Лекция: 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтары: 15 сағат Лабораториялық сабақтары: 15 сағат СӨЖ: 60 сағат



жүктеу 2.69 Mb.
бет4/15
Дата25.04.2016
өлшемі2.69 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15
: CDO -> Sillabus
Sillabus -> Лекция : 15 сағат обсөЖ : 15 сағат Барлық сағат саны : 45 сағат Қорытынды бақылау : емтихан, 4 семестр
Sillabus -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Sillabus -> Хор жүргізу” пәні бойынша 5В010600-“Музыкалық білім” мамандығының студенттері үшін. ОҚУ-Әдістемелік кешен
Sillabus -> Арнайы семинар: “Абайдың ақын шәкірттері” пәні бойынша
Sillabus -> Лекция:: 18 сағат Семинар: 16 сағат СӨЖ: 11 сағат Барлық сағат саны: 45 сағат
Sillabus -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Sillabus -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Sillabus -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Sillabus -> Лекция: 18 Семинар: 16 СӨЖ: 11 Барлық сағат саны: 45
Sillabus -> Лекция : 30 сағат обсөЖ : 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат Аралық бақылау саны 2 60 балл

Бақылау сұрақтары.

  1. 19-20 ғасырдың ішіндегі психодиагностика қалай дамыды?

  2. Психодиагностиканың дамуына үлес қосқан ғалымдар.



Студенттердің өзіндік жұмыстарының тақырыптары.

1.Мұғалімнің кәсіби қызметінің бағасы.

2.Тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін анықтау.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003

7-тақырып.
СССР- дегі және Ресейдегі революцияға дейінгі психодиагностика.
Қарастырылатын мәселелер.
1.20-ғасырдың басындағы Ресейдегі психодиагностиканың даму жолдары.

2.ЦК ВКП(Б) қаулысының маңызы

3.50-60 жылдардағы психологиялық зерттеулердің белсенділігі.
Лекцияның мақсаты:

Студенттерді Ресейдегі психодиагностиканың дамуымен таныстыру,50-60 жылдарда жүргізілген зерттеулермен таныстыру. 1967- Халықаралық конференциясының материалдарымен таныстыру.

Жаңа кеңес мектебінің қалыптасу жағдайында педагогикалық процеске психологиялық - педагогикалық диагностика қажет болды. РСФСР Наркомпростың «Педагогикалық жұмысының мақсаты мен жағдайы туралы» ( 7 мамыр,1933ж) мәжілісінің шешімінде педагогикалық диагностика мен психологияның әрі қарай даму жолдары белгіленген болатын. Бұл қаулыда мектептегі педагогика үшін аса маңызды психологиялық қызметінің негізгі мәселелері анықталған. Біріншісі, үйрету табиғаты(мәнісі), оның құрылымы, механизмі және факторы, оларды басқару нәтижесінде әртүрлі іс- қимылдарға үйретудің белгіленген режимінің құрылуы мүмкін. Екінші мәселе- индивидтің қалыптасуы; адам онтогенезінің заңдылықтарын анықтау.

Бұл қаулымен төмендегі мақсаттар анықталған:



  1. Білім беру мен тәрбие жұмысының сапасын жоғарылату мақсатында, сапалы тәртіпті нығайту үшін оқушыларды зерттеу.

  2. Қиын балалармен жұмыс жүргізу.

  3. Педагогтарды, вожатыйларды, ата- аналарды педалогия негіздерімен таныстыру жұмысы.

  4. Үгіт- насихат жұмысы.

Диагностикалық әрекетті жалпы бастауыш оқыту жағдайында оқу- тәрбие процесін ұйымдастыруға педологтардың қатысуымен тығыз байланыстыру керек. «Зерттеу» мәселесін шешу үшін педологтар тәжірибесі жоқ адам да қолдана алып және оны мұғалімге өткізу мүмкін болатын оқыту әдісін негіздеу керек еді. Бастауыш сыныптағы оқушылардың оқуға дайындығы және ақыл есі даму деңгейінің негізінде комплектация жасауын қамтамасыз етуінде, дәрістерді рационализациялау үшін практикалық іс- шараларға қатысуында, жас ерекшелігіне сәйкес, оқу жұмысына талдау – жасауында педологияның басқа мәселелері тұрған.
2.ЦК ВКП(Б)- ның қаулысы «Оқу бағдарламалары және бастауыш пен орта мектебінің режимі туралы» ( 25авг. 1932ж) бір жағынан мектеп мамандарынан әр оқушыны зерттеуді талап еткен, екінші жағынан - түрлі қиын схемаларды,есептердің формаларына тиым салған. Бұл педологтарды оқу- тәрбиелік мекемелердің өтініштері бойынша қиын балаларды зерттеудің эпизодикалық диагностикалық- коррекциялық жұмысына дейінгі оқу- тәрбиелік процесіне қатысуды шектейді.

Сонымен, Наркомпрос педологтардың оқу процесіне қатысуды қамтамасыз ету үшін барлық педологиялық қызметтің күшін салып, олардың құрылымын жетілдірген.

Педологиялық қызметтің үш деңгейлік құрылымы төмендегідей түрде болған:

а) РСФСР Наркомпростың құрамындағы мекеме аралық педологиялық комиссия мен педологиялық топ түріндегі негізгі институт

б) ОБЛОНО, ГОРОНО, РОНО құрамындағы педологиялық көмектің ғылыми-әдістемелік орталықтары болып саналатын педологиялық кабинеттер мен лабораториялар.

в) Педологтың немесе мектеп комиссиясының ұяшықтың, бригаданың мектептің педологиялық бөлімінің жұмысы.

Жалпы басқару барысында негізгі мәселе жергілікті педологиялық қызметтің педология бойынша жаңа әдебиеттерді алуды, нұсқаулар, тесттерді, баланың ішкі дүниесін әсерлейтін әдістемелерді алуды көздейді. Педологиялық кабинеттер негізінен аудандық, қалалық, ауылдық бірлестіктерде жұмысын жүргізді. Олар мектепке дейінгі мекемелерге, мектептерге, мұғалімдерге, ата-аналарға және баларға негізгі ғылыми-әдістемелік және консультациялық орталықтар ретінде көмек берді.

Педологиялық кабинеттің жұмысы үш бағыт бойынша құрылған:

1) Профилактикалық, интеллекттің бұзылуын уақытылы анықтау мақсатында, оқушылар мен ата-аналарда педологиялық культураның қалыптасу мақсатында баланың жан-жақты дамуының зерттеуіне бағытталған.

2) Диагностикалық, балалар дамуының ерекшеліктерін зерттеуіне бағытталған, кейбір ауытқуларына, солардың себебін анықтауына бағытталған.

3) Коррекциялық жұмыс диагностикалық жұмыстан шығып анықталған ауытқуларының педагогикалық коррекциясын көздеген.

Аудандық педологиялық кабинеттердің жұмысының негізгі бағыты балалардың мектепке дайындығының деңгейін анықтау болып табылады.

Уақытша жұмыс топтар мамандар болмауынан қиындықтарға тап болды.

1924-25 оқу жылдарында кейбір жоғары оқу орындарының оқу жоспарына экспериментальдық педагогиканың және психологияның, рефлексологияның курстары кіргізілген болатын. Ал 1927-28 оқу жылдарында педология барлық педогогикалық оқу орындарының оқу жоспарына кіретін болған.


3. Педологиялық съезд өткізілді , « Педология » журналы шығарылды , мектеп педологтардың дайындау проблемасы шешіле басталды. Педологтың мамандығын 4 педогогикалық жоғары оқу орында , 10 педтехникумда , 2 наркоматта және ғылыми – зерттеу центрлерде алуға мүмкін еді.

1967 жылы Берлинде өткізілген халықаралық конферениядан кейін неформалдық тесттер дами бастады. Осы кезде педогогикалық әдебиетте педогогикалық диагностика деген термин пайда болды. Бұл ұғымды 1968 жылы К.Ингенкамп деген неміс педагог ұсынған еді (бір ғылыми проект барысында медициналық диагностикалық аналогиясы бойынша) Бұл кездейсоқ емес. 1970 жылы неміс тілінде сөйлейтіндердің барлығында 122 тест пен анкета болды. Анкеталар оқу үлгерімін , балалардың мектепке дайындығын , ақыл қабілетін , мамандық алуға жарамдылығын , шоғырлану қабілеттілігін анықтады. Бұл тесттер жоғарыда аталған салаларда , эксперименттік мектептерде қолданылды. Екінші сатыдағы мектептерде , гимназияларда тесттер өте сирек қолданылды. Сонымен қатар объективтік әдістер оқыту процесін зерттеу жұмысында өте сәтті қолданылды.

1980 ж. Мектептерге арналған тест пен анкеталардың саны 222 көтерілді, бірақ қолдану жиілігі төмен түсіп кетті. Өйткені тест жүйесі сынға алынды және бастауыш мектептерде балалар саны азайып кетті. 1970 жылдарында жалпы мектептерде ориентациялық сатыларда әдіс ретінде диагностикалық анкеталар қолданылды. Бірақ олар кең өріс алалмады. Отандық педагогикалық әдебиетте «педагогикалық диагностика» ұғымын А.С.Белкин ( 1970 ), А.И.Кочетов( 1981), Н.К.Голубев( 1988), В.П.Беспалько( 1989), Б.П.Битинас пен Л.И.Катаева( 1993), В.Г.Максимов ( 1993) және т.б. зерттеген. Соңғы жылдары әртүрлі мамандықтардың мұғалімдерінің диагностикалық іс- әрекетінің ерекшеліктеріне арналған, мектептегі информациялық - диагностикалық орталықтарға мұғалімдерді кәсіби- диагностикалық әрекеттеріне оқу - тәрбиелік процестің диагностикасымен болжамдарына арналған теоретикалық және әдістемелік жұмыстар пайда болған. Бүгінгі таңда негізгі бағыттар болып басқару диагностикасы мен өзіндік диагностика есептелінеді. Педагогиканың теоретикалық функциясын сипаттау барысында В.А. Сластенин екінші деңгейін анықтады диагностикалық (1997), И.П.Подласый «Педагогика» оқулығында студенттерге даму, оқыту, тәрбие алу диагностика туралы оқу материалын ұсынған.( 2000ж). Педагогикалық диагностика жаңа бағыт ретінде тиянақты зерттеуді талап етеді. Қазіргі кезеңдегі оның барысын, маңызын, мазмұнын, әдістерін, ерекшеліктерін және жағдайларын анықтау негізгі мақсаты болып табылады. Қазіргі педагогикалық диагностиканың мақсаттарымен қатар нағыз дидактикалық, мектептегі оқу тәрбие процесінің оптимизациясына бағытталған, педагогикалық кадрларды дайындау процесін және кәсіби куәліктерін беру процесін реттеуіне арналған мақсаттар анықталған.
Бақылау сұрақтары:
1.Педагогикалық диагностиканың даму тарихындағы психодиагностика мен педологияның маңызы.

2.Мектептегі педологиялық қызмет құрылымында педагогикалық диагностиканың мақсаттары мен обьектілері.

3.20-ғ. 30-шы жылдарында тесттер қай мақсатта қолданылған.
Студенттердің өзіндік жұмыстарының тақырыптары.

1. 20-ғ. 60 -80-шы жылдарындағы педагогикалық диагностиканың даму тарихы.

2. Мектептегі педологиялық кабинеттегі педагогтардың жұмыстарының негізгі бағыттары.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003

8-тақырып.
Психодиагностиканың қазіргі жағдайы.
Қарастырылатын мәселелер.
1. Психодиагностиканың жағдайы(мәселелері) және олардың шешілуі.

2.Психологиялық қызметті құру туралы қаулының маңыздылығы.

3.Ресей мен Қазақстандағы психодиагностиканың жағдайы.
Лекцияның мақсаты:

Студенттерді психодиагностиканың қазіргі жағдайымен, оның мәселелері мен шешілулерімен таныстыру, психодиагностикалық әдістемелердің негізінде жеке тұлғалардың дамуы туралы түсінік беру.



1. Психодиагностиканың жағдайы(мәселелері) және олардың шешілуі.
Қазіргі таңда психодиагностика ғылыми және практикалық психологиялық білімнің жеке саласы болып бөлінді. Көптеген психодиагностикалық әдістемелер пайда болып, тез арада көбейіп кетті. Математика мен физиканың қазіргі әдістері, электрондық психодиагностиканың құралдары яғни ЭВМ кеңінен қолданылуда.Көптеген елдерде, мысалы АҚШ та, Германияда көптеген ғылыми және практикалық баспаларда жүйелі түрде психологиялық әдістерді сипаттаған. Соңғы жылдары мұндай әрекеттер Ресейде де жасалынған. Бірақ оның ешқандай тұжырымдамасы мен ғылыми негізі жоқ еді. Бұл жағдайда тұжырымдама дегеніміз негізделген , психодиагностикалық әдістемелердің классификациялау негізіне салынған жүйе. Ғылыми негіз ретінде психодиагностикалық әдістер , олардың ауқаттылығын , күшті және әлсіз жақтарын айтамыз. Баспаларда шығатын әдістемелер ешқандай керек мәліметтермен толықтырылмаған.

Бұл формальдық талап емес. Көптеген психодиагностикалық әдістемелер белгілі психологтармен баспаға шығарылған болса да, жоғарыда аталған талаптарға сай келмейді.

Педагогикалық іс - әрекетте өзінің мақсаттары, мазмұны, формасы, әдістері және нәтижелері бар.

Педагогикалық диагностика мұғалімнің кәсіби жұмысының бір бөлігі ретінде мектепке дейінгі, бастауыш сыныптағы оқушыны,жеткіншекті және жоғары сыныптағы оқушыны , оның дамып жатқан жеке тұлғасын зерттейді.

Сондықтан кәсіби диагностикалық жұмыстың практикасы мен теориясын білем деушілер жеке тұлға ұғымының қазіргі түсінігімен таныс болу керек. Социологиялық , психологиялық зерттеу ешқандай өзінің педагогикалық талдауын ауыстыра алмайды. Кешендік зерттеу тұлғаны зерттеу барысында әлеуметтік , психологиялық және педагогикалық зерттеудің бірлігін қамтамасыз етеді. Жүелілік жағынан педагогика тұлғаны жүйелі ұйымдастырудың спецификалық денгейін басқа ғылымдардың адам туралы алынған нәтижелері мен біргелікте қарастырады. Тұлға дегеніміз үнемі өзгеріп дамитын жүйе , ол белгілі әлеуметтік түрде қалыптасады. Тұлғаның қалыптасуы саналы өзін - өзі басқаруына қабілетінің дамуымен ғана сипатталып қоймайды, ол керекті тәртібін қамтамасыз ететін сәйкес мотивацияны қалыптастырумен сипатталады. Мотивация (себеп) ішкі конфликттерді жеңіп шығуды қамтамасыз етеді. Адам тұлға болып тек өзінің тәртібі мен іс - әрекетін басқаруға қабілетті ететін психологиялық дамуының денгейіне жеткен кезде ғана қалыптасады. (Л.И.Божович)

Психикалық іс-әрекеттің дамуы динамикалық пен тұрақсыздан тұрақтыға қарай жүреді. Сыртқы әсерлер психикалық процестер мен жағдайларды тұрақты қасиеттерге айналдырады. Жағдайлардың фонында психикалық процестер мен тұлғаның қасиеттері пайда болады. Қасиеттер белсенділіктің белгілі бір адамға қатысты тұрақты және орнықты денгейін сипаттайды. Бұл денгей тұлғаның әлеуметтік құндылығын анықтайды және оның әрі қарай дамуына субъективтік жағдай жасайды. Қалыптасқан жүйе ситуациялық әсерлер мен өзгерістердің тәртіптің егеменділігін қамтамасыз етеді. Бұл егеменділік тұлғаның анықтығы мен жетілуінің көрсеткіші болып табылады.(А.Г.Ковалев).

Педагогикада оқушы тұлғасын талдаудың негізгі бағыттары анықталған:

1. Кішкентай кезіндегі баланы тәрбиелеу бірыңғай процесс болып табылады.Ал оқушы тұлғасының қалыптасуы, тәрбиелеу функцияларының(стимулдық, іс әрекетінің сәйкестігімен, тәрбиелеу процесінің бөліктерінің біртұтастығымен, В.С.Ильин) жүзеге асуымен қамтамасыз етіледі.

2. Тұлғаның қалыптасуындағы даму, тәрбиелеу, оқу потенциалы.(Ю.К.Бабанский, В.В.Давыдов, А.А.Кирсанов, И.Я.Лернер,М.И.Махмутов және т.б.). Оқу іс -әрекеті жеке белсенділіктің спецификалық формасы ретінде тұлғаны өзгертуге бағытталған. Мысалы, оқу процесінде өнегелік сана- сезім дамиды,ал танылатын ортаның дамуы, нормалық өнегеліліктің талаптары туралы спецификалық балалық көзқарасының қалыптасуына әкеледі.

3.Оқушының басқалармен араласу қарым- қатынасы субьектінің болу процесі ретінде. Оқушының тәртібі араласу субьектісі ретінде әлеуметтік жағдайларды анықтайды. Оның негізгісі- «Мен» деген бейне. Оның негізін тұлғаның өзін- өзі сыйлауы құрайды. Әлеуметтік жағдайларға: қарым- қатынас жағдайы, басқа адамға бағытталған жағдай, эмпатияға дайындық яғни жанашырлыққа, мейірімділікке және т.б.(А.В.Мудрин).

4.Оқушы тұлғасының өзін-өзі тәрбиелеуі. Өзін-өзі тәрбиелеу тұлғаның белсенділігімен анықталады. Өзін-өзі тәрбиелеу қажеттілігі тұлғаның дамуының ең жоғарғы формасында. Оқушының өзін-өзі тәрбиелеу мазмұнын жігерлілік пен өнегелік, жаман қасиеттерді жеңу.(А.А.Арет, А.Г.Ковалев,Л.И.Рувинский және т.б.).

5.Түлғаның тәртібі мен дамуындағы ауытқуларды жеңу.

Қиын балалар мен жасөспірімдердің тәрбиесінің негізгі өлшемі тұлғаның белсенділігімен бағытталуы, жетекші іс-әрекеттерге көзқарасы, жеке психологиялық ерекшеліктер мен қасиеттер болып табылады. Тәрбиесінің ауытқулары бар балалар - қиын тәрбиеленетін балалар, заң бұзушы жасөспірімдер және кәмелетке толмаған қылмыскерлер.(М.А.Алемаскин, А.С.Белкин, И.А.Невский, Б.Ф.Райский және т.б.).

Қорытынды:



  1. Тұлғаның тәртібі мен іс- әрекетінің негізгі факторы- әлеуметтілік болып саналады.

  2. Тұлға деп қарым-қатынасы өзінше ретімен дамитын жүйені айтамыз.

  3. Тұлғаның қалыптасуы- бірыңғайлық үрдіс.

Сонымен тұлға дегеніміз- қоғамның әлеуметтік дамуының нәтижесі және әлеуметтік сапасы болып табылады. Тұлғаның әлеуметтілігі көп жоспарлы болып саналады.Әлеуметтік сапа ретінде тұлға тәрбиеленеді. Педагогикалық ұғым ретінде тұлға өзінше іс-жүзіне асатын, өзінше дамитын қарым- қатынастардың жүйесі болып саналады. Бұл жүйе тұрақты құрылымның(білім алу, жағдай, сапа) динамикалық бірегейліктің біртұтастығын құрайды.

Тұлғаның жеке дамуы оның сапалық жағдайларының кезекті ауысымында көрсетілген бөліктердің тұрақтылығының дамуы болып саналады. Бұл адамның даму деңгейінің динамикасының психосоматикалық бағыттың зерттеу нәтижелерімен расталады. Жеке сана-сезімнің қалыптасуы оның онтогенетикалық дамуының процесінде кезекті деңгейлерімен іске асырылады. Тұлға сана-сезімі деңгейлерінің ауысымының кезектілігін А.А.Меграбен төмендегідей көрсеткен:

1.Сенсорно-процептивтік;

2.Ойлау - логикалық;

3.Практикалық іс- әрекеттерін және қимылдау функцияларын меңгеру деңгейі;

4.Витальдық(өмірлік) құштарлықты меңгеруінің деңгейі;

5.Тәртіптің сана- сезімдік өзін - өзі басқарудың деңгейі;

Өмірдің әр кезеңінде адам әртүрлі қиындықтарды басынан өткізеді. Әр кезеңде тұлға белгілі бір қиын құбылысты меңгереді. Бірінші деңгейде сезімнің жинақы еместігінің құбылысын бағындырады. Екінші деңгейде ойлау танудың сезімдік көлемінің шектеулігін жеңіп шығады. Үшінші деңгейде-өзінің қызыққан нәрселерінің қиын құбылысын меңгереді, аффектілері мен құмарлықтарының құбылыстарын меңгеріп, оларды жылудың көзіне айналдырады. Төртінші деңгейде-сана-сезім мен тәртібінің зоологиялық жекешелендірудің белгілерін жеңіп шығады, ой өнегеліктің шыңына көтеріледі. Тұлғаны тәрбиелеу жүйке жұмысының физиологиялық көзқарасы тұрғысынан қарағанда динамикалық стереотиптер тұрақты жүйені құру болып есептелінеді.(И.С.Марьенко). Бас миының қабығының қасиеті болып саналатын жаңа әсерлерді қабылдау және байланыстарды құру, бұзу тенденциясы немесе бұрынғы байланыстарды қайта құрайды. Сонымен қатар ескі динамикалық стереотип тұрақтылықты меңгерген, сондықтан қайта құруға қарсы тұрады.


Бақылау сұрақтары:

1. Отандық педагогикалық диагностикадағы зерттеушілерді атаңыз.

2. Педагогикалық

диагностиканың қазіргі трактовкасы.

3.Тұлғаның дамуы мен қалыптасуы

туралы психологиялық теориялардың негізгі жағдайлары.

4. «Тұлғаның даму процесі» ұғымын қалай түсінесіз.
Студенттердің өзіндік жұмыстарының тақырыптары:

1.Жасөспірім жасындағы оқушы тұлғасының қысқа сипаттамасын беріңіз.

2.Кішкентай оқушы тұлғасының даму ерекшеліктері неде.
Әдебиеттер:

1.Бурлачук Л. Ф. Психодиагностика- СПб., 2003

2.Гуревич К. М. Что такое психологическая диагностика М., 1985

3.Немов Р.С. Психология. В т.3 - М., 2001

4.Общая психодиагностика. Под. Ред. Бодалева А.А., Столина В.В.- М.,-2003

9-тақырып.
Психодиагностикалық құралдардың топтастырылуы.
Қарастырылатын мәселелер.
1. Психодиагностика әдістерінің жалпы сипаттамасы.

2.Психодиагностика әдістері және оларды жіктеу.



Лекцияның мақсаты:

Студенттерге психодиагностика әдістерінің анықтамасы туралы түсінік беру және психодиагностика әдістерінің өлшемдерін анықтау.




  1. Психодиагностика әдістерінің жалпы сипаттамасы.

“Ïñèõîäèàãíîñòèêà” ñ¼çiíi» психологияда åêi íåãiзãi ìà¹ûíàñû áàð.

Îíû» áiði ïñèõîëîãèÿлық áiëiìíi» ¹ûëûìè-çåðòòåó ñàëàñûìåí áàéëàíûсñà, åêiíøiñi ïñèõîëîãèÿëûº áiëiìíi» ïðàêòèêàäà ºîëäàíó åðåêøåëiãií ê¼ðñåтеді.

±ûëûì ¼ðiñi ðåòiíäå ïñèõîäèàãíîñòèêà ¼çiíå òèiñòi ¸ð-ò¾ðëi ¹ûëûìè ¸äiñòåðäi,îëàðäû» ïðèíöèïòåðiн, ò¸ðòiáiн áiðiêòiðåäi.

Ïðàêòèêà ñàëàñû ðåòiíäå îë ¸äiñòåðäi» ïðàêòèêàäà ºîëäàíóûíà áàéëàíûñòû ïðîôåññèîíàëäûқ áiëiì ìåí áiëiêòiëiêêå áà¹ûòòàë¹àí.

Åêi æà¹äàéäà äà ¸»ãiìå àäàìíû» ïñèõîëîãèÿëûº ïðîöåñòåðiíi» ºàñèåòiн æ¸íå ºàë-æà¹äàéûí áà¹àëàó ò¸ñiëäåði æàéûíäà.Òåîðèÿëûº ïñèõîäèàãíîñòèêà ºàëàé æàºñû iñòåó êåðåêòiãií ä¸ëåëäåéäi, àë ïðàêòèêàëûº ïñèõîäèàãíîñòèêà îíû ºàëàé ä½ðûñ æ¸íå ñåíiìäi iñòåó êåðåêòiãií ê¼ðñåòåäi.

Ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåði ïñèõîëогияның æ¸íå àäàìçàò òiðøiëiãiíi» ¸ð-ò¾ðëi ñàëàëàðûíäà ºîëäàíàäû.

Êåéáið ïðîôåññèÿëàð ïñèõîëîãèÿ¹à æ¸íå àäàìíû» æ¾ðiñ-ò½ðûñûíà åðåêøå òàëàïòàð ºîÿäû.Á½ë æåðäå àäàìíû» ò¸æiðибеде æàðàìäûëû¹ûн ïàéäàëûëû¹ûí àíûºòàéòûí äèàãíîñòèêà ºàæåò.

ľíèå æ¾çiíäå ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåði ìû»íàí àñàäû æ¸íå îëàðäû àðíàéû жүйе áîëìàñà ò¾ñiíó ì¾ìêií åìåñ.


Ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåðiíi» æ¾éåñi:
1. Áàºûëàó íåãiçiíäåãi ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåði.

2. Ñàóàëíàìà íåãiçiíäåãi ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåði.

3. Ïñèõàäèàãíîñòèêàíû» àäàìíû» æ¾ðiñ- ò½ðûñûí, å»áåãiíi»

í¸òèæåëåðií åñåïòåéòií æ¸íå ñàðàïòàéòûí îáúåêòèâòi ¸äiñòåð.

4. Ïñèõîäèàãíîñòèêàíû» ýêñïåðèìåíòòiê ¸äiñòåði.
Áiðiíøi òîï – áàºûëàó íåãiçінäåãi äèàãíîñòèêà ¸äiñiìåí ìiíäåòòi ò¾ðäå áàºûëàóäû» å»ãiçóií æ¸íå îíû» í¸òèæåëåðií ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ºîðûòûíäûëàðäà ºîëäàíóäû áîëæàéäû.

Ñàóàëíàìà íåãiçiíäåãi ïñèõîäèàãностика ¸äiñòåði àäàìíû» ïñèõîëîãèÿëûº åðåêøåëiêòåðií ñàóàëíàìà àðºûëû (æàçáà í/å àóûçøà àëûí¹àí) æàóàïòàðûíà ñàðàïòàó íåãiçiíäå ºàëàí¹àí.

Á½ë ¸äiñòåðäi» áiðíåøå ò¾ði áàð; àíêåòà, ñàóàëíàìà, èíòåðâüþ.

Àíêåòàäà ñûíàëóøû òåê ñ½ðàºòàð¹à ¹àíà æàóàï áåðiï ºîéìàé, ¼çi òóðàëû ¸ëåóìåòòiê-äåìîãðàôèÿëûº ì¸ëiìåòòåðäi àéòàäû. Ìûñàëû: ¼ç æàñûí, ìàìàíäû¹ûí, áiëiêòiëiãií, æ½ìûñ îðíûí, ºûçìåòií æ¸íå ò.á.

Ñàóàëíàìà ¸äiñiíäå ñûíàëóøû¹à æàçáàøà ñ½ðàºòàð ºîéûëàäû. Á½íäàé ñ½ðàºòàð åêiãå á¼ëiíåäi: àøûº æ¸íå æàáûº.

Æàáûº ñ½ðàºòàð¹à ñûíàëóøû áåëãiëi áið ¾ëãiãå (ñòàíäàðòºà) ñàé æ¸íå îíû» îéûíøà ä½ðûñ æàóàïòàðäû òà»äàó êåðåê. Ìûñàëû: ”èÿ”, ”æ”, ”êåëiñåìií”, ”êåëiñïåéìií”, ”æàóàï áåðóãå ºèíàëàìûí”.

Àøûº ñ½ðàºòàð¹à ñûíàëóøû åðêií ò¾ðäå, ¼çi ºàëà¹àí ¾ëãiäå æàóàï áåðåäi. Æàáûº ñ½ðàºòàð¹à ¸äåòòå ñàíäûº òàëäàó æàñàëñà, àøûº ñ½ðàºòàð¹à ñàïàëûº òàëäàó æàñàéäû.

Ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ñàóàëíàìà, á½äàí áàñºà, òóðà æ¸íå æàíàìà áîëóû ì¾ìêií. Òóðà ñ½ðàºòàð¹à ñûíàëóøû ¼çiíi» êåéáið ïñèõîëîãèÿëûº ºàñèåòií ñèïàòòàéäû æ¸íå áà¹àëàéäû. Æàíàìà ñ½ðàºòàðäà ñûíàëóøûíû» ïñèõîëîãèÿëûº ºàñèåòiíå òiêåëåé áà¹à áåðiëìåéäi, áiðຠñî¹àí ºàðàìàñòàí îíû» ïñèõîëîãèÿлық äàìóûíà æàíàìà ïiêið áåðiëåäi.

Æàçáàøà ñàóàëíàìàäàí áàñºà, àóûçøà ñàóàëíàìàëàð áàð. Îíû» áiði èíòåðâüþ. Ïñèõîëîã ñûíàëóøû¹à ¼çi ñ½ðàºòàð ºîéûï, æàóàïòàðûí äà ¼çi æàçûï àëàäû. Á½ë ñ½ðàºòàð àëäûí àëà áåëãiëåíiï, æàçáàøà ñ½ðàºòàðìåí òèïòåñ áîëóû ì¾ìêií.

°ðåêåò í¸òèæåëåðií òàëäàó àðºûëû æàñàëàòûí ïñèõîäèàãíîñòèêàíû» áið ¸äiñi êîíòåíò-àíàëèç áîëûï òàáûëàäû. Êîíòåíò-àíàëèçäå ñûíàëóøûíû» æàçáàøà æàóàïòàðû, øû¹àðìàëàðû, õàòòàðû, å»áåê í¸òèæåëåði àëäûí-àëà áåëãiëåíãåí æ¾éåãå ñàëûíàäû. Îíû» ìàºñàòû – àäàìíû» æàçáà øû¹àðìàëàðûíäà ê¼ðiíåòií ïñèõîëîãèÿëûº ìiíåçäåìåñií (åðåêøåëiêòåðií) àíûºòàó æ¸íå áà¹àëàó.



Ýêñïåðèìåíòòi» ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ¸äiñi ðåòiíäåãi åðåêøåëiãi ñûíàëóøûíû» êåéáið ºàñèåòiíå áà¹à áåðó ¾øií àðíàéû ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ýêñïåðèìåíò ¼òêiçó. Á½íäàé ýêñïåðèìåíò ¼òêiçóäi» ò¸ðòiái ¸ëäåáið æàñàíäû æà¹äàé àðºûëû, ñûíàëóøûíû» çåðòòåëiï æàòºàí ºàñèåòií ê¼ðó.


  1. Ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåði, îëàðäû æiêòåó.

²àçiðãi òà»äà ¹ûëûì¹à áåëãiëi áàðëûº ïñèõîëîãèÿëûº ïðîöåñòåðäi, àäàìíû» ºàñèåòòåðiíå æ¸íå õàëäàðûí ºàìòèòûí ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ¸äiñòåð æàñàë¹àí æ¸íå ïðàêòèêàäà ºîëäàíóäà.

Ïðàêòèêàäà ºîëäàíàòûí æ¸íå æàñàë¹àí ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ¸äiñòåðäi» ê¼ïøiëiãi áëàíêòiê ¸äiñòåìåãå êiðåäi. Ñûíûëóøûíû» àóûçøà íåìåñå æàçáàøà æàóàïòàðûíà ºàðàï, îíû» ïñèõîëãèÿñûíà áà¹à áåðåäi.

²îëäàíó жиілігіне ºàðàé åêiíøi îðûíäû ñàóàëíàìà ¸äiñòåìåñi àëàäû. °äiñòåìåäå ñûíàëóøû¹à ïñèõîëîã àóûçøà æàóàï áåðiï, îíû» æàóàïòàðûí áåëãiëåï ¼»äåéäi. Á½ë ¸äiñòåìåíi» åðåêøåëiãi – àðíàéû áëàíêiëåð äàéûíäàëìàéäû æ¸íå ïñèõîëîã ¼çií ñûíàëóøûìåí åðêií ½ñòàéäû.

¶øiíøi îðûíäû ñóðåò æ¸íå ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ¸äiñòåìåëåð àëàäû. Ñûíàëóøûíû» ºàë-æà¹äàéûí çåðòòåó ¾øií ¼çäåðiíi» ñóðåòòåðiн ºîëäàíàäû.

Ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ¸äiñòåìåëåðäi» àðàñûíäà ïðîåêòòiê ¸äiñòåìåëåð åðåêøå îðûí àëàäû. Îëàð áëàíêòi», ñàóàëíàìà æ¸íå ñóðåò ¸äiñòåði áîëà àëàäû.

Êåçåêòåãi òîï – îáúåêòòi» – ìàíèïóëÿòîðëûº ñûíàóøûëàð¹à òàïñûðìàëàð çàòòàð ê¾éiíäå áåðiëåäi. Çàòòàðäàí ¸ëäåáið í¸ðñå æàñàó êåðåê: æèíàéäû, æàñàéäû, º½ðàéäû, á½çàäû.

Òåñòòiê òàïñûðìàëàðäû» òèïi áîéûíøà ïñèõîäèàãíîñòèêà ¸äiñòåìåñi ñàóàëíàìàëûº, ò½æûðûì-äàìàëûº, æåìiñòiëiê, ¸ðåêåòòåíóøiëiê, ôèçèîëîãèÿëûº áîëûï á¼ëiíåäi.

Òåñòòiê ìàòåðèàëäû» áà¹ûòûíà áàéëàíûñòû ïñèõîäèàã-íîñòèêàëûº ¸äiñòåìåëåði:

À) Ñàïàëû (àäàìíû» ñàíà-ñåçiìiíå áàéëàíûñòû).

Á) Ñàíàñûç ( àäàìíû» ñàïàñûíà áàéëàíûñòû åìåñ ðåàêöèÿëàð¹à áà¹ûòòàë¹àí), áîëûï á¼ëiíåäi.
À-òèïiíå ñàóàëíàìà ¸äiñòåìåñi ìûñàë áîëàäû.

Á-òèïiíå ïðîåêòòiê ¸äiñòåìå æàòàäû.


Ñûíàëóøû¹à òåñòòiê ìàòåðèàëäûң ½ñûíûëóûíà áàéëàíûñòû ïñèõîäèàãíîñòèêàëûº ¸äiñòåð áëàíêòi» òåõíè-êàëûº æ¸íå ñåíñîðëûº áîëûï á¼ëiíåäi.

²îëäàíàòûí ïñèõîäèàãíîñòèêà ºîðûòûíäûëàð, ì¸ëiìåò-òåðäi» ¼çãåøåëiãiíå áàéëàíûñòû ¸äiñòåð îáúåêòèâòiê æ¸íå ñóáúåêòèâòiê áîëûï á¼ëiíåäi. Îáúåêòèâòi ¸äiñòåìåíi» ìûñàëû ðåòiíäå ôèçèîëîãèÿëûº, ðåôëåêñòiê ê¼ðñåòêiøòåðií íåìåñå ñûíàëóøûíû» ïðàêòèêàëûº í¸òèæåëåðií ñàðàïòàéòûí òåñòòåð áîëà àëàäû.

Қазіргі заманда ғылымға белгілі барлық психологиялық процестерін, адамның қасиеттерін және жағдайларын қамтитын психодиагностикалық әдістер пайда болып,іс жүзінде қолданылып жүр.Жаңа ғылыми ұғымдар мен олардың құбылыстарын қолдануға, ғылыми құқығының пайда болуы мен оны сипаттау, экспериментальдық зерттеуге жарайтын психодиагностика құралдарымен қатар жүреді. Ғылым ретінде психологиядағы жұмыс ХХ ғасырдың басында бір себептермен пайда болып, зерттеулер анықтағандай әдістеріне басқа ғылымдарда қолданылатын (мысалыға физикада) талаптар кең қолданылады. Олар операционализация және верификация.

Операционализация дегеніміз ұғымдағы сипатталатын құбылыс шынымен бар екеніне көз жеткізетін процедуралармен әдістерге сілтеу жасайтын талап. Операционализация кез келген зерттеуші істей алатын практикалық іс әрекеттермен тәсілдерді көздейді, зерттеуші ұғымдағы құбылыс өзіне қажетті ғана қасиеттерге ие болып тұрғанына көз жеткізу үшін керек.

Верификация дегеніміз кез келген жаңа үғым ғылыми деген статус алу үшін тексеруден өту керек. «Верификация» «тексеру» дегенді білдіреді. Мұндай тексеру психодиагностика қабылдауының көмегімен өткізіледі. Мысалы ғылымға «мотив» (себеп) ұғымын кіргізер кезде біріншіден, басқа ұғымдар арқылы нақты анықтама беру керек. Мысалы анықтамамыз мынандай түрде болсын.

«Мотив- белсенділікпен мақсатқа жету құштарлығын беретін адамның іс әрекетінің ішкі, психологиялық ақыл оймен сезілетін және сезілмейтін түрткі болатын бұлақ»

Мотив ұғымын операционализациялаудың келесі кезеңінде біз ерекше психодиагностикалық әдісті ұсынуымыз керек еді. Бұл әдістің көмегімен берілген ұғымның негізгі бөлігінде айтылатын құбылыстар іс жүзінде бар екеніне көз жеткізетін едік. Соңғы кезеңде біз мотив құбылысының барын оны сипаттайтын қасиеттері барысында практикалық тексеру жүргізу керек еді. Бұл ұғымның верификациясы болып табылады. Сонымен операционализация-теориялық, ал верификация-практикалық болып бөлінеді.

Психодиагностикалық әдістерінің көбісі бланк әдісі болып келеді. Бұл әдісте зерттелетін адамға бір қатар сұрақтар ұсынылып, оларға ауызша немесе жазбаша жауап беруі керек. Алынған жауаптарына қарап сол адамның психологиясы туралы мәлімет алуға болады. Бланк әдісі өте кең қолданылады, өйткені олардың қоданылуы оңай және алынған мәліметтерді, нәтижелерді өңдеу жағыда қолайлы. Екінші орында сұрақ әдісі қолданылады. Ауызша сұрақ қойып психолог зерттелетін адамның берген жауаптарын өңдейді. Бұл әдістің оңайлығы бланктердің дайындаудың қажеттігі жоқтығында. Бірақ бұл әдісиің кемшілігі де бар сұрақтардың таңдауда субъективті бастама бірінші орында тұрады. Бұл әдістемені стандартқа келтіру қиын. Үшінші орында психодиагностикалық суреттер әдісі қолданылады. Мұнда психологтар белгілі бір тақырыпта немесе бос тақырыпқа зерттелетін адамға сурет салдырады. Кейде зерттелетін адамға интерпретациялауға стандарттық дайын суреттер беріледі. Бұл суреттердің кейбіреулерінің мазмұнында жасырылған есептерді шешу керек.(мысалы, матрицалық Равен тесті). Бірінші мен үшінші түрлерінің екі варианты бар:

компьютерлік және қолдық. Қолдық вариантта бүл әдіс басынан аяғына дейін электрондық-есептеу техника құралдарынсыз эксперименттік материалды презентациялау және өңдеуді өткізеді. Компьютерлік вариантта психодиагностиканың келесі кезеңінде ЭВМ қолданылады. Мысалыға, мәтінді немесе суретті дисплей арқылы ұсынуға болады, ал процессорды сандық есептеулер үшін қолданады. Психодиогностикалық әдістердің ішінде жобалық әдістер бірінші орын алады. Бұл әдістер бланктық, сұраулы және суретті болады. Жылдан жылға олардың қолданылуы жиелеп келеді, осы топтың әдісі валидтік және информативтік болып бөлінеді. Келесі әдістің тобы-обьективтік-манипуляциалық. Мұндағы есептер нақты заттар түрінде беріледі, оларды жинау, жасау немесе бұзу керек. Психодиагностикалық әдістердің топтарға бөлінуіне сүйеніп, негізгі өлшемдерді анықтап, кең түрде топтастыруға болады.

Өлшемдер төмендегідей болады:



  1. Әдістемеде қолданылатын тест есептердің түрлері.

  2. Әдістемеде қолданылатын тест материалының жайы.

  3. Зерттелетін адамның тест материалын ұсыну формасы.

  4. Психодиагностика нәтижелерінің қорытындылау үшін қолданылатын мәліметтердің сипаттамасы.

  5. Әдістемедегі тест нормасының бар болуы.

  6. Әдістеменің ішкі құрылысы.

Тест тапсырмаларын қолдану типі бойынша психодиагностикалық әдістемелер сұраулы (зерттелетін адамдарға арналған сұрақтар қолданылады ), мақұлдайтын (зерттелетін адам бір ой – пікірлерді мақұлдау немесе мақұлдамау), өнімділік (зерттелетін адамның өзінің шығармашылық өнімінің түрі қолданылады), әсерлі (зерттелетін адам өзінің психологиясы туралы сипаттайтын белгілі бір кешенді практикалық іс - әрекетті жасау туралы есепті орындайды), физиологиялық (бұл жағдайда психодиагностика адам организмінің физиологиялық реакция немесе еркін емес физикалық анализдің негізінде өткізіледі), Мысалы, бір адамның психологиясын бағалау үшін тікелей немесе жанама сұрақтарды, бір пікірді мақұлдату немесе мақұлдатпау, ауызша, жазбаша, бейнелі, техникалық т.б. іс - әрекет, оның еркін немесе еркін емес қимылдарын және жауаптарға реакциясын және т.б. қолдануға болады. Электроэнцефалограмма, электрокардиограмма, электромиограмма, тері – гальваникалық реакция және басқа рефлекстер де қолданылады.

Тест материалдың жағдайы бойынша психодиагностика әдістемелері сана – сезімдік және сана – сезімсіздерге бөлінеді.

Бірінші типке сұраулы , ал екіншісіне жобалау әдістемесі жатады. Зерттелетін адамға ұсынылатын тест материалының психодиагностикалық әдістемелері бланктік (тест жазбаша түрінде немесе сурет, схема түрінде болады), техникалық (зерттелетін адамға тест материалы аудио – видио немесе кино түрінде болады), сенсорлық (тест материалы физикалық стимул түрінде болады).

Психодиагностикалық қорытындыларда қолданылатын мәлімет-тердің сипаттамасы бойынша әдістемелер объективтік (зерттелетін адамның немесе экспериментатордың сана – сезімінен немесе еркінен тәуелсіз көрсеткіштер қолданылады) және субъективтік (зерттелетін адамның немесе экспериментатордың сана – сезімдерімен еріктеріне тәуелді мәліметтер қолданылады). Объективтік түрге мысал ретінде қолданғанда бағалаудағы субъективтік минимумға келтірілген физиологиялық , рефлексивтік нәтижелері бар тесттерді айтуға болады. Субъективтік түріне мысал ретінде интуиция мен ішкі тәжірибеге негізделіп жасалынған интроспекция мен қорытындыларды айтуға болады. Тест мөлшерлерінің бәрінің өлшемі бойынша психодиагностикалық әдістемелер ұқсас мөлшерлерге және ұқсас еместерге бөлінеді. Ішкі құрылысына қарай психодиагностикалық әдістемелер мономерлік және многомерлік деп бөлінеді. Біріншісінде бір ғана қасиет бағаланып диагностика жүргізіледі, екіншісінде бірнеше психологиялық қасиеттер бағаланып олардың психодиагностикасы жүргізіледі. Ал соңғысында психодиагностикалық әдістеме бірнеше жеке әдістерге бөлінеді. Олар подшкалалар деп аталып жеке бір психологиялық қасиеттерді бағалайды. Мысалыға белгілі бір Спилбергер – Ханен тесті адамның үрейленуін бағалау үшін жасалынған. Бұл мономерлік әдістеме , ал Кеттелдің тұлғалық тесті многомерлік әдістемеге жатады. Психодиагностикалық әдістеме жан – жақты қарастырылып топтастырылады. Сондықтан кез – келген әдістемені жалғыз емес бірнеше топтарға топтастырып жатқызуға болады. Осыған байланысты жоғарыда аталған топтастырылған өлшемдер әртүрлі әдістемелердің сипаттамасында бірін-бірі толықтыратын етіп бағалануы керек. Бөлек топқа эксперименталдық мәліметтердің сапалық және сандық талдауына негізделетін психодиагностикалық әдістемелер кіреді. Бірінші жағдайда диагностикадан өтетін қасиет белгілі ғылыми ұғымдарда сипатталады, ал екінші жағдайда белгілі бір адамды басқа адамдармен салыстырғанда ұнамды дәрежеде сипатталады. Кейде сапалық және сандық сипаттамалар бір-бірімен үйлеседі соңында зерттелетін қасиет сапалық және сандық сипат алады. Мысалы А.Е.Личко тестінде (жасөспірімдер мінезінің диагностикасы) мінезінің әр қасиеті сапалық және сандық сипаттамада болады.

Психодиагностиканың әдістемелері ғылыми және практикалық болып бөлінеді. Мұндай бөлінуі шартты түрде: белгілі психодиагнос-тикалық әдістемелердің көбісі практикалық психодиагностикада да , ғылыми – зерттеу эксперименттерінде де қолданылады. Олардың айырмашылығы төмендегіде: ғылыми – зерттеу әдістемелері анықтауға және әрі қарай зерттеуге бағытталған , ал практикалық – практикалық мақсаттарда қолданылып және оның дамуының дәрежесінің бағалауына бағытталған.

Және ғылыми әдістеме тек ғылыми зерттеулерде қолданылып , кең практикалық психодиагностика үшін тиімді емес. Практикалық әдістеме , керісінше , жан-жақты , қарапайым және арзанға түсу керек.

Психодиагностика әдістемелерінің көптігі қолданылуда шектеулер бар болғандығымен түсіндіріледі. Сондықтан шектеулері жоқ әдістемелерді шығарып , қолдану керек.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет