуі мүмкін. Оның негізінде медициналық немесе сот-психологиялық диагноз қойылады, оның негізінде жұмысқа іріктелу жүргізіледі. Осыған байланысты психодиагностикаға және психодиагносттарға бірқатар әлеуметтік – этикалық талаптар қойылады. Оның жартысы практикалық психологтың этикалық кодексіне енгізілген. («білім алу психологиясы», 28-парау), қалғандары қосымша талқылауды қажет етеді. Оның ішінде – психодиагностика құпияларын сақтау, психодиагностикалық әдістемелердің ғылыми негізделуі, зерттеу нәтижелерінің ашықтығы, қорытындылардың объективтігі және ұсынылатын нұсқаулардың тиімділігі.



Құпия сақтау принципі. Зерттелетін адамның рұқсатынсыз зерттеу нәтижелерін жарияламау. Біріншіден, бұл нәрсе кәмелет жасқа жеткендерге қатысты. Егер кәмелет жасқа толмағандар туралы айтатын болсақ, онда олардың ата-аналарының немесе басқа олардың орнындағы адамдардың рұқсаты керек. Егер зерттеу эксперимент ретінде өткізілсе, онда аты жөндері өзгертіліп жазылу керек.

Ғылыми негізделу принципі психодиагностиканың валидты болуын, сенімді нәтижелерді талап етеді.

Зерттелетіндерге зардап келтірмеу принципі. Психодиагностикадан өтетін адамға нәтижелер ешқандай зиян келтірмеу керек. Бұл принцип нәтижелердің ашықтығы принципімен қатар қолданылады.

Қорытындылар объективтігі принципі нәтижелер ғылыми негізделгендігін талап етеді, яғни тест нәтижелерінен шығу керек, ол тесттерде мықты, сенімді және валидтық әдістемелер қолдануы керек, тест өткізетін адамдарға тәуелді болмауы керек.

Ұсынылатын нұсқаулардың тиімділік принципі. Нұсқаулар міндетті түрде зерттелетінге пайдалы болу керек. Пайдасы жоқ тест нәтижелерінен ешқандай нұсқау ұсынуға болмайды.

Психодиагностикамен айналысатын адамдарға ерекше кәсіби талаптар қойылу керек. Мыналар негізгілері:жақсы теориялық дайындық, психодиагностикалық әдістемелерді өте жақсы білу сәйкес әдістемелердің практикалық қолданудың жеткілікті тәжірибенің бары.

Әр психодиагностикалық әдістеме бос жерден пайда болмайды, ол сол объектің психологиялық теорияның негізінде пайда болып, дамиды. Мысалы интелект тесттері өзінің шығу табиғатына, құрылымы, маңызы туралы ғылыми анықтамаларына негізделеді. Тұлға тесттері тұлғаның белгілі бір теориясынан жығады. Әр сәйкес теорияны біліп, зерттелетін объект туралы қорытынды жасауға болады. Мысалы, бір қасиеттің психодиагностикасын жүргізіп, екінші қасиет туралы нәтижелер алуға болады. Мысалы Фрейдтің психоанализіне сүйенетін тақырыптық апперцептивтік тест тұлға тестінің нәтижелерін интерпретациялап және ғылыми негізделген қортындыларды алуды көздейді.

Кез келген психодиагностикалық әдістемелік дұрыс қолдануға байланысты теорияны білу міндетті болады. Онсыз психодиагностика анализде қате жіберуі мүмкін.

Бірде бір психологиялық тестті зерттеуші бәрін түсініп тексермейінше қолдануға болмайды. Тест қандай болмасын жақсы болғанымен міндетті түрде жағдайды, зерттелетіндердің жеке ерекшеліктерін, басқа психодиагностикаға релевантты факторларды ескеру керек.

Сәйкес психодиагностикалық әдістемелердің практикалық қолданудың жеткілікті тәжірибесі аз маңызы жоқ. Бұл нәрсе жобалы және басқа, контент-анализ қолданатын интуитивтік немесе стандарттық процедураларын және нәтижелер интерпретацияларын қолданылатын әдістемелерге қатысты. Бұндай психодиагностикалық әдістемелерді қолдану тәжірибесі үздіксіз болу керек, өйткені ұзақ үзілістер керекті білімді жоғалтуға, жұмыстың санасының төмендеуіне әкеліп соғады.

Психодиагносттың білімі, дипломы міндетті түрде тұру керек пе ? Кейбір жағдайларда, мысалы, сот-медициналық немесе психодиагностикалық экспертиза өткізу керек, жұмысқа қабылдаған кезде, қиын психологиялық тесттерді қолдану кезінде дипломдағы білім міндетті түрде керек. Ал егер мектепте, басқа мекемелерде жай, қарапайым психодиагностикалық тест өткізу үшін психологияның өзінше алған білімі жетеді. Жоғары кәсіби дайындық барлық мемлекеттік білім алу мекемелерде (практикалық психологтарды дайындайтын) мүлдем ойдағыдай емес. Мысалы, қанағаттанарлық деңгейде психодиагностикамен кез келген жоғары педагогикалық, медициналық, әлеуметтік білімі бар адамдар шұғылданулары мүмкін.

2. Моральдық-этикалық нормалар.

Төменде берілген моральдық-этикалық нормалармен танысыңыз.

1. Адамды өзінің рұқсатынсыз ешқандай психодиагностикалық зерттеуден өткізуге болмайды, тек заңға негізделген жағдайда ғана соттың немесе медициналық практикада.

2. Тест өткізу алдында зерттелетін адамға зерттеу процесінде ол өзі туралы кейбір мәліметтерді еркінен тыс беретінін ескерту керек.

3. Әр адам (егер заңмен негізделмеген болса) тест нәтижелерін білуге және қай жерде, қашан қолданылатынын білуге құқығы бар.

4. Тест нәтижелері тестті жүргізетін адамдармен беріледі. Кәмелет жасқа толмаған балалардың ата-аналары тест нәтижелерін білуге құқылы.

5. Егер тест жұмысқа алу үшін жүргізілсе, онда адам тек нәтижелерін ғана емес, оның әрі қарай не мақсатта қолданылатыны туралы құқылы.

6. Іс жүзінде психолог тесттерді дұрыс қолдану жауапкершілігі психологтарға жүктеледі.

Көп елдерде психологиялық тесттерді таратуға және қолдануға мемлекеттік, заңда тіркелген шектеулер бар. Олар міндетті нормалардан тұрады:

1. Кәсіби іріктелуге және экспертизаға қолданатын психологиялық тесттің кәсібін БАҚ-та (бұқаралық ақпарат құралдарында) шығаруға тыйым салынған, өйткені кәсібі жоқ адамдар қолданылуы мүмкін.

2. Психологиялық тестті қолданылатын және психологиялық тестілеумен нұғылданатын психологтар жоғары психологиялық білім туралы дипломы және психологиялық ғылым кандидаты деген ғылыми дәрежесі болу керек, ал басқа адамдар – осы әрекетпен шұғылдануға рұқсат беретін лицензиялары болу керек.
Бақылау сұрақтары.

1. Психодиагностқа тест жағдайында, нұсқауға қойылатын талаптар.

2. Психодиагностика қалай және қашан пайда болған.

3. Психодиагносттарға және психодиагностикаға қойылатын әлеуметтік-этикалық талаптар.

4. Психодиагностиканы жүргізетін адамдарға қойылатын кәсіби талаптар.
Студенттің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1. Психодиагностиканың моральдық-этикалық нормалары.


Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003.

5.Шванцари Й. Диагностика психического развития. – Прага : медицинское издание Авиценнум ,1978.

6.Эльконин Д.Б.Психолого-педагогическая диагностика: проблемы и задачи, в кн. Психодиагностика и школа под ред. К.М.Гуревича. Таллин, 1990.

7.Богданова Т.Г. Корнилова Т.В.Диагностика позновательной сферы ребенка.

М. 1996.

8.Варданян Г.А. Диягностика икоррекция умственногоразвития в начальных

классах. Ереван, 1995.

9.Дусавицкий А.К. Развите личности в учебной деятельности М. 1996.

10.Зак. А. З. Диагностика видов мышления младшего школьника. М. 1995.

11.Ингенкамп К. Педагогическая диагностика, пер. с. нем. М. 1991.

12.Овчарова Р.В. Практическая психология в начальной школе.М. 1996.

13.Никишина В.Б. Василенко Т.Д. Психодиагностика в системе социальной работы. М.2000.

14.Непомнящая Н.И. психодиагностика личности. М. 2001.



1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет