Лекция: 30 сағат Семинар: 15 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны 135 сағат



жүктеу 2.88 Mb.
бет8/19
Дата28.04.2016
өлшемі2.88 Mb.
түріЛекция
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   19

Лекция № 13



Тақырыбы:Редукция.
Жоспары:

1. Редукция.

2. Көмекші есеп.

3. Көмекші элементтер.




Қолданылатын әдебиеттер тізімі.

Негізгі:

1.Пошаев Д.Қ. Ғылыми – педагогикалық зерттеу негіздері Шымкент, 2003.

2.Асқаров Е., Балапанов Е., Қойшыбаев Б. Ғылыми зерттеулердің негіздері.Оқу-әдістемелік құрал. А., 2004.

3.Введение в научные исследование (Под. Ред. В.И.Журавлева).М,1998.

4.Герасимов И.Г. Структура научного исследование.- М,1995.

5.С.Мақпырұлы. Курстық және дипломдық жұмыстар. Қазақстан жоғары мектебі. 2005.№4.

6.Загвянский В.И. Учитель как исследователь.- М,1980.

7.Квиткина Л.Г.Научное творчество студентов.-М,1980

8.Е.С.Асқаров,Е.А.Қойшыбаева. Ғылыми зерттеулердің негіздері.А,2004.

9.Соколов В.Н. Педагогическая эвристика. М., 1995. С.110-206.

10.Эвристика. Разработано О.Е.Столяровой.

Қосымша:

1.Роках А.Г. Логика и эвристика научно-технических решений. Саратов, 1991, С.39-87.

2.Гурова Л.Л. Психологический анализ решений задач. Воронеж, 1976.С.32-52, 898-177, 236-304.

3.Шумилин А.Т. Проблемы теорий творчества. М., 1989. С.13-32,54-71.

4.Пушкин В.Н. Эвристика-наука о творческом мышлении. М., 1967.

5.Серебрянников О.Ф. Эвристические принципы и логические исчисления. М., 1970.


Лекция мәтіні:
1.Редукция(лат.кері қайтару) – күрделі мәселені талдауға немесе шешуге болатын қарапайым түрге келтіру.

Эвристикалық редукция – берілген есепті шешуі оңай болатын көмекші есепке не олардың жүйесіне келтіру және солардың негізінде берілген есепті шешу жолын іздеуге қайта оралу. Редукция эвристикалық стратегияның бір түрі болып табылады.

2.Көмекші есеп – шешуі оңай және берілген есепті шешуге мүмкіндік беретін есеп. Есеп алғашқы есепке эквивалент болады, егер оның шешімі алғашқы есептің шешімімен сәйкес келсе. Алғашқы есептен эквивалент есепке өтуді екі жақты редукция деп атаймыз. Алғашқы есептен көмекші есепке бұлай өту көмекші есеп құрудың ең дұрыс тәсілі. Алайда мұндай эквивалент өту барлық уақытта мүмкін бола бермейді. Сондықтан бір жақты редукцияны пайдалануға тура келеді.

Бір жақты редукция – нәтижелілігі шамалы есептен нәтижелілігі көп есепке өту. Жалпы түрде бір бағытты редукция келесі амалды сипаттайды:

Бір категорияға тиісті обьектілері бар А және В екі есеп болсын. А шартын В шартына қарағанда (узкий) бір жақты таяз деп, ал В шартын А шартына қарағанда (щирокий) кең деп атайды, егер В есебінің шешімі А есебін де шешетін болса, бірақ керісінше емес. А есебінен В есебіне немесе В есебінен А есебіне өту бір жақты редукция деп аталады. В есебі А есебіне қарағанда нәтижелірек деп аталады. Есептің нәтижелілігі төмендегіше анықталады:

-егер біз В есебін шеше алсақ, онда А есебін толық шеше аламыз.

-егер А есебін шешсек, онда В есебіне қатысты кейбір мәселелерді анықтаймыз. Бірақ есептің толық шешімін алатын жағдайда болмаймыз.

Осылайша эвристикалық редукция алғашқы есепті қандай да бір эвристикалық амалдарды қолдану арқылы көмекші есепке не олардың жүйесіне келтіретін ойлау әрекетін ұйымдастырады. Қандай амал пайдалы екенін эвристикалық іздеу нәтижесі көрсетеді. Көмекші есептің пайдалылығы алғашқы есептің шешіміне қаншалықты жуықтайтынымен анықталады. Жуықтау сипаты төмендегіше болуы мүмкін:

1). Көмекші есепті шешу әдісі оның идеясы пайдаланылуы мүмкін.

2). Негізгі есепті шешуде көмекші есептің нәтижесі пайдаланылуы мүмкін.

3). Негізгі есептің шешімін іздеуде қозғаушы әсер етуі, яғни алғашқы есепті түсінікті етуі мүмкін.

Соңғы жағдай оқушы кездестірмеген идеяларды талап ететін негізгі есепке негізделген. Бұл жағдайда осындай негізгі идеялары оңайлау есептерді шешіп көру керек. Мұндай есеп жанама көмекші есеп болып табылады.

2.Мұғалім арқылы жақсы ойластырылған көмекші есеп психологиялық қозғаушы құрал ретінде әр уақытта пайдалы. Күрделі есеп үлкен ынтаны талап етеді. Егер есепті шешу жоспарын құра алсақ, жұмыс әрі қарай жақсы жүреді. Есепті шығаруға деген қызығушылық есепті шешудің жаңа қадамдарын қарастыру арқылы іске асады. Егер қандай да бір нәтижеге жете алмасақ, есеп шығаруға деген ынта жоғала бастайды, қызығушылық төмендейді, ойымыз шашырайды. Мұндай жағдайларды болдырмау үшін көмекші есепті пайдалануымыз керек. Осылайша қызығушылықты жоғалтпай, есепті шығару жолын іздеуді жалғастыруымыз мүмкін. Көмекші есеп алғашқы есептің жаңа жақтарын көрсетіп, шешімін табуға жетелейді.


Алғашқы есепті бұрын шешілген есепке өткізу құралы ретінде қолданылатын көмекші элементтерде тиімді көмек көрсете алуы мүмкін. Сәйкес көмекші элементтерді енгізе отырып, есепті шешімі белгілі өзімізге таныс түрге өзгертеміз.

Алайда көмекші элементтерді алдын-ала логикалық және эвристикалық сипатта негіздеп алып енгізу керек. Кейбір жағдайларда эквивалент көмекші есептерді басқа кілтті сөздермен қалыптастырған пайдалы болады. Бұл әдіс эквивалентті қайта қалыптастыру деп аталады. Бұл әдісті техникалық есептерде қарастырамыз.

Әрбір сөздің басқа сөзбен тіркесе алу қабілеті бар. Мұндай қабілет сөздің бірлескен мағыналы жиыны деп аталады. Ол өзімен мағынасы бойынша байланысқан сөздерді мобилизациялау (жұмылдыру) деңгейін анықтайды. Егер есептер кілтті сөздері алмасатын эквивалентті қайта қалыптастыру болса, ол көбінесе пайдалы болады. Есеп шығарушының ой-жігері осы сөздерге бағытталады. Өйткені ол шешімді іздеудің мағынасын анықтайды. Ақыл-ой әрекетіне әр түрлі әсер ететін түрлі кілтті сөздер бар. Екі түрлі қалыптасқан бір есептің мысалын алайық. Алғашқы есеп былай қалыптасқан:

Өзеннен трубопроводты мынадай есеппен өткізу керек. Оның астында тіреу болмау керек және майыспаау керек. Мұнда трубопроводтың диаметрін үлкейту мәселесі де қарастырылған. Ол өз кезегінде оның салмағын және майысу дәрежесін арттырады. Есепті бұлай қалыптастырғанда есеп шешілмеді. Трубопровод кілтті сөзін нефтопровод кілтті сөзімен алмастырғанда есеп оңай шешіледі. Өйткені трубаның формасын бірінің үстіне бірі орнатылған және байланған формаға өзгертуге болады.


Лекция №14
Тақырыбы: Есепті шешу жоспарын құру

Жоспары:
1. Анализ және Синтез тәрізді есепті шешу жоспары.

2.Есепті шешу әдісі мен әрекеттің бағдарламасы.


Қолданылатын әдебиеттер тізімі.

Негізгі:

1.Пошаев Д.Қ. Ғылыми – педагогикалық зерттеу негіздері Шымкент, 2003.

2.Асқаров Е., Балапанов Е., Қойшыбаев Б. Ғылыми зерттеулердің негіздері.Оқу-әдістемелік құрал. А., 2004.

3.Введение в научные исследование (Под. Ред. В.И.Журавлева).М,1998.

4.Герасимов И.Г. Структура научного исследование.- М,1995.

5.С.Мақпырұлы. Курстық және дипломдық жұмыстар. Қазақстан жоғары мектебі. 2005.№4.

6.Загвянский В.И. Учитель как исследователь.- М,1980.

7.Квиткина Л.Г.Научное творчество студентов.-М,1980

8.Е.С.Асқаров,Е.А.Қойшыбаева. Ғылыми зерттеулердің негіздері.А,2004.

9.Соколов В.Н. Педагогическая эвристика. М., 1995. С.110-206.

10.Эвристика. Разработано О.Е.Столяровой.

Қосымша:

1.Роках А.Г. Логика и эвристика научно-технических решений. Саратов, 1991, С.39-87.

2.Гурова Л.Л. Психологический анализ решений задач. Воронеж, 1976.С.32-52, 898-177, 236-304.

3.Шумилин А.Т. Проблемы теорий творчества. М., 1989. С.13-32,54-71.

4.Пушкин В.Н. Эвристика-наука о творческом мышлении. М., 1967.

5.Серебрянников О.Ф. Эвристические принципы и логические исчисления. М., 1970.


Лекция мәтіні:
1.Есепті шешудің басты мәселесі – жоспар. Яғни іс-әрекет кезеңдерінің схемасы болып табылады. Есепті шешудің жоспары – бұл шешу кезеңдерінің реттелген тізбегін эвристикалық стратегияның амалдардың шындыққа жақын пайымдаулардың және логиканың негізінде құру. Жалпы жағдайда жоспарды құру эвристикалық стратегияны табудан басталады.

Шешім – бұл бірден қол жеткізуге бола бермейтін мақсат. Сондықтан мақсатқа жету үшін мүмкін боларлық әрекеттердің жүйесі ретіндегі шындыққа сәйкес келетін жоспарды құрып алу қажет. өзіміз білетін іс-тәжірибе негізінде мақсат оған жетудің құралын көрсетіп беруге қабілетті. Бұл жерде пайымдаулардың мынадай тізбегі құрылуы мүмкін:

Бізге А-ны табу қажет. мұны В-ның көмегімен жасауға болады. Алайда В-ны егер С болса алуға болады. Мұндай тізбекті былайша бейнелеуге болады:

А егер В болса

В егер С болса

С егер D болса

D егер Е болса
Егер де соңғы шарт Е есептің берілгендерінде бар болса, онда тізбек үзіледі. Жалпы жағдайда оның тізбектерінің саны N, обьектілерінің саны N+1 болады. Қарапайым есептерді тізбек логикалық тұрғыдан байланысқан пайымдаулардың айқын тізбегі ретінде қатарласа тұрады. Мұнда кез келген өту (переход) бірмәнді анықталған. Стандартты емес есептеулерде өтулер таңдау мәселесін білдіреді. Олардың шешімі үшін эвристикалық пайымдаулар жүргізіледі. Осы пайымдаулардың негізінде есептер тізбегін құру жоспарды құру әрекетін білдіреді. E-ден D-ға, D-дан C-ға қарай әрекет ете отырып, жоспарды жүзеге асыратын боламыз. өйткені Е есеп шартында, яғни біздің қолымызда болады. Есепті шешу жоспарын іздеуде эвристикалық пайымдаулардан қорықпау керек. Бірақ бұл көзқарасты жоспарды жүзеге асыруға өте отырып өзгертуге міндеттіміз. Енді біз тек айқын, қатаң дәлелдерді ғана қолдануымыз тиіс. Жоспарды жүзеге асыруда әрбір қадамымызды қаншалықты мұқият қадағаласақ, оны құруда эвристикалық пайымдауларды соншалықты еркін пайдаланатын боламыз. Жоспарды құру және оны болашақта жүзеге асыру қарама-қарсы бағытта жүреді. Егер де А мақсатына жылжуды тура бағыт ретінде қарастыратын болсақ, онда жоспарды құруда қарама-қарсы бағытта жылжитын боламыз. Есептерді шешудің мұндай стратегиясын жоспарды кері бағытта құру немесе соңынан басына қарай жылжу деп аталады. Мұндай жоспарды анализ тәрізді есепті шешу жоспары деп аталады. Егер де біз Е-ден А-ға қарай кері бағытта жылжысақ, онда мұндай стратегияны жоспарды тура бағытта құру немесе басынан соңына қарай жылжу деп аталады. Бұл стратегияны синтез тәрізді есепті шешу жоспарын білдіреді. Осылайша шешімді эвристикалық іздеу анализ негізінде жүргізіледі. Егер мақсатқа жетуге қажетті әрекеттер тізбегі есепті шығарушыға белгілі болса, онда ол жоспарды синтездің негізінде тура бағытта құрады. Шешудің мұндай жолы алгоритмдік әрекеттердің жүйесінде жүзеге асырылады.

Анализ бен синтезді амалға асырудың ең көп қолданылатын ерекшеліктері мен әдістерін іс жүзінде қолданылуда қарастырып көрейік:



Анализ (грек-бөлшектеу) ғылыми зерттеу әдіс пен ойлау формасы. Оның арқасында зерттелетін обьект ойша немес іс жүзінде құрамдас бөліктерге бөлінеді. Олардың әрқайсысы жеке зерттеледі. Анализ барысында зерттелген элементтерді синтез (грек-біріктіру) көмегімен бастапқы обьект жайлы жаңа ілімдермен байытылған бітімге біріктіреді.

Анализ, синтез барысында себеп-салдарлық байланыстар да қасиет ретінде зерттеледі. Бұл жерде анализ салдардан себепке, ал синтез седептен салдарға өтуді білдіреді. Анализді қолданудың біркелкі еместігі анық эвристикалығы сонда, обьектіні сәтсіз бөлшектеуде оның елеулі құрылымдық байланыстары бұзылады. Бұл оның одан әрі қарай зерттелуін қиындатуы мүмкін.

Мәселен, кез келген элементар емес механизмді (іштен жану двигателі болсын) зерттеу анализ, синтезді бір мезгілде жүзеге асырғанда болады. Талдай отырып оның бөліктері мен сол бөліктерінің атқаратын қызметтерін зерттейді. Синтездей отырып, двигательді оның жалпы қызметін зерттейді. Жалпы қызметін зерттейді. Жалпы іс жүзінде анализ дегеніміз – ойлап табу. Синтез – орындау. Анализ – Синтез негізінде тура және кері жылжуды біріктіретін екі бағытты эвристикалық стратегия болуы мүмкін. Олардың әрбірінің үлесі есептің күрделілігіне, есепті шешудің тәжірибесіне және өзге де субъективті факторларға байланысты. Психологиялық тұрғыдан ең күрделісі – стратегияның бірінші түрі. Себебі ол мақсаттан алшақтауды талап етеді. Бірақ ол нақтылау стратегия – жоспар құруды белгісіздерден берілгендерге бағытында және оны жүзеге асыруда тура бағытта жылжу.

Екінші тип психологиялық тұрғыдан қиыншылық туғызбайды. Себебі, ол есеп шығарушылық жоспарды құруда өзіне мәлім идеялар мен әрекеттерді пайдалануына негізделген. Стратегияның мұндай жерін таңдау ұсынылған есептің ол үшін репродуктивті сипатқа ие болғандығына негізделген.

Қарастырылған стратегиялардың кез келгенін қолдану бірдей сәтті жоспар болып та, сәтсіз болып та ақталуы мүмкін. Соңынан басына қарай жүре отырып, шешуге шамамыз келмейтін көмекші есепке келуіміз мүмкін. Басынан соңына қарай жүре отырып, пайдасыз болуы мүмкін жаңа элементтерді берілгендерден табуымыз мүмкін. өйткені ол элементтерден белгісіздерді ала алмаймыз.
2.Жалпы қарастырылған стратегиялардың ешқайсысын бір-бірінен жоғары бағалай алмаймыз. Бұл алдымен өзіңді жоспар құрудан байлап қоймау керектігіне байланысты. Жақсы құрылған жоспар белгілі бір икемділікке, ойламаған қиыншылықтарға бейімделгіш қасиетке ие болуы керек. Классикалық жағдайларда стратегияның бірінші типі бойынша әрекет ету жоғары бағаланады.

Әдетте үзілісі жоқ соңғы жоспарды қалыптастыру қиын болады. Үзілісті жою үшін қажет кейбір идеяларды таппаймыз. Алайда қандай да бір жаңа идея пайда болып, соның көмегімен үзілісті жоямыз деген үмітпен жоспарды жүзеге асыруға кірісеміз. Осылайша жоспарды жүзеге асыруға жоспар толық болмаса да кірісу мүмкін. Қалғанын жүзеге асыру процесінде толықтырамыз. Сонда жоспарды құру және оны жүзеге асыру әрекеттерін бір мезгілде орындаймыз, бұл жаңа идеялардың пайда болуына септігін тигізуі мүмкін. Егер біз алдын ала қарастырған қадамдарымыздың жақсы ойластырылғанына және оның мақсатқа жетуді қамтамасыз ететініне көзіміз жетсе, онда жоспарды әрекеттер бағдарламасы және есепті шешу әдісі деп атау мүмкін.

Жоспар құру – бұл белгісіздер мен берілгендер арасындағы үзілісті жою. Олар арасындағы жақындастық қарапайым жағдайда бір-екі қадамда бір-екі әрекетпен жүзеге асуы мүмкін. Жалпы жағдайда жақындасуы үшін бірнеше қадам талап етіледі. Қате жоспардың өзі де мақсатқа жету үшін көмектеседі. Оны құру негізінде үйренуші өзінің «оятуы», жұмылдыруы және ұйымдастыруы керек. Қате жоспармен болса да қинала жұмыс істей отырып есепті шығарушы жоспарын күйде қалып кетуі мүмкін, сай келетін идеяны табуы мүмкін. Осылайша қате жоспар да кейде пайдалы болады. өйткені ол дұрыс жоспарға алып келуі мүмкін.

Лекция №15
Тақырыбы:Индукция – ой қорыту және зерттеу әдісі
Жоспары:

1. Индукция.

2. Толық индкуция.

3. Толық емес индукция.


Қолданылатын әдебиеттер тізімі.

Негізгі:

1.Пошаев Д.Қ. Ғылыми – педагогикалық зерттеу негіздері Шымкент, 2003.

2.Асқаров Е., Балапанов Е., Қойшыбаев Б. Ғылыми зерттеулердің негіздері.Оқу-әдістемелік құрал. А., 2004.

3.Введение в научные исследование (Под. Ред. В.И.Журавлева).М,1998.

4.Герасимов И.Г. Структура научного исследование.- М,1995.

5.С.Мақпырұлы. Курстық және дипломдық жұмыстар. Қазақстан жоғары мектебі. 2005.№4.

6.Загвянский В.И. Учитель как исследователь.- М,1980.

7.Квиткина Л.Г.Научное творчество студентов.-М,1980

8.Е.С.Асқаров,Е.А.Қойшыбаева. Ғылыми зерттеулердің негіздері.А,2004.

9.Соколов В.Н. Педагогическая эвристика. М., 1995. С.110-206.

10.Эвристика. Разработано О.Е.Столяровой.

Қосымша:

1.Роках А.Г. Логика и эвристика научно-технических решений. Саратов, 1991, С.39-87.

2.Гурова Л.Л. Психологический анализ решений задач. Воронеж, 1976.С.32-52, 898-177, 236-304.

3.Шумилин А.Т. Проблемы теорий творчества. М., 1989. С.13-32,54-71.

4.Пушкин В.Н. Эвристика-наука о творческом мышлении. М., 1967.

5.Серебрянников О.Ф. Эвристические принципы и логические исчисления. М., 1970.


Лекция мәтіні:
1.Индукция (лат-бағыттау) – ой қорыту және зерттеу әдісінің бір түрі, онда жекелеген факттерден жалпылама қорытынды жасауға өтіледі.

Индукцияның жекелеген факттерінің негізінде эврикалық қорытынды жасауға алып баратын, біріктіруші функция атқаратын гипотеза дүниеге келеді. Осылайша эвристикада индукция эвристикалық операцияның бір типі (түрі) ретінде көрінеді, бірақ кейбір жағдайларда ол эвристикалық ізденудің негізгі стратегиясы болуы мүмкін.

Бұл мәселе жөнінде алғаш рет ағылшынның жаңа заманғы ғалымы және философы Ф.Бекон айтты. Ол реальды нақты барлықты түсіну үшін «Аристотельше» қорытынды жасау аздық қылатынын, яғни жекелеген ойларды жалпы түсініктен алғаннан гөрі керісінше жекелеген ойлардан жалпы түсінік қалыптастыру маңыздырақ деді. Бұлай ойлауға тәжірибелер мен эксперименттер негіз болды, яғни индуктивтік білім процедурасы. Ол классикалық ережелер мен операцияларға мыналарды қосты.

-Эмпирикалық бақылау

-Факттерді тиянақты жинау

-Мәселені эмпирикалық үйрену

-Экспериментальді әдістерді қолдану

-Факттерді корреляциялау

-Шешуші эксперименттерді енгізу.

Нақты барлықтың құбылыстарын зерттеп, оның жеке обьектілері мен өзгерістерін бақылып және үйреніп адамдар олар жөнінде жалпылама білім жинады. Ойда бұл үйрену процесі индуктивті жүрді. Адам жекелеген ой түйулерден жалпы заңдылықтары көрінген жалпы ой түйулерге келді. Ой қорытудың индуктивті формасы адамның алғашқы еңбек етуді үйренуінен туындады.

Индукцияның жалпы түсінігін оның бірнеше түрін қарастырумен нақтылаймыз.
2.Толық индукция: Бұл бір топтағы (кластағы) барлық обьектілерді жеке-жеке білгеннен кейін сол топ (класс) үшін жалпы жасалынатын ой қорыту.

Мысал:

Натрий селитрасы суда жақсы ериді.

Калий селитрасы суда жақсы ериді.

Аммиак селитрасы суда жақсы ериді.

Кальций селитрасы суда жақсы ериді.

Бұл барлық белгілі селитралар.

Қорытынды: барлық селитралар суда жақсы ериді. Шындық негізінде толық индукция нәтижесінде алынған білім ақиқат. Бірақ толық индукция бізге қаралмаған обьектілер жөнінде білім бере алмайды. Осыған қарамай толық индукция өзіндік маңызға ие.

Толық индукцияның маңызы:

Бізге белгісіз заттар туралы білімімізді толықтырмаса да ол қарастырылған заттары бізге жаңа қырынан көрсетеді.
3.Толым емес индукция деп – бұл сан жағынан көп обьектілер туралы олардың тек бірнешеуін ғана білу нәтижесінде ой қорыту түрін айтады.

Мысалы:


Гелийдің валенттіліг нольге тең.

Неонның валенттіліг нольге тең.

Аргонның валенттіліг нольге тең.

Қорытынды: Барлық инертті газдардың валенттілігі нольге тең.


Толымсыз индукцияны кеңеюші индукция деп те атайды. Өйткені толық емес индукцияның фунуциясына қарастырулы обьект жөніндегі білімді кеңейту, ақпарат көлемін көбейту жатады. Сондықтан жаңалық ашу (тапқырлық) жөнінен толық емес индукция толық индукцияға қарағанда қолайлы. Өйткені онда белгілі азғантай фактіні зерделеу арқылы белгісіз көп заттар туралы ой қорыту негізінде ізденушілік-тапқырлық мәні бар. Өйткені мұнда қандай да бір заңдылықты, қандай да бір фактіні іздеу бар. Сонда да ақтық ақиқат ғылымның әрбір саласында өзінің спецификалық әдістері жәрдемінде дәлелденеді.
Қайшылықты жағдайда кездеспейтін қарапайым атамалы толымсыз индукция – танымал индукция деп те аталады. Бақылауымыздағы бірнеше обьектілердің барлығына тән белгілердің барлығын негізге алып, осы кластағы (топтағы) барлық обьектілерге қатысты қорытынды жасаймыз.

Мысалы:

Темір – қатты дене

Мыс – қатты дене

Мырыш – қатты дене

Алтын – қатты дене

Алюминий – қатты дене

Қорытынды: барлық металдар қатты денелер. Нәтижесінде бұрыс қорытынды жасалынды, өйткені сынап – металл, бірақ ол сұйық зат. Сондықтан қарапайым атамалы индукция кейде танымал индукция деп аталады және ол толымсыз индукцияның ең сенімсіз түрі болып есептеледі. Мұндай индукцияның жәрдемімен жалпылама алынған қорытындыларда қателесу қаупі басым.

Шығармашылық ойды мына схема бойынша жүреді деп елестетуге болады.

1.Мәселені түсіну. Көбінесе сезімталдық реакциясымен байланысты (таңдану, қиындық) кейіннен де жағдайды мұқият қарастыруға себепші болады. Бұл сұрақты анықтаумен аяқталады.

2.Гипотеза. Туындау. Бұл белгісізден белгіліге өту процесінің орталық буыны. Мұнда да алдыңғы бірінші этаптағыдай жиналған тәжірибенің маңызы зор. Бұл этап кәсіби түсінікті қалыптастырумен аяқталады.

3.Шешімді тексеру. Кейбір сәтті болған жағдайларда гипотеза шындыққа, ал жекелеген пайымдаулар техникалық шешімге айналады.

Кез келген ғылыми таным үш сатыдан өтеді:

Жекелеген (Е)-ден басталады, айрықша (О)-ға көтеріледі және жалпы (В) мен аяқталады.

Мұны схемада көрсетуге болады. Осылай тәжірибелік жеке фактілерден (Е) басталған ой онан соң алғашқы систематизациялауға (О) келеді де, онан соң бұрынғы белгілі жәйттермен ортақтығы белгіленіп жалпыға ортақ (В) заңға айналуымен аяқталады.




Лекция №16
Тақырыбы: Аналогияның (ұқсастықтың) эвристикалық функциялары.
Жоспары:

1. Аналогия (ұқсастық).

2. Аналогия бойынша ой қорыту.

3. Себеп және әрекеттің аналогиясы.


Қолданылатын әдебиеттер тізімі.

Негізгі:

1.Пошаев Д.Қ. Ғылыми – педагогикалық зерттеу негіздері Шымкент, 2003.

2.Асқаров Е., Балапанов Е., Қойшыбаев Б. Ғылыми зерттеулердің негіздері.Оқу-әдістемелік құрал. А., 2004.

3.Введение в научные исследование (Под. Ред. В.И.Журавлева).М,1998.

4.Герасимов И.Г. Структура научного исследование.- М,1995.

5.С.Мақпырұлы. Курстық және дипломдық жұмыстар. Қазақстан жоғары мектебі. 2005.№4.

6.Загвянский В.И. Учитель как исследователь.- М,1980.

7.Квиткина Л.Г.Научное творчество студентов.-М,1980

8.Е.С.Асқаров,Е.А.Қойшыбаева. Ғылыми зерттеулердің негіздері.А,2004.

9.Соколов В.Н. Педагогическая эвристика. М., 1995. С.110-206.

10.Эвристика. Разработано О.Е.Столяровой.
Қосымша:

1.Роках А.Г. Логика и эвристика научно-технических решений. Саратов, 1991, С.39-87.

2.Гурова Л.Л. Психологический анализ решений задач. Воронеж, 1976.С.32-52, 898-177, 236-304.

3.Шумилин А.Т. Проблемы теорий творчества. М., 1989. С.13-32,54-71.

4.Пушкин В.Н. Эвристика-наука о творческом мышлении. М., 1967.

5.Серебрянников О.Ф. Эвристические принципы и логические исчисления. М., 1970.


Лекция мәтіні:
1.Өткен тақырыптағы жұп сандарды тақ сандардың қосындысы түрінде бейнелеу болжамын 1742 Х.Гольдбахо қалыптастырды. Гольдбахо мәселесінде үш қатынастың ұқсастығын пайдаландық: олар қандай да бір жағынан ұқсас.

3+7=10


3+17=20

13+17=30


Әрбір қатынас ақпараттық жүйені бейнелей отырып, өз бөліктерімен келісімге келеді (согласуется). Бөліктердің ақпараттық келісімі, яғни аналогия гипотезаны Гольдбах мәселесі түрінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Аналогия – теңбе-тең емес пропорция, (теңбе-теңдік – заттардың (предметов) байланысы, белгілері және қатынастары бойынша толық ұқсастығы; пропорция-жүйенің құрылымдық реттелген параметрі. Ол жүйенің бөліктерінің өзара қатынастарын сандық түрде бейнелейді).


2.Аналогия бойынша ой қорыту – бұл эвристикалық қорытынды, нәтижесінде бұл обьекттің басқа обьектілермен ұқсастығы бар деген білім негізінде бұл обьекттің белгілері туралы ықтимал білімге жетуге болады. Толық ұқсастық – бұл теңбе-теңдік, сонда аналогия бойынша қорытындылау сенімді (анық) болады. Қалған жағдайларда ұқсастық дәрежесі ұқсастығына қарай қорытындылаудың шындыққа жақындығының дәрежесін анықтайды. Аналолгия эвристикада есептің шешімін табуда эвристикалық амал ретінде қолданылуы мүмкін, сондай-ақ эвристикалық стратегия да болуы мүмкін, егер есептің шешімін табудың ыңғайлы тәсілі негізделген болса.
Ұқсастығына қарай ой қорытындылау барлық ғылыми зерттеулерде қолданылады. Ол былай түсіндіріледі:

Ғылымның барлық саласында модельдеу жүргізіледі, өйткені бізді қызықтыратын обьектілердің жай-күйі шартты үлгілерде, схемаларда, физикалық конструкцияларда, ұқсас обьектілерде зерттеледі.

Екі обьекттің ұқсастық белгілері қаншалықты мәнді болмасын ұқсастығына қарай ой қорытындылауда жалпы жағдайда эвристикалық білім ұсынды. Ұқсастығына қарай қорытындыны пайдалану мүмкін және керек, бірақ ол обьективті өмірді танудағы біліміміздің жалғыз көзі болып қалмауы керек. Ұқсастықтың кез келген нәтижесі, сондай-ақ ең дұрыс нәтижесі де практикаға нақты ғылымның әдістерімен тексерілуі керек.

3.Себеп және әрекет ұқсастықтарының мәні үлкен. Ол себеп не әрекеттің байланыстарын зерттейді және түсіндіреді. Ұқсас құбылыстардан оларды тудырған себептердің ұқсастығы, керісінше ұқсас себептерден олар тудыратын әрекеттердің ұқсастығы жайлы қорытындылауға болады.

Ұқсастығына қарай ой қорытындылаудың шындыққа жақындық дәрежесін бағалау үшін келесі негізгі шарттарды есепке алу керек:


  • Салыстыратын обьектілердің ортақ қасиеттері неғұрлым көп болса, ұқсастығына қарай ой қорытындылардың ықтималдық дәрежесі соғұрлым жоғары;

  • Салыстырылатын обьектілердің ортақ қасиеттері неғұрлым елеулі, мәнді болса, шындыққа жақындық дәрежесі соғұрлым жоғары;

  • Ұқсастығына қарай ой қорытындылап жатқан обьектімізді қандай да бір қасиет екінші обьектідегі сондай қасиетпен сәйкес келмесе, онда ортақ ұқсастығының еш мәні болмайды.

Көптеген зерттеулерде бұл шарттарды келесі ережелермен анықтаған пайдалы:

  • Салыстырылатын обьектілердегі ортақ қасиет кез келген қасиет болуы керек.

  • Модельде анықталған қасиеттің типі ортақ қасиеттің типімен бірдей болуы керек.

  • Ортақ қасиеттер салыстырылатын обьектілер үшін өзгешелеу, ерекшелеу болуы керек; обьектілердің аз ортасына тиісті.

  • Алынған қасиеттер, керісінше өзгешелігі аздау болуы керек, обьектілердің кең ортасына тиісті.

Аналогия – бізді тапқырлыққа бағыттауымен бағалы. Ол өздігінен болжамның дұрыстығына жауап бере алмайды. Ғылыми есептің шешімін табуға көмектесетін аналогия әдетте кішірек қарастырылатын пәндік, жалпы ғылыми саладан алшақ түрде беріледі.

Осылайша, аналогияның (ұқсастықтың) эвристикалық қасиеттері жаңа құбылыстарды түсіндіруге және күтпеген жаңалықтар ашуға мүмкіндік береді. Аналогия жаңа идеяларды іздеудің өте күшті эвристикалық құралы болып табылады. Аналогия негізінде бірнеше эвристикалық тәсілдер, әдістер құрылған. Тірі организмдер мен техниканың құрылғылар арасындағы ұқсастық бионика негізінде жатыр. Кибернетиканың бұл ғылыми бағыты организмдердің құрылымын және тіршілік әрекетін зерттейді.ашылған заңдылықтар және байқалған қасиеттер сипаттамалары бойынша тірі организмдерге жақын инженерлік есептерді шешуге және техникалық жүйелерді құруға пайдаланылады. Ұқсастығы бойынша шындыққа жақын пікірлердің бұрынғы тарихи оқиғаларды қалпына келтіруде үлкен мәнге ие.

Өнертапқыштың бағытындағы есептерді шешуде кейде инверсиялық ұқсастықты баса айтады және сипаттайды. (инверсия – жаңа алгоритм бойынша элементтер жүйесін қайта өзгерту). Инверсиялы ұқсастықты мысалы:

Ағайынды Монголфелерге әуе шарын құрудағы бірінші ұқсастық ауада булану қасиеті бар бұлт болады. Алайда жеңіл қабықшаға орналастырылған бу тез қоюланып (сұйық түрге айналып) көтерілу қасиетінен айрылады. Сәтсіз әрекеттен кейін өнертапқыштар тікелей ұқсастықтан бас тартып, қабықшаны түтінмен толтырады. Осылайша мәселені шешті.

Шешімдер жорамалын және ойлау әрекетін белсендіруді іздеу әдістерінде ұқсастықты функциональды мақсаттарына байланысты: тура, жеке, символдық және фантастикалық деп бөледі.

Тура ұқсастық обьектті басқа ғылыми саладағы немесе тірі табиғаттағы соған ұқсас обьекпен салыстырып қарайды. Мұнда басқа облыстағы дайын шешімдерді қолдануға әрекет жасалады.

Жеке ұқсастық (эмпатия) зерттеушіні обьекпен теңдестіру мүмкіндігін қарастырады. Есепті шеше отырып, зерттеуші обьектің образына кіруі керек, осылайша ол есепті сезінуге тырысады, осылайша есепті дұрыс түсінуге болады.

Символдық ұқсастық – құбылыстың мәнін бейнелейтін қысқа фраза (сөйлем, сөз) қалыптастыру қажет болғандағы талдап қорыту ұқсастығы.

Фантастикалық ұқсастық – есепке есептің талаптарын орындауға бағытталатын фантастикалық құрылғылар мен кейіпкерлерді енгізуге негізделеді.



: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   19


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет