Лекция: 30 сағат Семинар: 24 сағат СӨЖ: 126 сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)



бет3/7
Дата03.05.2016
өлшемі1.5 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7

Бақылау сұрақтары:

1.Дүние жүзінде кенді шикізаттарды экспортқа шығаруда қайсы елдер алда келеді.

2.Темір рудаларын байыту жолдары.

3.Шойын мен болат өндіру мөлшерінің төмендеу себебі.

4.Темір кенің экспорттаушы елдер.
Лекция№ 14.

Тақырыбы: Болат өндірісі.

(1 сағат)

Жоспары:

1. Шойынды болатќа айналдыру мєні жєне оның негізгі єдістері

2. Прокат µндірісініњ өнімдері.

3. Болат құю жєне құймалар алу


Лекцияның мақсаты:Болат өндірісін және құймалар алу жолдарын қарастыру.
Лекцияның мәтіні.

1.Болат металлургиясы –шойынѓа ќараѓанда болат ќ±рамында кµміртек аз болѓандыќтан; шойынды ќышќылмен байытып, кµміртекті бірте-бірте кеміту жолымен немесе шойын мен болат ќоспасынан болат µндіру процесі. Б±л ќазіргі металлургияда кењ тараѓан тєсілдердіњ бірі. Болатты рудадаѓы темірді байытып, оѓан ќажетті мµлшерде кµміртек жєне басќа ќоспалар ќосу арќылы да µндіруге болады. Болат µндірудіњ тигель процесі, бессемер процесі, томас процесі, мартен процесі тік аќпалы пештерде жєне электр пештерінде болат ќорыту т.б. тєсілдері бар. Б±лардыњ арасындаѓы ертеден белгісі –тигель процесі. Біраќ соњѓы кезде б±л тєсілді электр пештерінде болат ќорыту тєсілі ыѓыстыра бастады. 20-ѓ-њ 2-ші жартысында µндірісте конвертер процесі пайда болѓаннан кейін ќ±йма блат µндіру жылдам дами бастады. 19ѓ-њ 50ж мартен процесі бойынша болат µндіру тєсілі табылды. Технологиялыќ процестердіњ жан-жаќты тиімділігі арќасында жєне µндірілген металдыњ жоѓары сапалы болуы нєтижесінде 20ѓ-њ орта кезінен бастап д‰ние ж‰зінде ќорытылѓан болаттыњ 7% доѓалы жєне индукциялы пештерде µндірілді. Болат ыстыќтай прокаттаудан жєне штмптаудан кейін не ќ±йма т‰рінде, не деформацияланѓаан к‰йінде ќолданылады. Болат прокаттар єр алуан: швеллерлер, ќос таврлы жєне жалѓыз таврлы арќалыќтар, арматуралыќ болат, рельстер, шаршы, дµњгелек жєне б±рышты ќималы кеспектер т.б.

2.Прокат µндірісі-прокаттау жолымен болат пен т‰сті т‰сті металдардан єр т‰рлі шала µнімдер мен дайын б±ымдар µндіру жєне сапасын арттыру маќсатында оларды ќосымша термиялыќ µњдеу. Ќара металлургияныњ техникалыќ дењгейі мен м‰мкіндіктері прокат µндірісініњ даму дєрежесімен аныќталады. Негізінен прокат µњдеу металл µњдеу µнеркєсібін белгілі сортамент жєне сапасы бойынша тауарлыќ продукциямен ќамтамасыз етеді. Ірі µнеркєсіпті елдерде µндірілетін болаттыњ 4-5 бµлігі прокатќа ќайта µњделеді. Прокат µндірісініњ сортаменті деп - прокаттыњ негізгі µлшемдері мен техникалыќ сипаттамалары кµрсетілген кµлденењ ќимасыныњ пішіндерін айтады.

3.Болат прокаттау негізінен екі тєсілмен орындалады. Бірінші єдісте ќ±йма болат ќыздырылады да, жан-жаќты ќысу стандарында дайындамаѓа прокатталады. Беттік ќабатыныњ аќауларынан арылтылѓан дайындама ќайтадан ќыздырылѓан соњ арнаулы стандарда дайын продукцияѓа прокатталады. Дайындаманыњ кµлденењ ќимасыныњ µлшемдері мен пішіндері оныњ пайдалану маќсаттсрына ќарай єр т‰рлі болады: табаќтыќ жєне тілкемдік прокат ‰шін ќалыњдыѓы 75-350 мм, ені 400-2500 мм-лік тµрт б±рышты дайындама пайдаланылады. М±ны «слябі» деп атайды. Сорттыќ прокат ‰шін ќимасы 60*60 мм-ден 400*400мм-ге дейінгі квадрат дайындамалар пайдаланылады. Ќ±бырлыќ прокат ‰шін диаметрі 80-350мм-лік ќимсы дµњгелек дайындамалар жасалады. Болатты екінші тєсілмен прокаттаѓанда бастапќы дайындаманы прокаттау арнаулы машиналарда болатты ‰здіксіз ќ±ю тєсілімен алмастырылады. Ќ±йылѓан дайындама аќауларынан арылтылѓан соњ дайын продуцияѓа аќтыќ прокатталады. Табаќтыќ металды ыстыќтай прокаттайтын станѓа жалпаќ тілкемді кµп клетьті ‰здіксіз агрегат жатады. Б±ѓан Ќараѓанды металлургия комбинатындаѓы 1700 прокат станы мысал бола алады. Б±л стан ќ±рамында: 1‰ш ж±мыстыќ жєне бір резервтегі методикалыќ пештер тобы; 2 вертикаль клеті бар ќарадай прокаттау тобы мен тат сындырѓыш механизм; 3 металды аќтыќ прокаттайтын клетьтер тобы 4 табаќ µњдейтін єрі жинаќтайтын ‰ш агрегатты бµлік; 5 станныњ электрлік жабдыќтары орналасќан машина залы болады.Табаќтыќ прокаттыњ едєуір бµлігі ќањылтыр µндірісіне тиеді. Ќањылтырдыњ негізінен ќалайыланѓан ќара, аќ жєне хромдалѓан т‰рлері шыѓарылады. ¤неркєсіпте ќалайыланѓан аќ ќањылтыр кµбірек тараѓан. Біздіњ ресбликада ќалайыланѓан электротехникалыќ, хромдалѓан жєне алюминийленген ќањылтыр Ќараѓанды металлургия комбинатыныњ алты клетьті 1400 стан комплексінде µндіріледі.

Болат лента-болаттыњ єр т‰рлі маркаларынан жасалѓан кµлденењ ќимасы тік б±рышты прокат. Болат лента алдымен ыстыќтай, соњынан салќындай прокаттау арќылы алынады. Соњѓы кезде болат лента µндірісіне лентаны жалпаќтай прокттап, кейіннен кµлденењінен тілу тєсілі кењ тарап ж‰р. Болат лента ќалыњдыѓы 0,005 мм-ден 4 мм-ге, ені 20 мм-ден 600 мм-ге дейін жетеді. Онымен кабель ќаптайды, саѓат т.б. приборлардыњ серіппесін, сондай-аќ ара, ±стара сияќты аспаптар жасайды. Тоттанбайтын болат лента ќышќылды ортада ж±мыс істейтін детальдар жасау т.б. ‰шін ќолданылады. Омдыќ кедергісі жоѓары болат лента электрмен ќыздыру элементтері ретінде пайдаланылады. Болатты газсыздандвру - ќорыту процесі кезінде болатты тотыќсыздандырып, оттекпен тазарту. ¤ндірісте болатты тотыќсыздандырудыњ бірнеше тєсілдері ќолданылады. С±йыќ металдаѓы еріген оттекті азайту ‰шін оны тотыќсыздандырѓыш элементтермен байланыстырады. Б±л элементтер темірге ќараѓанда оттекпен к‰рделі ќосылыстарды оњай т‰зеді. Пайда болѓан тотыќтар болат ќ±рамында ерімейтін газ, с±йыќ жєне ќатты т‰рде саќталады. Диффузиялыќ тотыќсыздандыру єдісі металл мен шлак арасында темірдіњ шала тотыѓыныњ бµліну зањына негізделген. Шлактаѓы темірдіњ шала тотыѓыныњ мµлшерін тотыќсыздандыру арќылы азайтќанда, оттек диффузия арќылы металдан шлакќа µтеді. Ќ±рамындаѓы еріген газдардыњ мµлшерін азайту ‰шін соњѓы кезде болат ќорыту процесініњ соњында инертті газдармен ‰рлеу немесе астауѓа ќ±йылѓан болатты вакуумды ортада ±стау єдістері кењ µріс алып отыр. Инертті газдар ‰рлегенде металл ќ±рамындаѓы газдыњ бірќатар бµлігі оѓан ілесе кетеді.
Бақылау сұрақтары:

1.Прокат өндірісінің өнімдері.Прокат стандары.

2.Құймасыз прокат өндіірісі.

3.Қара металлургияның басқа салалармен байланысы.

4. Қара металлургиядағы құрамдастыру.
Лекция № 15

Тақырыбы:Болат өндірісі.

(1 сағат)

Жоспары:

1. Конвенторлық мартендік оттекті – конвенторлық электр пештерде болат алу.

2.Жеке әдістердің тиімділігі және өнімділігі.

3.Болаттың үздіксіз технологиясы.




Лекцияның мақсаты: Болат өндірудін әдістерінің тиімділігі мен өнімділігін қарастыру.
Лекцияның мәтіні.

1.Шойынды, болатты және прокатты жекелей шығаруға да болады. Бірақ оларды алуды бір кәсіпорында – комбинатта біріктіру үнемдірек болып келеді. Өндірістің аталған үш сатасын да біріктіретін өндірісті (шойын, болат және прокат алу) толық циклді металлургия комбинаты деп атайды.

Құрамдастыру технологиялық процестердің іздіксіз жүруін қамтамасыз етіп, дайын өнімді алуды жылдамдатады, көлік шығынын азайтады.

1т.шойын алуға орта есеппен 1,5 тоннадан көмір мен кен керек. Сондықтан, толық циклді комбинаттарды шикізат, отын тазаларының маңында немесе олардың ортасында орналастырады. Бұл – орналастырудың ең негізгі принципіне жатады. Сонымен қатар сумен, электр энергиясымен, табиғи газбен қамтамасыз етілуі және экологиялық фактор ескеріледі.

Біздің еліміздегі толық циклді өндірістік жалғыз кәсіпорын – Теміртау қаласындағы «МитталСтилТеміртау» АҚ болат құю комбинаты (бұрынғы Қарағанды металлургия комбинаты). Ол шойын мен прокаттың 100%-ын, болаттың 95%-ын өндіреді. Ол отын-шикізат базасына қатысты алғанда қолайлы орналасқан.

Комбинат прокат табықтарын шығаруға маманданған.

Өнімнің пайдалану мерзімін ұзартатын қорғаныс беті (алюминий, мырышпен қапталған) болат табақтарын шығарады. Консерві зауыттарын даярлау үшін қалайымен қапталған жұқа табақшалар (ақ қаңылтыр), ал тұрғын үй шаруашылығы үшін су және газ құбырлары шығарылады.

2.Прокат орнағы (станы) үшін көп мөлшерде электр энергиясы мен су қажет (салқындату үшін). Сондықтан комбинаттың өз жылу электр орталығы (ЖЭО) бар. Судың бір бөлігі Сәтбаев атындағы каналдан (Ертіс-Қарағанды-Жезқазған) келеді.«Миттал Стил Теміртау» мамандануын кеңейтіп келеді: ол Теміртауда (сортты прокат алу) және Ақтауда (үлкен диаметрлі құбырлар шығару) жаңа өндіріс түрлерін ашуда.Комбинаттармен қатар толық емес циклді қайта балқыту зауыттары бар. Олардан шойын алынбайды, болатты мемалл сынықтарынан балқытып, прокатқа «айналдырады».Қарағанды метталлургия комбиаты қайта балқыту зауытынан бастау алды (ол әлі де комбинат құрамында жұмыс істейді.). Қайта балқытудың жаңа орталығы – Павлодар қаласы. Онда шағын «Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығы» атындағы болат балқыту зауыты бар. Оның өнімдері – болат, спортты прокат, мұнай-газ өнеркәсібіне қажетті құбырлар.Қайта балқыту зауыттарын шикізат базасы мен тұтынушылары бар, машина жасау саласы дамыған аудандар орналастырады. Қара металлургияға ферроқорытпа өндірісі, яғни темірдің марганецпен, хроммен, басқа да қоспалық металдармен, кремнимен бірге қорытылуы да жатады. Оларсыз сапалы металлургия қалыптастыру немесе жеңіл, ыстыққа төзімді, тот баспайтын болат балқыту мүмкін емес. Болаттың ондай түрі ғарыштық, авиациялық, кеме жасау өнеркәсіптеріне қажет. Сондықтан, шығарылатын ферроқорытпалардың түрлері мен мөлшері жалпы металлургияның деңгейін көрсетеді.

3.Қазақстандағы ферроқорытпа өндірісі шикізатпен жақсы қамтамасыз етілген. Хромның қоры жөнінен біздің еліміз әлемде екінші орын (Оңтүстік Африка Республикасынан кейін), ал марганец қорынан үшінші (Украина мен ОАР-дан кейін) алады.Хром кені Дөң КБК-да (Хромтау қаласы), ал марганец – Жезді және жаңа, қуаттырақ Жәйрем КБК – да өндіріледі.1 т ферроқорытпа шығару үшін 10 мың квт.сағ электр энергиясы жұмсалады. Өнім бірлігіне көп мөлшерде электр энергиясын тұтынатын өндіріс – энергияны көп қажет ететін өндіріс деп аталады. Оларды орналастырудағы басты фактор – энергетикалық фактор болып саналады.Біздің еліміздегі ферроқорытпаның негізгі бөлігін Ақтөбедегі және әлемдегі ең үлкен Ақсудағы 2 зауыт шығарады. Олардың негізгі өнімдері – феррохорм, одан басқа ферросилиций мен басқа да күрделірек қорытпалар.Қара металлургия – Қазақстанның маңызды экспорттық саласы. Темір кенінің жартысы, балқытылған ферроқорытпалардың ¾-і мен прокаттың 90%-ы шет елдерге жіберіледі. Бұл өнімдерді негізгі сатып алушылар – Ресей, Қытай және Еуропа елдері.
Бақылау сұрақтары:

1.Біздің еліміздегі толық циклді өндірістік кәсіпорын қай қалада орналасқан.

2.Прокат орнағы үшін не қажет.

3.Хромның қоры жөнінен біздің еліміз әлемде нешінші орында.

4.Ферроқорытпа өндірісін орналастырудағы басты фактор.
Лекция № 16

Тақырыбы: Түсті метталлургия.

(1 сағат)

Жоспар:

1.Т‰сті металдарды жіктеу.



2.Т‰сті металдар жєне олардыњ шикізат базасыныњ ерекшеліктері, оларды байыту жєне селекті флатация

Лекцияның мақсаты: Түсті металлургияның жіктелуін қарастыру.
Лекцияның мәтіні.

1.Т‰сті металлугия - µзініњ технологиялыќ процесі бойынша шикізатты µндіруден жєне байытудан, сонымен бірге металды балќыту мен одан ќоспаны алудан т±рады. Ќазіргі кезде д‰ние ж‰зі жылына 40 млн-тоннадан астам т‰сті металл т‰рлері µндіріледі. Оныњ ішінде жењіл металдар тобындаѓы алюминий шаруашылыќ пен техниканыњ барлыќ салаларында пайдаланылады. Алюминий µнеркєсібі 2 негізгі µнеркєсіптік ќ±рылымнан т±рады. 1-сі глинозем кенін µндіру болса, 2-сі энергияны кµп ќажет ететін, наѓыз алюминийдіњ µзін µндіретін ќ±рылым. Алдыњѓысы, негізінен боксит µндіретін елдерде шоѓырланса, соњѓысы арзан электр энергиясы кµздеріне жаќын орналасќан. Б±л елдердіњ барлыѓында ірі СЭС-тер мен ЖЭС-тер орналасќан. 20ѓ-њ ортасынан бастап т‰сті металлургиядаѓы жењіл металдарды µндіру ќарќынды т‰рде ж‰руде. Єдетте, т‰сті металдар кенінде металдардыњ мµлшері µте аз болып келеді. Сондыќтан оларды µндіру де µте ќымбатќа т‰седі.Т‰сті металдар мен олардыњ ќорытпаларын µндіруде рудалыќ шикізатты µњдеуден бастап дайын µнім алуѓа дейінгі сатысын ќамтитын саласы т‰сті металлургия деп аталады. Т‰сті металлургияныњ металдарына алмас, электродтар, химиялыќ ќосылыстар жатады.Б±рынѓы Кењес одаѓында Ќазаќстан т‰сті металдар ќоймасы аталып, мысалы ќорѓасын, мыс, мырыш µндіруден одаќ бойынша 1-ші орын алып, ал кейбір сирек металдардыњ ќоры жаѓынан д‰ние ж‰зінде 1-ші орынды алды.Республика аумаѓында т‰сті металдар кен орындары ‰ш металогенді ауданда орналасќан олардыњ ењ ірілері орталыќ Ќазаќстан, Шыѓыс, Оњт‰стік Ќазаќстан да Т‰сті металл кен орындары Жоњѓар Алатауы мен Ќаратау жотасында жалѓасќан. Ќостанай мен б±рынѓы Торѓай облыстарындаѓы алюминий кен орыдары пайдалануда. Едєуір мµлшердегі алтын кен орындары Солт‰стік жєне Шыѓыс Ќазаќстан экономикалыќ аудандарында орналасќан.Т‰сті металлургия металдар мен олардыњ ќорытпаларын кеннен µндіру, байытып жєне ќорытып алуды іске асырады. Ќазаќстанныњ т‰сті металлургия кен орындарында Менделеев кестесіндегі 74 элемент µндіріледі, олардыњ 50-і таза жєне химиялыќ ќосылыстар т‰рінде тауарлы µнім ќ±рамына енеді.Т‰сті металдардыњ 1-ші ерекшелігі - кейде пайдалы ќ±рам бµліктердіњ µте аз мµлшерде кездесуі, негізгі металл бірнеше пайыздан оныњ ж‰здік, тіпті мыњдыќ ‰лестеріне дейін ѓана болады.Т‰сті металдардыњ ерекшелігі-олардыњ кешенділігі, яѓни кенде бірнеше пайдалы ќ±рам бµліктердіњ ќатар кездесуі. Сондыќтан т‰сті металлугияда шикізатты кешенді µњдейтін комбинаттар ќ±рылып, єрбір элемент кеннен жеке цехта бµлініп алынады. Дүние жүзінің түсті металлургиясы жылына 40 млн. тоннаға жуық әр түрлі металдар өндіреді. Бұл ең алдымен алюминий (17 млн. тн.), ол қазіргі заамангда алуан түрлі салаларда: әуе мен ракета техникасында, автомобиль жасауда, жеңіл кострукциялық материалдар өндіруде және басқа да көптеген шаруашылық салаларында көп қолданылады. Алюминий өнеркәсібі аумақтық жағынан бір- бірінен бөлінген өндірістік буындардан құралады. Бұлардың біріншісі- глинозем (алюминий тотығы) алу, мұның географиясы ішінара боксит өндіретін елдерге қарай ойысады. Энергия көп жұмсалатын екінші буын- алюминий өндіру – көбіне дамушы елдердегі арзан электр энергиясы көздеріне жақындауға бейім.

Боксит өндіретін негізгі елдер- Австралия, Гвинея, Ямайка, Ресей, Бразилия, глинозем өндіру жөнінен – Австарлия, Ресей, АҚШ, Ямайка. Ал алюминий қорыту жөнінен алда келе жатқандар реті мүлдем басқаша: АҚШ, Жапония, Канада, ГФР. Бұл елдеродің бәрінде өндіріс ірі ГЭС- тер аудандарында немесе қуатты жылу электр станциясы шоғырланған ждерлерде жүргізіледі.

Ауыр түсті металдардың рудаларында металл өте аз болады. Мысалы, өндірілетін мыстың мөлшері 0,5- тен 3,5 пайызға дейін болады. Рудаларды байыту және қара мыс өндіру іс жүзінде руда өндіретін елдердің бәрінде ұйымдастырылады. Мыс рудалары қоры Чилиде, АҚШ- та, Замбияда, Қазақстанда шоғырланған. Мысты тазартып қорытуға электр энергиясы көп кетеді, сондықтан қара мыстың біразы дамушы елдерге жіберіледі. Тазартылған мысты көп өндіретін елдер- АҚШ, Ресей, Жапония, ГФР, Қазақстан.Металды өндіруші елдер мен қорытушы елдер арасындағы айырым қорғасын қорытып шығаруда да көрінеді. Руда өндіру жөнінен мұнда Австралия, АҚШ, Канада, Қазақстан, Ресей, одан әрі Перу. Мексика алдыңғы қатарда. Алайда металды көп қорытып шығарушы елдер жоқ десе де болады: АҚШ, Батыс Еуропа елдері, Ресей, Қазақстан.Дүние жүзінде 70- тен астам металл балқытылады. Оларды Оларды 14 сала өндіріледі. Олардың барлығын қосылып түсті металдарды құрайды.

2.Түсті металдардың көп бөлігі аз уақыттан бері ғана пайдаланыла бастады. Ғылыми- техникалық революцияның нәтижесінде олар кеңінен қолданысқа түсті. Реактивті ұшақтар, ғарыш кемелері., атом реакторларын жасау үшін ерекше қасиеттері бар, мүлдем жаңа конструкциялық материалдарды қажет етті. Ондай қасиеттер тек түсті металдар да ғана бар.Қорғасын, никель және қалайы жемірілуге, титан ыстыққа төзімді келеді., ал күміс, мыс және алюминий металл болса, қалайы консерві құтыларының металы болып келеді.Көптеген түсті металдардан сапасы жөнінен бастапқы материалдардан асып түсетін қорытпалар жасалады. Мыстың қалайымен (қола), мырышпен (жез), никельмен (мельхиор), алюминиймен (дюралюминий) қорытпалары бұрынна қолданылып келеді, ал берилий қоласы ҒТР дәуірінде пайда болды.Дүние жүзінде 70- тен астам түсті металл балқытылады. Оларды 14 сала өндіреді. Олардың барлығы қосылып түсті металлургияны құрайды.

Түсті металдардың көп бөлігі аз уақыттан бері ғана пайдаланыла бастады. Ғылыми- техникалық революцияның нәтижесінде олар кеңінен қолданысқа түсті. Реактивті ұшақтар, ғарыш кемелерін, атом реакторларын жасау үшін ерекше қасиеттері бар, мүлдем жаңа конструкциялық материалдарды қажет етті. Ондай қасиеттер тек түсті металдарда ғана бар. Қорғасын, никель және қалайы жемірілуге, титан ыстыққа төзімді келеді, ал күміс, мыс және алюминий жоғарғы электр өткізгіштігімен ерекшеленеді. Сондықтан олардың қолдану аясы өте ауқымды: медициналық аспаптар мен материалдардан бастап күрделі электроника мен ядролық техника осы металдардан жасалады және әр метал “өз кәсібін тапты”.Көптеген түсті металдардан сапасы жөнінен бастапқы материалдардан асып түсетін қорытпалар жасалады. Мыстың қалайымен (қола), мырышпен (жез), никельмен (мельхиор), алюминиймен (дюралюминий) қорытпалары бұрынна қолданылып келсе, ал берилий қоласы ҒТР дәурінде пайда болды. Ауыр және жеңіл металдар металлургияларын орналастырудың үлкен айырмашылықтары бар. Бұл олардың кендер мен алу технологияларының ерекшеліктерімен байланысты.Ауыр металды кендердің құрамы өте көп келеді. Оларды тиімді пайдалану үшін шикізатты өңдейтін комбинаттар құрылған. Ауыр металдардың тағы бір ерекшелігі – құрамында пайдалы компоненттердің аз болуы. Сондықтан балқыту зауыттары шикізат көзіне таяу орналасады. Бұл- оларды орналастырудағы негізгі принцп.Ондай кендерді байыту үшін, әр компонентті біртіндеп ала отырып, көп кезеңді флотация қолданады. Консентратты арнулы пештерде балқытып, тазартылмаған металл алынады. Оны рафинадтаған прокат түрінде машина жасауда пайдаланады. Ауыр металдарға қарағанда жеңіл металдар кендерінде пайдалы компоненттер көп болады. Бұл тасымалдауға қолайлы шикізат. Бірақ оны өңдеуге көп мөлшерде электр энергиясы қажет.
Бақылау сұрақтары:

1Мыс өндірісі.

2.Мыс рудалары.

3.Қара мысты электролиздеу,таза өнім алу және бағалы қалдықтарды өңдеу.

4.Қорғасын,мырыш,никель,қалайы өндірудін принципиалды технологиялық сызбалары.

5.Олардың рудалары.


Лекция № 17

Тақырыбы: Түсті металлургия.

(1 сағат)

Жоспар:

1.Т‰сті металдардыњ ќ±рамы, оныњ µнімдері.

2.Т‰сті металдар алудыњ техналогиясы.

3.Мыс µндірісі.


Лекцияның мақсаты:Түсті металдар алудың технологиясымен студенттерді таныстыру.
Лекцияның мәтіні.

1Д‰ние ж‰зінде 70-тен астам т‰сті металл балќытылады. Оларды 14 сала µндіреді.Олардыњ барлыѓы ќосылып т‰сті металлургияны ќ±райды. Т‰сті металдардыњ кµп бµлігі аз уаќыттан бері ѓана пайдаланыла бастады. Ѓылыми техникалыќ ревоюцияныњ нєтижесінде олар кењінен ќолданысќа т‰сті. Реактивті ±шаќтар. Ѓарыш кемелерін, атом реакторларын жасау ‰шін ерекше ќасиеттері бар, м‰лдем жања конструкциялыќ материялдарды ќажет етті. Ондай ќасиеттер тек т‰сті металдарда ѓана бар. Цирконий уран ядросы бµлінген кезде шыѓатын нейтрондарды µзіне ілестірмейді. Сондыќтан оны атом реакторларын жасаѓан кезде ќолданылады. Тантал электр зарядтарын µзіне жинаќтайды. Оѓан к‰кірт, т±з, азот ќышќылдары, тіпті олардыњ ќоспалары да єсер етпейді. Ол конденсаторлар мен химиялыќ ќ±рал-жабдыќтар шыѓаруда пайдаланады. Вольфрамныњ балќу температурасы µте жоѓары (33700 с) Жоѓары температуралы пештердіњ ќыздыратын элементтері мен кєдімгі электр шамдарыныњ ќы Т‰сті металдар µздерініњ салмаќ дєрежелері бойынша да ерекшеленеді. Мысалы, родий мен цезийдіњ єлемдік дењгейде ќорытпалары ондаѓан килограммен µлшенсе, мыс пен алюминий миллиондаѓан затын шіпшелері вольфрамнан т±рады. Дюралюминий беріктігі жµнінен болаттан кем т‰спейді, ал салмаѓы одан 3 еседей жењіл. Оны ±шаќ жасауда кењінен ќолданады.Берилий ќоласы-мыстыњ берилиймен(1.5-3%) ќорытпасы жемірілуге тµзімді жєне µте берік. Одан саѓаттыќ, басќа да дєл механизмдердіњ, электрониканыњ, байланыс ќ±ралдарыныњ, автомобильдердіњ бµлшекитерін жасайды.Т‰сті металдар µздерініњ салмаќ дєрежелері бойынша да ерекшеленеді. Мысалы, родий мен цезийдіњ єлемдік дењгейдегі ќорытпалатры ондаѓан килограммен µлшенсе, мыс пен алюминий миллиондаѓан тоннамен шыѓарылады. Біздіњ еліміздіњ аумаѓында адамдар металл балќытуды ќола дєуірініњ µзінде бастаѓан болатын. Металлургияныњ екінші д‰ниеге келуі. Кенді Алтайда полиметалл кендерін XVIII ѓасырда µндіре бастаѓан кезге сєйкес келеді. Біраќ, т‰сті металлургия µнеркєсіп саласы ретінде кењес уаќытында ќ±рылды. Єсіресе, мыс, ќорѓасын, мырыш, алюминий жєне титан-магний µнеркєсіптері жылдам дамыды. Республика Кењес Одаѓыныњ т‰сті металлургияныњ ірі базасына айналды. Осыѓан орай т‰сті, ауыр, сирек кездесетін жєне басќада металдар металлургиясын ажыратуѓа болады.

2.Ауыр жєне жењіл металдар металлургияларын орналастырудыњ ‰лкен айырмашылыќтары бар. Б±л олардыњ кендерімен алу техналогияларыныњ ерекшелігіне байланысты. Ауыр металдар µндірісініњ географиясы, шикізат кµздеріне бейімделу.Ауыр металды кендердіњ ќ±рамы µте кµп болып келеді. Оларды тиімді пайдалану ‰шін шикізатты кешенді µњдейтін комбинаттар ќ±рылѓан. Шымкентте ќорѓасынан басќа таѓы да 14 т‰рлі µнім алынады. Ауыр металдарѓа к‰кірт ілесіп ж‰реді. Оныњ кендегі мµлшері 40 % -ѓа дейін жетеді.(Шыѓыс Ќазаќстандаѓы Николаев кен орны) Балќыту кезінде улы к‰кіртті газ пайда болады. Газды бµліп алып, оны к‰кірт ќышќылына айналдырады. Б±ныњ ќоршаѓан ортаѓа тигізер зияндыќ єсері мол. Ауыр металдардыњ таѓы бір ерекшелігі ќ±рамында пайдалы компоненттердіњ аз болуы. Сондыќтан, балќыту зауыттары шикізат кµзіне таяу орналасады. Б±л оларды орналастырудаѓы негізгі принцип. Ондай кендерді байыту ‰шін, єр компоненттерде біртінден ала отырып, кµп кезењді флотация ќолданады. Концентратты арнаулы пештерде балќытып, тазартылмаѓан металл алады. Оны рафинадтап (зиянды ќоспалардан тазартып) прокат т‰рінде машина жасауда пайдаланылады.

3.Біздіњ елімізде ауыр т‰сті металдарды 2 сала -мыс жєне ќорѓасын-мырыш (полиметалл) µндірісі салалары шыѓарады. Концентраттаѓы металдыњ аз мµлшері (20-30%) мен энергияны аз ќажет етуіне байланысты, мыс µндірісініњ зауыттары шикі затќа таяу салынады. Ќызыл металдыњ ќоры Ќазаќстанныњ барлыќ аудандарында бар, біраќ ењ ‰лкендері Орталыќ пен Шыѓыста. Б±л жерлерде ењ алѓашќы мыс балќыту зауыттары салынѓан. Ќазіргі кезде мыс µндірісі саласын 2 кен-металлургиялыќ комбинаттары- Жезќазѓан жєне Балќаш айќындайды. Екі µнеркєсіпте де мыс алудыњ барлыќ сатылары бар. Саланыњ басты орталыѓын Ќ.И.Сєтбаев Ќазаќстан маржаны деп атаѓан Жезќазѓан кенді ауданы Жезќазѓан кен байыту комбинатыныњ шикізат базасы болып табылады. Ішіндегі негізгісі-ќоры жµнінен єлемдегі ірілердіњ бірі болып табылатын-Жезќазѓан кен орны. Біраќ оныњ кені бай емес.(мыстыњ мµлшері 1%-дай ѓана) Комбинат рафинадталѓан мыс, кабель ‰шін мыс сымын, ќымбат жєне сирек металдар, к‰кірт ќышќылын шыѓарады.

Балќашта да Жезќазѓандаѓы сияќты негізгі µнімдер-рафинадталѓан мыс. Біраќ м±нда т‰сті прокат ќорытпаларыныњ (жез, ќала) рафинадталѓан баѓалы металдардыњ ‰лкен µндірісі бар. Мыс рудасын Ќазаќстанныњ шыѓысында кµп µндіріледі.
Бақылау сұрақтары:

1.Дүние жүзінде қанша түсті металл балқытылады,оларды қанша сала өндіреді.

2.Түсті металлдар қандай түрлерге бөлінеді.

3.Қазақстан маржаны деп қай қаланы атаған.

4.Мыс рудасы Қазақстанның қай өңірінде өндіріледі.
Лекция № 18

Тақырыбы: Алюминий өндірісі.

  (1 сағат)



Жоспары:

  1. Алюминий рудалары.

  2. Магний мен титан алудың технологиясы.


Лекцияның мақсаты:Алюминий өндірісі мен рудаларын қарастыру.
Лекцияның мәтіні.

1.Күміс сияқты жарқыраған ақ түсті, өте жеңіл металл. Оңай иіледі, тоттанбайды, электр тоғын жақсы өткізеді, Алюминийден түрлі ыдыс-аяқтар, электр сымдары, күнделікті тұрмыста жиі пайдаланылатын бұйымдар жасалынады. Әсіресе алюминийдің басқа металдармен қоспасы өте құнды.

Алюминий таза күйінде ХІХ ғасырдың басында өндіріле бастады. Оны балқыту алғашқы кезде өте қиынға түсті. Біразға дейін бұл металдың сирек әрі қымбат болғаны соншалық, Франция королінің отбасында алюминийден жасалған пышақ пен шанышқы алтыннан да қымбат, сирек кездесетін зат ретінде қолданылған.Өнеркәсіптің бұл салаларын қамтитын зауыттар энергияны көп қажет ететіндіктен, арзан электр энергиясын өндіретін орталықтарңа жақын салынады.Алюминий өнеркәсібінің негізгі шикізаты ретінде Торғай даласының, яғни Арқалықтың бокситі пайдаланылады. Арқалық қаласы маңынан өндірілетін боксит кені Павлодар зауытына әкелінеді.

Павлодар алюминий зауыты алюминий тотығын, яғни глинозем шығарады. Глинозем әрі қарай таза алюминий алу үшін Батыс Сібірдің Новокузнецк зауытына жіберіледі. Бұл зауыттан Қазақстан таза алюминий алады. Алюминий – органикалық қосылыстар – алюминий атомы көміртек атомымен тікелей байланысқан металл-органик. қосылыс. А.-о. қ-тың екі түрі белгілі: толық түрі – алюминий барлық валенттіктері арқылы органик. радикалдармен байланысқан; толық емес түрі – алюминийдің бір не екі валенті галоген, алкокси тобы не сутекпен байланысқан. А.-о. қ-дың толық түрі түссіз сұйық, оттек және ылғалмен өте әрекеттескіш. А.-о. қ. магний мен алюминий құймасына галогеналкилдермен әсер ету арқылы алынады. А.-о. қ. полимерлену реакцияларын,ың катализаторы ретінде және аса таза алюминий алу үшін қолдыналады.

2.Алюминий өнеркәсібі – металдық алюминий өндіру жөніндегі кәсіпорындарды біріктіретін түсті металлургия саласы. Алюминий – маңызды стратегиялық металл. Ол жеңіл, жақсы электр және жылу өткізгіш, тех. жағынан өте берік әрі коррозияға төзімді болғандықтан, өнеркәсіптің әр түрлі салаларында кеңінен қолданылады. Алюминий әсіресе авиацияда, автомобиль, электротехника, т.ж., құрылыс, тамақ және металл өңдеу өнеркәсібінде, басқа бірсыпыра салаларда маңызды роль атқарады. Алюминий өндірудің теориялық негізін жасауда орыс ғалымдарының шешуші роль атқарғанына және бұл металға деген сұраныстың зор болғанына қарамастан, революцияға дейінгі Россияда А.ө. болмады. Алюминий рудалары - өндірістік мақсатта алдымен алюминий тотығын (AI2O3), одан кейін электролиз жолымен алюминий металын алуға жарамды минералдық шикізат. Жер қыртысындағы алюминийдің орта мөлшері 7,45%-ке тең. А. р. минералдық құрамына қарай екі топқа бөлінеді. Негізгі А. рудасына боксит, екіншісіне алюминий силикаттары (нефелин, лейцит, лабрадорит, анортозит, алюминий тотығына бай саздар және каолиндер) мен сульфаттары (алунит, алунитті жыныстар) жатады. Алюминий силикаттары нефелин-сиенит, нефелин-апатит, лейцит лавалары және кианит (дистен) силлиманит, андалузит тақта тастарымен байланысты болып келеді. Алюминий силикаттары мен сульфаттары бар жаныстарда AI2O3 мөлшері 25,1%-тен 63,1%-ке дейін болады да, руданың құндылығы Na2O+K2O: AI2O3 -ке қатынасынан шығатын сілтілік коэффициентпен (жоғары сортты рудаларда 1,0 жуық болуы керек) анықталады. Нефелин (36,0% AI2O3 ; 21,8% Na2O; 42,2 % SiO2) мен каолинитті (35,5% AI2O3 ;46,5% SiO2) әк тас қосып күйдіруден алюминий тотығы, сода, цемент алынады. Алуниттен алюминий тотығы мен бірге калий сульфаты, күкірт қышқылы (күкірт) алынады. Капит. және дамып келе жатқан елдерге алюминий бокситтен алынады, ал СССР-де онан басқа нефелинді жыныстар да кең қолдынылуда. Алюминий кендері бар нефелинге бай жыныстар Краснояр өлкесі мен Сібірдің көп жерінде, Қола түбегінде, Есіл-Ұлытау аймағында, Целиноград облысында (Құбасадыр) орналасқан. Алунитті жыныстар Азербайжаннан (Заглик), Оңт. Жоңғардан, Шымкент облысынан табылды.


Каталог: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет