Лекция: 37 сағат Практикалық (семинар) сабақ: 15сағат Лаборатория 15 СӨЖ: 158 сағат Барлық сағат: 225 сағат



жүктеу 3.12 Mb.
бет5/14
Дата28.04.2016
өлшемі3.12 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
: CDO -> Sillabus -> BOS
BOS -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
BOS -> Хор жүргізу” пәні бойынша 5В010600-“Музыкалық білім” мамандығының студенттері үшін. ОҚУ-Әдістемелік кешен
BOS -> Лекция:: 18 сағат Семинар: 16 сағат СӨЖ: 11 сағат Барлық сағат саны: 45 сағат
BOS -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
BOS -> Лекция: 18 Семинар: 16 СӨЖ: 11 Барлық сағат саны: 45
BOS -> Лекция: 30 сағат. Семинар: 30 сағат. СӨЖ: 30 сағат. Барлық сағат саны: 90 сағат
BOS -> Лекция:: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат. СӨЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
BOS -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
BOS -> 2. Практикалық сабақты өткізу уақыты және орны
BOS -> Лекция 30. СӨЖ. 30. ОбсөЖ. 30 Барлық сағат саны. 90 с. Емтихан. 6-семестр. Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынш

Грек тарихының б.э.дейінгі 6-8 ғасырды қамтитын бұл кезең «көне»ұғымды білдіретін «архойс» деген сөзінен шыққан «архайкалық»кезең деп аталады.Көне дәуірде Евразия кеңістігінде Кіші Азия мен Шығыс Азияда әлемдік өркениет дамуының жаңа ғасыры басталды.Евразия қаласында сақ-скиф ғұндар әкелген әшекей өнер «аң бейнесі»әдіс өмірге келді.Қосөзен алқабында атақты қорғандармен қалалармен аспалы бақтармен әйгіленген Вавилон ахмениттер патшалығы тарих төріне шықты. Өркениетті осындай елдермен қызу қарым-қатынаста болған гректер олардың мәдениетінің ең озық үлгілерін саралай сіңіре отырып жоғары жетістікке жетті.

Ежелгі Мысмыр сәулетшілерімен бағаналы сарай храмдар салуды үйренді.Қосөзен аңғары елдерінен бнтон жасауды беті жылтыр су өткізбейтін түрлі-түсті кірпіш мозайка өруді дарытты ал көшпенділер алтыннан түйін түйген зергерлікті қабылдады.


Осының арқасында б.э.д. VIIIғасырда Грецияда материалдық мәдениет да- мыды. Темір қару-жарақ соғылып, металлургия мен құйма тәсілі жетілді. Ірі-ірі көпірлер , жолдар салыныып, қалалар айналасында қорғандари бой көтерді. VII ғасырда тұңғыш рет теңге сомдалды.

Экономикалық, әскери әл-қуатын нығайтқан гроектер б.э.д. VIII-VII ғасырларда жан-жағындағы елдернді, оңтүстік Франция, Сицилия, Апенин түбегін, Мысырдың солтүстік бөлігін басып алды.Сөйтіп бүкіл Жерорта теңізі маңайын өз иелігіінддей билеп-төстеді.

IX ғасырда негізі қаланған финикалық жазу одан әрі дамып, VI ғасырда жалпы гректік алфавиттік жазудың шығуына игі ықпал етті. Өзіінің қол астына қараған елдердің ең озық ғылымы мен өнерін пайдалана отырып грек шеберлері мен ойшылдары математика мен медицинаны, астронломияны және басқа салаларды дамытып, толықтырып отырды. Гректер, негізі Мысыр сәулетшілерінің туындыларынан алынған, сәулет ғимаратына сән беретін ордерлерді ойлап тапты. Ордерлер Гректердің сәулеттік құрылымының негізгі айшықты бөлігіне айналды. Алғаш дорлық ордер ойлап табылды. Ол Италияның оңтүстігі мен Сициляда дамыды, кейіннен Иония қаласында ионикалық ордер өмірге келді. Грек сәулетінде бағаналы сарай-храмдардың бірнеше тірі тұрғызылды. Солардың ішіндегі кең тарағаны-пернпті бағаналы кешендер. Бағаналы құрылыстар әдетте биік тас тағанға тұрғызылды, сондықтан да олар өте асқақ, әдемі көрінетін . Жалпы грек бағаналы кешендері Мысыр құрылыстарына қарағанда өте нәзік, шағын, сүйкімді болып келеді. Сондықтан кейінгі дәуірлерде грек бағаналы кешендері көптеген елдердің ынтызарын аударып, оның кең тарауына себепші болды.

Архайка кезеңіндегі ең еселі сәулет кешенінің бірі – Коринфтегі Аполлон сарайы. Құм қайрақ тастармен тұрғызылған сарайдың қарсы бетінде – алты,бүйір жанында – 15 бағана төбесіне тіреу болған. Сарай айналасындағы табиғатпен жарасымды, жымдаса салынған. Дәл осындай жобамен тұрғызылған Гера сарайы да өзінің еңселі бейнесімен көзге түседі.

Жалпы ежелгі гректер тайсалмас жауынгер халық болды. Олар жастарды сәби кезінен батылдыққа, ептілікке үйретіп отырды. Ұдайы жаттығу шымыр да сымбатты етіп өсірді. Батылдық пен шымырлықты шыңдайтын түрлі ойындар, оның ішінде Олимпиадалық жарыстар мезгілінде өтіп тұрды. Сондай жарыстарға түсіп, құрметке бөленгендер жан-жақты марапатталып, кейбір жампоздар тіпті құдайларға теңестірілді. әдетте атлеттер жарысқа жалаңаш түсетін. Бұл грек суретшілеріне үлкен мүмкінндік ашты. Олар жалаңагш атлеттерді жіті қадағалау арқылы адам денесінің анатомиялық жаратылысын, әр түрлі қимыл-қозғалыстардағы өзгерісті, дене сұлулығын зерттеп, бейнелеуде үлкен жетістіктерге жетті.ара қатынас сәйкестік өлшемдерін дұрыс алуға көп көмегін тигізді. Тамаша көркемдіктерге ие болған грек мүсіншілері шабытпен жмыс ічстеді. Соның аорқасынла талайә мүчіндерді-куростарды тудырды. Ол кезде жалаңаш мүсіндерді «курос» деп атады. Сондай мүсіндер-Генеядн, Аттикалан табылған сомдама денелер. Осындайайтулы жетістіктерге қарамай, Архпайка мүчсіндерінде шарттылықтың көптеген белгілері сақтаклды.шеберлер әлі де болса адамның табиғи қимыл-қозғалысын батыл бейнелей алмады.

Біздің заманымызға дейінгі 500-449 жылдары гректерге парсылар шабуыл жасап, көп жерлерін басып алды. Гүлденген қалаларды қиратып,елді құлдыққа салды. Қатерлі бұлт Афина қала-мемлекетінің басына да төнді. Сондықтан Афина бас болып, бостандық пен тәуелсіздікті қорғау үшін грекқалаларының одағын құрды, ортақ жауға бірігіп күресуге жұмылдырылды.

Ақырында гректер жеңіп, тәуелсіздігін қорғап қалды. Осы жеңістің барысында грек қалаларының күші теңіз одағы құрылды. Оған кішігірім екі жүзге тарта мем лекет кірді. Негізгі көш бастаушы, басқарушы Афина қаласы болды. Бірте-бірте осы тең праволы қала – мемлекеттер үлкен державаға айналып, күшейді. Соңында олардың бәрпіне Афина өз үстемдігін жүргізді. Оның, әсіресе теңіз флоты қатты дамып, теңізді емін-еркін биледі.

Афина қала мемлекеті әсіресе, Периклдің тұсында өзінің гүлденуін бастап өткерді. Афина ежелгі Элладаның аса ірі экономикалық, саяси, мәдени орталығына айналып, атақты ақын-жазушылардың, тарихшылар мен философтардың назарын өзіне аударды.

Осындай күшті Грек мемлекеті тұсындағы өмірге келген өнер – Грек классикасы өнері деп аталады. Бұрынғы өткен замандардағы Мысыр, Эгей және архайка кезеңдеріндегі жасалған өнер туындыларынан үйрене отырып, жаңа тұрпаттағы талғамы жоғары өнерді тудыру осы кезеңнің суретші-сәулетшілерінің үлесіне тиді. Кейінгі дәуірлерде Грек өнерінің қарыштап дамуына, онымен қоймай басқа да Европа елдеріне ықпалын жүргізіп, олардың да өнерінің дәуірлеріне күшті әсер еткен осы кезеңдегі туындаған өнер болды. Алғашқы гректік өнердің үлгісі болып саналғандықтан, классикалық өнер аталуы да содан.

Архайка тұсындағы сәулет өнерінің ең озық үлгілерін ары дамыта отарып, сәулетшілер тамаша сарайлар тұрғызды. Сондай сарайдың қатарына Гера және Зевс ғибадатханаларын жатқызуға болады.

Гера ғибадатханасы алтын реңді қайрақ, тастардан қаланып тұрғызылған. Сәулет кешенін алдында 6, ұзына бойында 13 діңгек құрастырып тұр, жалпы аумағы 60x24 метр.

Гера ғибадатханасына ұқсас шарттылыққа тұрғызылған кешеннің бірі – атақты Зевс құрылысы. Кешен Грек сәулетінің нышаны ретінде, ең үздік тұрғызылған ғибадатхананың бірі. Олимптегі бұл құрылыс сәулетші Либонның басқаруымен тұрғызылған.

Осындай айтулы сәулет ғимараттарымен бірге мүсін өнерінің де тамаша шығармалары өмірге келді. Соның бірі – грек классикалық мүсін өнерінің бірегей озық туындысы, тәңір-қызы Афина бейнесі. Кейіпкер найзаға сүйеніп, қалың ой үстінде тұр, басында жауынгерлік коринфтік дулыға. Шығармада классикалық өнердің зор жеңісі, суретшінің, архайка өнері шарттылығынан құтылған тәуелсіз талпынысы жақсы сезіледі.

Гректердің сәулеттік құрылымының негізгі айшықты бөлігіне айналды.Алғаш дорлық ордер ойлап табылды. Ол Италияның оңтүстігі мен Сициляда дамыды, кейіннен Иония қаласында ионикалық ордер өмірге келді. Грек сәулетінде бағаналы сарай-храмдардың бірнеше тірі тұрғызылды. Солардың ішіндегі кең тарағаны-пернпті бағаналы кешендер. Бағаналы құрылыстар әдетте биік тас тағанға тұрғызылды, сондықтан да олар өте асқақ, әдемі көрінетін . Жалпы грек бағаналы кешендері Мысыр құрылыстарына қарағанда өте нәзік, шағын, сүйкімді болып келеді. Сондықтан кейінгі дәуірлерде грек бағаналы кешендері көптеген елдердің ынтызарын аударып, оның кең тарауына себепші болды.

Грецияның атақты ескерткіштері біздің санамызда бейнесі жансақ. Храмның архетектуралық бөлшектері мүсіндік әшекейгелері жарқырата боялатын да, мұның өзі бүкіл ғимаратқа мерекелі көрік береді. Әр алуан бояу бейненің реализмі мен көріктілігі арттыра түсіп көздің жауын алады, бейнені неғұрлым айқын түсінікті, ал осындай әсер етуге кһөмектесетін болмыспен дәл іріктелмейді Грек өнерінің өте маңызды іс әрекеті дінді уағыздаушылардың көз қараушылығы сұмдық бүлінуде ғана емес өйткені жартылай күйреген храмды немесе бүлінген мүсінді ғылыми жолмен барынша біргірлікпен қалпына келтірудің өзі антикалық өнер ескеткішінің алғашқы бейнесі туралы шын түсінік бере алмайды .

3. Рим мүсіндері. Рим өнері тұтастай алғанда грек өнерінен туып өскен дәлелдеуге болады. Алайда Римнің мұрасы Европаның мәдени іргетасын қалауда өте үлкен орын алды. Ол олма бұл мұра европалық өнер үшін шешуші дерлік нәрсе болды. Рим ақсүйектері өнердің барынша қадірлеуінше айналды. Тамаша ескерткіштермен жасанып шыға келді. Әділет жағдайында Рим мемлекетін шайқалтқан құлдардың қаһарлы көтерілісіне , олардың көсемі спартактың жеңілмес римдік қыспағына екі жыл төтеп берілгеніне қарамай айтылып отыр. Бүкіл жарық дүниеге қаншама игілік әкелді. Теңіздер пираттардан ал жолдар қарақшылардан тазартылды. Заң халықтың өмірі мен мүлкін күзетеді. Әрбір адамның правосы кімнің болса да қол сұғуынан қорғалған. Бұл күнде бостандық оны сенімді ету үшін ғана шектеледі. Дүниені әділет ппен парасат басқаруда.

Римдіктер толып жатқан грек мүсіндерін әкеліп қана қойған жоқ (бұданм басқа олар египеттік обелискілерді де тасып әкелді) , сонымен қатар, біздің жоғарыда көргеніміздей, барынша кең көлемде грек түпнұсқаларының көшірмесін де жасады. Сөйтіп , біз бір ғана осы үшін де оларғаа алғыс айтуға тиістіміз. Алайда, мүсіндеу өнеррріне қосылған Римнің өз үлллесі неде? Трааян форумында осы императордың өз мүрдесінің үстінде, б.э. бұрынғы 2 ғвсырдың басында тұрғызылған Траян колоннасы деңгегінің айналасында ақыр аяғында патшалығын (қазіргі Румыния) римдіктер жаулап алған дактарды императордың жеңгендігін мадақтайтынбедер кең жолақ жасап бұйраланып жатады. Бұл бедерді орындаған суретшілер, сөз жоқ, талантты ғана емес, сонымен бірге эллинистік шеберлердің тәсілдерімен жақсы таныста еді. Дегенмен бұл-кәдімгі римдік туынды

Біздің көз алдымызда егжей-тегжейлі әрі жақсы айтылған хикая. Жинақталған бейнелеу емес, нақ хикаяның өзі. Грек бедерінде болған оқиғалар жайындағы әңгіме аллегориямен беріліп, әдетте мифологиямен ұштасып жататын. Римдік бедерде, республика заманынан бастап –ақ оқиғалардың барысын олардың логикалық бір іэділігін сақтап, оларға қатысқан адамдардың өзіндік белгілерімен қоса, мүмкін болғанша дәлірек , нақтырақ беруге тырысушылық айқын көрінеді. Трааян колоннасының бедерімен біз римдік және тағылар қостарын, жорық әзірліктерін, қамалдарды қоршауға алуды, аяусыз ұрыстарды көреміз. Бәрі: рим жауынгерлері мен дактардың типтері, олардың қару жарағы мен киімі, бекіністерінің көрінісі, шынында да, өте дәл сияқты: бұл бедер сол кездегі әскери тұрмыстың бейне бір мүсіндік энциклопедиясы міндетін атқарып тұрғандай.Өзінің жалпы ой- ниеті жағынан үбкіл коимпозиция бәрінен гөрі бізге мәлім Ассирия патшаларының қан майдандағы ерліктерінің бедерліхикаяларын еске түсіреді. Алайда анатомияны өте жақсы біліп , гректерден келе жатқан кескіндерді кеңістікте еркінірек орналастыру шеберлілімен жасалғанына қарамай , бұл бедердің бейнелеу қуаты кем.Кескіндері пластикалық жағынан айқындалмаған бұл аласа бедер сақталмаған сурет өнері үлгілері әсері мен жасалу да мүмкін. Траянның өзінің бейнесі тоқсанға жуық қайталанады, жауынгерлердің жүзі төтенше әсерлі.

Міне, осы бір нақтылықпен әсерлік бүкіл римдік портреттік мүсіннің ерекшелік белгісі болып табылады, осы портреттік мүсіннен , тегінде, римдік көркемдік данышпандықтың өзіндік ерекшелігі бәрінен гөрі басымрақ байқалады.

Римнің дүние жүзілік мәдениеттегі маңызына қайта оралайық. Дүние жүзілік мәдениет қазынасына қосылған таза римдік үлесі (нақ сол римдік портретпен байланысты) антика өнерінің аса ірі соыеттік білімпазы О. Ф. Вальдгуэр тамаша анықтаған: «..Рим жеке-дара тұлға ретінде бар; Рим оның белгілерімен ежелгі бейнелер қайта туған қатаң формаларда бар, Рим антика мәдениетінің ұрығын жан-жаққа тараты, жаңа, әлі де болса тағы халықтарды ұрықтандыруға мүмкіндік берген ұлы организмде бар., ең ақырында, Рим эллиндік мәдени элементтердің негізінде жәнет жаңа міндеттерге сай ол элементтердің түірн өзгерте тоырып, цивилизацияланған әлемді жасуда бар, тек Рим ғана портреттік мүсіннің... ұлы дәуірін жасай алды

Римдік портреттің күрделі алғы тарихы бар. Оның этрускілік портретпен де, эллинистіки портретпен де, байланысы бары анық. Римдік тамыр да әбден айқын: мәрмердегі не қоладағы алғашқы римдік портреттік бейнелер бар болғаны өлген адамның жүзінен алынған балауыз масканың дәл қайталануы ғана еді. Бұл әлі өнер емес-тін.Кеиінгі замандарға римдік көркем портрет негізінде дәл сақталды. Творчестволық шабытпен, тамаша шеберлікпен қанатталған дәлдік ол. Бұл арада грек өнерінің мұрасы әрине өз рөлін атқарады

Ежелгі дәуірде, қазіргі Италия жерінде антропологиялық түр-кейпі, кейбір әдет-ғұрпы, киім киісі, діни көзқарасы шығыс халықтарына ұқсас этрустар дегентайпалар өмір сүрді. Олардың қолдарынан шыққан өнер туындылары көшпенділердің өнеріне жақындау этрустар тарихшылардың айтуы бойынша, Кіші Азиядан келгенге ұқсайды. Италия жеріне шамамен б.э.д IX – XII ғасырларда қоныс аударған. Этрустар өзінің еңбекқорлығымен көзге түсті. Ежелгі тарихи деректердің сипаттауы бойынша, этрус тайпалары егін егуде, батпақ құрғатып, жерді суландыруда ірі жетістіктерге жеткен. Сонымен қоса теңіз айдынында еркін саяхваттаған шебер теңізшілер болған. өздерінің тұрғызған кемелерімен Мысыр, Финикия, Карфаген, Греция және Исрания елдеріне саяхаттап, қызу сауда жүргізді.

Б.э. б. VIII – VI ғасырларда Этрурия ықпалы Жерорта теңізі өңіріне кең тарады. Олар әйгілі ірі қалалар : Цере, Тарквний, Клузийді салды.

Эллинизм ртедегі грек құл иеленушілік қоғамның соңғы аяқталған кезеңі болды. А.Македонскии ұлен-ғасыр мемлекеи державасы ыдырағаннан кейін оның орнына бірнеше мемлекеттер пайда болды.Олардың ішінде Мысыр Сирия және Македония аса маңызды рол атқөарды. Осы кежеңде мемлекеть аралық сауда саттық қатты дамыды және жаңа қалалар иобой көтерді. Мысырда Александрия Сирияда Антохия Кіші Азияда Пергем элиндік елдердің аса ірі орталық қаласына айнвалды. Қалаларда патша асрайлары сәндік неше түрләі мүсінлермен әшекейлеген бақтар театрлар мен сарайлар әкімшілік ғимараттар салынды. Таңданарлықтай өнердің тамаша ескертіштері дүнеиекге келді. Соның бірі Александриядағы 120 метрлік Фарос маягы. 285 жылы Фарос аралында сәулетші Сестрат Кницкий Маяг құрылысын бастайды. Құрылыс жұмысы бес жылға созылады. Маяг үш қабатты мұнара түрінде салынды. Мұнараның алғашқы қабырғ,асы тасс тақталардан қаланады. Одан әрі 40 метрлік сегіз қырлы мұнараның әр қыры бағаналармен бекітіліп ақ мәрмар мен қапталады. Сол кездегі екреметтік бірі мүсін өнерінде дүұнгиеге келді. Оны әйгіліі мүсінші Херес сомдаған еді. Ал мүсін құдай Гелиосқа арналған еді. Сол замандағы элиндік мүсіншілер жасаған бейне мүсіндер сол ддәуірдің ең толғаулы мәселелерін толық қамтып эмоциялық ширақтықпен асқақ көңіл күй әкелді. 180 жыл шамасында Пергем Акрополынды Зевс құрметіне Пергем Михрабын тұрғызды. Бұл ескеткіш нағыз тарихи оқиғаға арналған. Кейде элинизм шеберлері өткен заманға грек классикасының асқақ бейнелерін аударған. Солардың әсерірен Милос аралынан табылған тәңір иесі Афродитаның мүсіні сияқты өнердің тамаша туындылары дүниеге келдді. Бұл мұүсінді мүсінші Александр жасаған. Қазір бұл әйгілі мүсін Милос винерасы деген атпен белгілі. Портреттік өнерде элиндік шеберлер жоғары шеберлікке жетті. Соның бір дәлелі Делос аралынан табылған қола бас бейне. Ол шщамамен 90 жылрары құйылған. Мүсінші кексе еркектің бейнесін аса шеберлікпен бейнелеген осы дәцуірдің ескеркішінің бірі Троялық абыз Лаокоан мен оның ұлдарының опат болуын бейнелейтін мүсіндер тобы. Мұны Родостық үш шебер Александар, Афанадор, Палидор жасаған.

Біздің жыл санаумыздың басында Италияда республикалық құрлыс құлап оның орнына императоалар басқарған Рим империясы орнады. Алғашқы император болып Октавиан Август тағайындалды. Б.э. бұрынғы 27 жылы ұлы патшаға Рим сенаты “құдіретті” деген атақ табыс етті. Осыдан кейін императорлардың бәрінеде осы атақ берілді. Авгус бастаған үміт басқа халықтарға өте қатал саясат ұстады. Саясата болсын , әдебиетте болсын , римдіктердің басқалардан артықшылығын баса көрсетті. Бірақ та осындай тәкаппар , мен римдіктер грек өнеріне кегенде бастарын иді, олардың озыз ойлы азаматтарын сыйлап құдайларын құрмет тұтты. Император үлкен реформаторлық өзгерістер әкелді. Қала инжинерлік құрлыстар тұрғызуды қолға алып, ғажайып үлкен сарай храмдар салдырды. Ең бірінші Рим қаоасын қолға алды. Ескі кірліштен қалаған шаһарды қайта жаңыртып, жарқыраған мәрмәрден салдырды. Ежелгі Мысырдың ұлы перғауындарының жолын қуып асқақта айбынды құрлыстар тұрғызуға әмір етті. Ондай құрлыстар арқылы имперадор күшімен қаһарын көсетуге тырысты. Император қиялының өмір шындығын айналуын заманымыздың 50-70 жылдары салынған Колизей амфи театры куәлайды. Құрлыс қабырғасы ірі тас кесектерден қаланған биіктігі 50 метр үш ярусты аркаларды әр түрлі мүсіндермен көмкеріоген ортаңғы бөлігінде жансірлер шайқасатын дөңгелек алаң бар.Ғажайып құрылыс ғасырлар бойы әлденеше жер сілкіну өрттен ауыр зардап шекті.Колизей құрылысының негізін құрайтын арка мен итарка рим өзгешелігін айқындап тұратын шығыс сәулеттік құрылысының белгісі.Аркалар көпірлер салуда су құбырларын жүргізуде қолданылады. Қалаларды сумен қамтамасыз етуде,су құбырының жолында өзендер мен терң шатқалдар кездескенде оны көтеріп тұратын ярусты аркадалар тұрғызылды.Сондай аркадалы су құбырының бірі Гард көпірі.Құрылыс үстінен су құбырлары өтетін болған. Гера өзенінің үстіне салынған көпір бтіктігі 49 метрге жетеді.Императорлар өздерінің жеңісі мен айбынның білдіретін ескерткіштер соғуда арка тәсілі қолдады.Ежелден сақталып келе жатқан арканың бірі император.Титидің жеңісіне қойылған құрылыс .Тағаны мен қабырғасы мәрмәрмен қаланып, төбесінде император мен жеңіс тәңірінің төртат жегілген күймемен келе жатқан қола мүсіндер орнатылған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 20м болады.

Империя дәуірінде ауқатты адамдардың абыз,ақсүйектердің қалай тұрғаны көздің жауын алатын әсем өрнекті байлыққа толы жиһазды үйлерінің қандай болғаны Геркуланум мен Помпейдің қалдықтарын аршығанда көз жетті.Қалалар біздің заманымыздың 79 жылы Везуви жанартауының кенеттен атқылауынан опат болып, ғасырлар бойы күлдің астында қалған.Өлі қала Помпейді архелогтар аршыған кезде көз алдында өнері өркендеген сұлулығымен адамды қайран қалдыратын гүлзарлары мен фонтандары бар өркениетті елді мекен тұрды.

Бақылау сұрақтары

1. Храмның архитектуралық бөлшегі.

2. Ордерлер

3. Рим мүсіндері.

4. Элленизм. Александрия Родос
7- лекция. Таќырыбы: Ежелгі Рим өнері. Республикалық кезең.Рим өнері. Империялық кезеңдегі Рим өнері.

Жоспары:

1. Рим империясы.

2. Алғашқы император.

3. Республикалық кезең

4. Империялық кезеңдегі Рим өнері.

Лекция маќсаты: Ежелгі Рим өнері. Республикалық кезең.Рим өнері. Империялық кезеңдегі Рим өнерімен танысу

Лекция мєтіні (қысқаша)

1. Рим империясы. Рим өнері тұтастай алғанда грек өнерінен туып өскен дәлелдеуге болады. Алайда Римнің мұрасы Европаның мәдени іргетасын қалауда өте үлкен орын алды. Бұл мұра европалық өнер үшін шешуші дерлік нәрсе болды. Рим ақсүйектері өнердің барынша қадірлеуінше айналды. Тамаша ескерткіштермен жасанып шыға келді. Әділет жағдайында Рим мемлекетін шайқалтқан құлдардың қаһарлы көтерілісіне , олардың көсемі спартактың жеңілмес римдік қыспағына екі жыл төтеп берілгеніне қарамай айтылып отыр. Бүкіл жарық дүниеге қаншама игілік әкелді. Теңіздер пираттардан ал жолдар қарақшылардан тазартылды. Заң халықтың өмірі мен мүлкін күзетеді. Әрбір адамның правосы кімнің болса да қол сұғуынан қорғалған. Бұл күнде бостандық оны сенімді ету үшін ғана шектеледі. Дүниені әділет ппен парасат басқаруда.

Римдіктер толып жатқан грек мүсіндерін әкеліп қана қойған жоқ (бұданм басқа олар египеттік обелискілерді де тасып әкелді) , сонымен қатар, біздің жоғарыда көргеніміздей, барынша кең көлемде грек түпнұсқаларының көшірмесін де жасады. Сөйтіп , біз бір ғана осы үшін де оларғаа алғыс айтуға тиістіміз. Алайда, мүсіндеу өнеррріне қосылған Римнің өз үлллесі неде? Трааян форумында осы императордың өз мүрдесінің үстінде, б.э. бұрынғы 2 ғасырдың басында тұрғызылған Траян колоннасы деңгегінің айналасында ақыр аяғында патшалығын (қазіргі Румыния) римдіктер жаулап алған дактарды императордың жеңгендігін мадақтайтынбедер кең жолақ жасап бұйраланып жатады. Бұл бедерді орындаған суретшілер, сөз жоқ, талантты ғана емес, сонымен бірге эллинистік шеберлердің тәсілдерімен жақсы таныста еді. Дегенмен бұл-кәдімгі римдік туынды

Біздің көз алдымызда егжей-тегжейлі әрі жақсы айтылған хикая. Жинақталған бейнелеу емес, нақ хикаяның өзі. Грек бедерінде болған оқиғалар жайындағы әңгіме аллегориямен беріліп, әдетте мифологиямен ұштасып жататын. Римдік бедерде, республика заманынан бастап –ақ оқиғалардың барысын олардың логикалық бір іэділігін сақтап, оларға қатысқан адамдардың өзіндік белгілерімен қоса, мүмкін болғанша дәлірек , нақтырақ беруге тырысушылық айқын көрінеді. Трааян колоннасының бедерімен біз римдік және тағылар қостарын, жорық әзірліктерін, қамалдарды қоршауға алуды, аяусыз ұрыстарды көреміз. Бәрі: рим жауынгерлері мен дактардың типтері, олардың қару жарағы мен киімі, бекіністерінің көрінісі, шынында да, өте дәл сияқты: бұл бедер сол кездегі әскери тұрмыстың бейне бір мүсіндік энциклопедиясы міндетін атқарып тұрғандай.Өзінің жалпы ой- ниеті жағынан үбкіл коимпозиция бәрінен гөрі бізге мәлім Ассирия патшаларының қан майдандағы ерліктерінің бедерліхикаяларын еске түсіреді. Алайда анатомияны өте жақсы біліп , гректерден келе жатқан кескіндерді кеңістікте еркінірек орналастыру шеберлілімен жасалғанына қарамай , бұл бедердің бейнелеу қуаты кем.Кескіндері пластикалық жағынан айқындалмаған бұл аласа бедер сақталмаған сурет өнері үлгілері әсері мен жасалу да мүмкін. Траянның өзінің бейнесі тоқсанға жуық қайталанады, жауынгерлердің жүзі төтенше әсерлі.

Міне, осы бір нақтылықпен әсерлік бүкіл римдік портреттік мүсіннің ерекшелік белгісі болып табылады, осы портреттік мүсіннен , тегінде, римдік көркемдік данышпандықтың өзіндік ерекшелігі бәрінен гөрі басымрақ байқалады.

Римнің дүние жүзілік мәдениеттегі маңызына қайта оралайық. Дүние жүзілік мәдениет қазынасына қосылған таза римдік үлесі (нақ сол римдік портретпен байланысты) антика өнерінің аса ірі соыеттік білімпазы О. Ф. Вальдгуэр тамаша анықтаған: «..Рим жеке-дара тұлға ретінде бар; Рим оның белгілерімен ежелгі бейнелер қайта туған қатаң формаларда бар, Рим антика мәдениетінің ұрығын жан-жаққа тараты, жаңа, әлі де болса тағы халықтарды ұрықтандыруға мүмкіндік берген ұлы организмде бар., ең ақырында, Рим эллиндік мәдени элементтердің негізінде жәнет жаңа міндеттерге сай ол элементтердің түірн өзгерте тоырып, цивилизацияланған әлемді жасуда бар, тек Рим ғана портреттік мүсіннің... ұлы дәуірін жасай алды.

Римдік портреттің күрделі алғы тарихы бар. Оның этрускілік портретпен де, эллинистіки портретпен де, байланысы бары анық. Римдік тамыр да әбден айқын: мәрмердегі не қоладағы алғашқы римдік портреттік бейнелер бар болғаны өлген адамның жүзінен алынған балауыз масканың дәл қайталануы ғана еді. Бұл әлі өнер емес-тін.Кеиінгі замандарға римдік көркем портрет негізінде дәл сақталды. Творчестволық шабытпен, тамаша шеберлікпен қанатталған дәлдік ол. Бұл арада грек өнерінің мұрасы әрине өз рөлін атқарады



2. Алғашқы император. Біздің жыл санаумыздың басында Италияда республикалық құрлыс құлап оның орнына императоалар басқарған Рим империясы орнады. Алғашқы император болып Октавиан Август тағайындалды. Б.э. бұрынғы 27 жылы ұлы патшаға Рим сенаты “құдіретті” деген атақ табыс етті. Осыдан кейін императорлардың бәрінеде осы атақ берілді. Авгус бастаған үміт басқа халықтарға өте қатал саясат ұстады. Саясата болсын , әдебиетте болсын , римдіктердің басқалардан артықшылығын баса көрсетті. Бірақ та осындай тәкаппар , мен римдіктер грек өнеріне кегенде бастарын иді, олардың озыз ойлы азаматтарын сыйлап құдайларын құрмет тұтты. Император үлкен реформаторлық өзгерістер әкелді. Қала инжинерлік құрлыстар тұрғызуды қолға алып, ғажайып үлкен сарай храмдар салдырды. Ең бірінші Рим қаоасын қолға алды. Ескі кірліштен қалаған шаһарды қайта жаңыртып, жарқыраған мәрмәрден салдырды. Ежелгі Мысырдың ұлы перғауындарының жолын қуып асқақта айбынды құрлыстар тұрғызуға әмір етті. Ондай құрлыстар арқылы имперадор күшімен қаһарын көсетуге тырысты. Император қиялының өмір шындығын айналуын заманымыздың 50-70 жылдары салынған Колизей амфи театры куәлайды. Құрлыс қабырғасы ірі тас кесектерден қаланған биіктігі 50 метр үш ярусты аркаларды әр түрлі мүсіндермен көмкеріоген ортаңғы бөлігінде жансірлер шайқасатын дөңгелек алаң бар.Ғажайып құрылыс ғасырлар бойы әлденеше жер сілкіну өрттен ауыр зардап шекті.Колизей құрылысының негізін құрайтын арка мен итарка рим өзгешелігін айқындап тұратын шығыс сәулеттік құрылысының белгісі.Аркалар көпірлер салуда су құбырларын жүргізуде қолданылады. Қалаларды сумен қамтамасыз етуде,су құбырының жолында өзендер мен терң шатқалдар кездескенде оны көтеріп тұратын ярусты аркадалар тұрғызылды. Сондай аркадалы су құбырының бірі Гард көпірі.Құрылыс үстінен су құбырлары өтетін болған. Гера өзенінің үстіне салынған көпір бтіктігі 49 метрге жетеді. Императорлар өздерінің жеңісі мен айбынның білдіретін ескерткіштер соғуда арка тәсілі қолдады.Ежелден сақталып келе жатқан арканың бірі император.Титидің жеңісіне қойылған құрылыс .Тағаны мен қабырғасы мәрмәрмен қаланып, төбесінде император мен жеңіс тәңірінің төртат жегілген күймемен келе жатқан қола мүсіндер орнатылған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 20м болады.

Империя дәуірінде ауқатты адамдардың абыз,ақсүйектердің қалай тұрғаны көздің жауын алатын әсем өрнекті байлыққа толы жиһазды үйлерінің қандай болғаны Геркуланум мен Помпейдің қалдықтарын аршығанда көз жетті.Қалалар біздің заманымыздың 79 жылы Везуви жанартауының кенеттен атқылауынан опат болып, ғасырлар бойы күлдің астында қалған.Өлі қала Помпейді архелогтар аршыған кезде көз алдында өнері өркендеген сұлулығымен адамды қайран қалдыратын гүлзарлары мен фонтандары бар өркениетті елді мекен тұрды.

Батыс Еуропа өнері орта ғасырлық Италиядағы Қайта өркендеу дәуірі деп аталуынан белгілі.

Батыс Еуропалық мәдениет өзінің ұлттық болмысын нақ сол көне цивилизацияның жұртында бірақ негізінен өзіндік римдік нақышта паш еткен жаңа халықтардың туындысы.Орта ғасырдан туып Қайта дәуірлеу кезеңінде шырқау шыңға көтерілген бұл мәдениет үлес қосқан. Қайта дәуірлеу өнері туындайтын ұзақ уақыт бойы европалық көркем өнер творчествосы үшін ереже үлгіге айналған. Батыс Еуропаның орта ғасыр өнері бұл ежелгі өнердің жалғасы да сонымен бірге өзінің ерекшелік қуатымен бізді қуантатын баурап алатын адамзаттың көркем творчествосы. Әуелде берекесіздік етек алған әлеуметтік құрылыстағы дүниетанымдағы мәдениеттегі мемлекеттік машинасында құл иеленушілік системаның іргетасы болудан қалып бірақ жаңа кезге тән құбылыс.

Элладаның нұрына ұшып табиғат сұрапылдарынан үрейлену көне цивилизацияның дәурені өтерде тағы да адам санасында оянып күйзелістен күдіктер туғызған кезге тән құбылыс болғанын көрсетеді. Скифтер заманында біздің жыл санауымызға дейін 7, 6 ғасырда грек мекен жайларымен көршілес өңірде хайуан деп аталған өнер ғажайыптары жасалған болатын.Бұлар қару жарақ пен жабдықтарды әшекейлейтін сол кездегі түсінік бойынша адамды табиғаттың сиқырлы күштерінен қорғайтын небір киелі қасиеттерді бар деген заттар еді. Мың жылдан соң хайуанат стилъі дала тайпаларының өнерінде олардың бас киімдерінде түймеліктерінде ұдайы көрініс тауып отырады. Бірақ бұл өнер бейнелеу қуатын бірте бірте жойды онда өзінің сәнділігімен орынды қозғалысты бейнелеген басқа негіз үстем болды. Біздің даламызда скифтердің орнын басқан сарматтар хайуанат стилъін түр жағынан өзгертіп жөн-жосықсыз бейне кескіндеуге ден қойған. Хайуанат стилъ өнері басқа ешбір өнер ауқымдас алмайтындай байтақ өлке.Қара теңізден Ұлы Қытай қорғанынан орталық еуропаға дейін варварлардың Римге шабулынан кейін атлант мұхитының жағалауына тарады.Бұл әсер август заманында, көбіне ітпті шындыққа нұқсан келтіре отырып, пайда болды. Императорлық билікпен жауынгерлік даңқтың барлық сән-салтанатымен көрсетілген Августың өн бойымен бейнеленген әйелі стстуясы (Прима-Порттан әкелінген статуя, Рим,Ватикан), оның Юпитердің дәл өзіотырған бейнесі сияқты (Эрмитаж) әрине, жердегі әмәршіні аспан тәңірісіне теңестірген шерулік портреттер. Дегенмен, одан Августың жеке басының белгілері, біршамабайсалдығы мен оның тұлғасының күдік тудырмайтын елеулігібілініп тұрады.

Оның мұрагері-Тиберидің толып жатқан порттреттері де дәріптелген .

Тиберидің жас кезінде мүсіндік портретін қарап көрелік (Копенгаген, Глиптотека) .Әдейі жақсартып жасалған бейне. Соныменге бірге , сөз жоқ даралық белгісі бар портрет. Оның кейпінен тартымсыздықпен тыржиған томаға тұйықтық сияқты бірдеме білініп тұрады. Мүмкін бұл адамбасқа жағдайда өмір сүргенде әбден ақ қалыпты тірішлік кешер ме еді, қайтер еді барынша атақұмарларда болды, шексіз өкімет және ойыма да келгенінің бәрін істей аламын деген ұғым ақылынан алжастырған , қан етіңізін көлкіткен қан ішерлер, деспоттар болды, өзінің ізашарын өлтіру арқылы жоғары мансапқа жеткен, сондықтан да сәл де болса күдік келтірген адамның көзін құртып отырған қаныпезер тирандар да болды Шығыстан ескен жаңа леп, жаңа мұраттар, жаңа ақиқатты іздеу жаңа діни сенімдерді туғызды. Римнің күні , идеологиясымен және әлеуметтік құрылысымен қоса алғанда антака дүниесінің күні батуға айналды. Өзінің барлық «азап шегіп, тауқымет тартқандарға» арналған туысқандық және теңдік уағызы мен «жаппай экономикалық, саяси, және моральдік ыдырау кезінде христиандық келіп шықты .

Сонымен бірге, империя күшінің әлсірей бастағанын сезіп, тағылар оған барған сайын табанды түрде және өршелене шабуылдай бастады. Иә, мұның бәрі римдік портреттік мүсіннен өз бейнесін тапты Ғұрыптар қатаң да қарапайым болған республика заманында «веризм» (Veris –ақиқат сөзінен шыққан) деп аталған бейнелеудің документтік дәлдігі әлі де болса гректің ізгі әскермен теңгеріле алмай жатты.Эрмитаждың римдік залдарын зейін қойып қарап шығудағы оқырманға кеңес еткен болар сіз болып отырған соғыстар, өзара қырқысулар, провинциялардың көтерілістері, құлдардың қашуы, өсе түскен правосыздық сезімі ғасырдан ғасырға «рим дүниесінің» іргетасын барған сайын жұқарта берді. Бағындырылған провенциялар барған сайын өзінің еркін батыл білдіріп отырды. Ақыр аяғында олар біріктіруші өкіметінің іргетасын шайқалт де басқалар қан сөлін соруға ғана арналған күрделі алып машинаға айналды



1. Республикалық кезең.Римдіктер толып жатқан грек мүсіндерін әкеліп қана қойған жоқ (бұданм басқа олар египеттік обелискілерді де тасып әкелді) , сонымен қатар, біздің жоғарыда көргеніміздей, барынша кең көлемде грек түпнұсқаларының көшірмесін де жасады. Сөйтіп , біз бір ғана осы үшін де оларғаа алғыс айтуға тиістіміз. Алайда, мүсіндеу өнеррріне қосылған Римнің өз үлллесі неде? Трааян форумында осы императордың өз мүрдесінің үстінде, б.э. бұрынғы 2 ғасырдың басында тұрғызылған Траян колоннасы деңгегінің айналасында ақыр аяғында патшалығын (қазіргі Румыния) римдіктер жаулап алған дактарды императордың жеңгендігін мадақтайтынбедер кең жолақ жасап бұйраланып жатады. Бұл бедерді орындаған суретшілер, сөз жоқ, талантты ғана емес, сонымен бірге эллинистік шеберлердің тәсілдерімен жақсы таныста еді. Дегенмен бұл-кәдімгі римдік туынды

Біздің көз алдымызда егжей-тегжейлі әрі жақсы айтылған хикая. Жинақталған бейнелеу емес, нақ хикаяның өзі. Грек бедерінде болған оқиғалар жайындағы әңгіме аллегориямен беріліп, әдетте мифологиямен ұштасып жататын. Римдік бедерде, республика заманынан бастап –ақ оқиғалардың барысын олардың логикалық бір іэділігін сақтап, оларға қатысқан адамдардың өзіндік белгілерімен қоса, мүмкін болғанша дәлірек , нақтырақ беруге тырысушылық айқын көрінеді. Трааян колоннасының бедерімен біз римдік және тағылар қостарын, жорық әзірліктерін, қамалдарды қоршауға алуды, аяусыз ұрыстарды көреміз. Бәрі: рим жауынгерлері мен дактардың типтері, олардың қару жарағы мен киімі, бекіністерінің көрінісі, шынында да, өте дәл сияқты: бұл бедер сол кездегі әскери тұрмыстың бейне бір мүсіндік энциклопедиясы міндетін атқарып тұрғандай.Өзінің жалпы ой- ниеті жағынан үбкіл коимпозиция бәрінен гөрі бізге мәлім Ассирия патшаларының қан майдандағы ерліктерінің бедерліхикаяларын еске түсіреді. Алайда анатомияны өте жақсы біліп , гректерден келе жатқан кескіндерді кеңістікте еркінірек орналастыру шеберлілімен жасалғанына қарамай , бұл бедердің бейнелеу қуаты кем.Кескіндері пластикалық жағынан айқындалмаған бұл аласа бедер сақталмаған сурет өнері үлгілері әсері мен жасалу да мүмкін. Траянның өзінің бейнесі тоқсанға жуық қайталанады, жауынгерлердің жүзі төтенше әсерлі.

Міне, осы бір нақтылықпен әсерлік бүкіл римдік портреттік мүсіннің ерекшелік белгісі болып табылады, осы портреттік мүсіннен , тегінде, римдік көркемдік данышпандықтың өзіндік ерекшелігі бәрінен гөрі басымрақ байқалады.

Римнің дүние жүзілік мәдениеттегі маңызына қайта оралайық. Дүние жүзілік мәдениет қазынасына қосылған таза римдік үлесі (нақ сол римдік портретпен байланысты) антика өнерінің аса ірі соыеттік білімпазы О. Ф. Вальдгуэр тамаша анықтаған: «..Рим жеке-дара тұлға ретінде бар; Рим оның белгілерімен ежелгі бейнелер қайта туған қатаң формаларда бар, Рим антика мәдениетінің ұрығын жан-жаққа тараты, жаңа, әлі де болса тағы халықтарды ұрықтандыруға мүмкіндік берген ұлы организмде бар., ең ақырында, Рим эллиндік мәдени элементтердің негізінде жәнет жаңа міндеттерге сай ол элементтердің түірн өзгерте тоырып, цивилизацияланған әлемді жасуда бар, тек Рим ғана портреттік мүсіннің... ұлы дәуірін жасай алды.

Римдік портреттің күрделі алғы тарихы бар. Оның этрускілік портретпен де, эллинистіки портретпен де, байланысы бары анық. Римдік тамыр да әбден айқын: мәрмердегі не қоладағы алғашқы римдік портреттік бейнелер бар болғаны өлген адамның жүзінен алынған балауыз масканың дәл қайталануы ғана еді. Бұл әлі өнер емес-тін.Кеиінгі замандарға римдік көркем портрет негізінде дәл сақталды. Творчестволық шабытпен, тамаша шеберлікпен қанатталған дәлдік ол. Бұл арада грек өнерінің мұрасы әрине өз рөлін атқарады. Біздің жыл санаумыздың басында Италияда республикалық құрлыс құлап оның орнына императоалар басқарған Рим империясы орнады. Алғашқы император болып Октавиан Август тағайындалды. Б.э. бұрынғы 27 жылы ұлы патшаға Рим сенаты “құдіретті” деген атақ табыс етті. Осыдан кейін императорлардың бәрінеде осы атақ берілді. Авгус бастаған үміт басқа халықтарға өте қатал саясат ұстады. Саясата болсын , әдебиетте болсын , римдіктердің басқалардан артықшылығын баса көрсетті. Бірақ та осындай тәкаппар , мен римдіктер грек өнеріне кегенде бастарын иді, олардың озыз ойлы азаматтарын сыйлап құдайларын құрмет тұтты. Император үлкен реформаторлық өзгерістер әкелді. Қала инжинерлік құрлыстар тұрғызуды қолға алып, ғажайып үлкен сарай храмдар салдырды. Ең бірінші Рим қаоасын қолға алды. Ескі кірліштен қалаған шаһарды қайта жаңыртып, жарқыраған мәрмәрден салдырды. Ежелгі Мысырдың ұлы перғауындарының жолын қуып асқақта айбынды құрлыстар тұрғызуға әмір етті.

2. Империялық кезеңдегі Рим өнері. Империя дәуірінде ауқатты адамдардың абыз,ақсүйектердің қалай тұрғаны көздің жауын алатын әсем өрнекті байлыққа толы жиһазды үйлерінің қандай болғаны Геркуланум мен Помпейдің қалдықтарын аршығанда көз жетті.Қалалар біздің заманымыздың 79 жылы Везуви жанартауының кенеттен атқылауынан опат болып, ғасырлар бойы күлдің астында қалған.Өлі қала Помпейді архелогтар аршыған кезде көз алдында өнері өркендеген сұлулығымен адамды қайран қалдыратын гүлзарлары мен фонтандары бар өркениетті елді мекен тұрды.

Батыс Еуропа өнері орта ғасырлық Италиядағы Қайта өркендеу дәуірі деп аталуынан белгілі.

Батыс Еуропалық мәдениет өзінің ұлттық болмысын нақ сол көне цивилизацияның жұртында бірақ негізінен өзіндік римдік нақышта паш еткен жаңа халықтардың туындысы.Орта ғасырдан туып Қайта дәуірлеу кезеңінде шырқау шыңға көтерілген бұл мәдениет үлес қосқан. Қайта дәуірлеу өнері туындайтын ұзақ уақыт бойы европалық көркем өнер творчествосы үшін ереже үлгіге айналған. Батыс Еуропаның орта ғасыр өнері бұл ежелгі өнердің жалғасы да сонымен бірге өзінің ерекшелік қуатымен бізді қуантатын баурап алатын адамзаттың көркем творчествосы. Әуелде берекесіздік етек алған әлеуметтік құрылыстағы дүниетанымдағы мәдениеттегі мемлекеттік машинасында құл иеленушілік системаның іргетасы болудан қалып бірақ жаңа кезге тән құбылыс.

Ондай құрлыстар арқылы имперадор күшімен қаһарын көсетуге тырысты. Император қиялының өмір шындығын айналуын заманымыздың 50-70 жылдары салынған Колизей амфи театры куәлайды. Құрлыс қабырғасы ірі тас кесектерден қаланған биіктігі 50 метр үш ярусты аркаларды әр түрлі мүсіндермен көмкеріоген ортаңғы бөлігінде жансірлер шайқасатын дөңгелек алаң бар.Ғажайып құрылыс ғасырлар бойы әлденеше жер сілкіну өрттен ауыр зардап шекті.Колизей құрылысының негізін құрайтын арка мен итарка рим өзгешелігін айқындап тұратын шығыс сәулеттік құрылысының белгісі.Аркалар көпірлер салуда су құбырларын жүргізуде қолданылады. Қалаларды сумен қамтамасыз етуде,су құбырының жолында өзендер мен терң шатқалдар кездескенде оны көтеріп тұратын ярусты аркадалар тұрғызылды. Сондай аркадалы су құбырының бірі Гард көпірі.Құрылыс үстінен су құбырлары өтетін болған. Гера өзенінің үстіне салынған көпір бтіктігі 49 метрге жетеді. Императорлар өздерінің жеңісі мен айбынның білдіретін ескерткіштер соғуда арка тәсілі қолдады.Ежелден сақталып келе жатқан арканың бірі император.Титидің жеңісіне қойылған құрылыс .Тағаны мен қабырғасы мәрмәрмен қаланып, төбесінде император мен жеңіс тәңірінің төртат жегілген күймемен келе жатқан қола мүсіндер орнатылған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 20м болады.

Императорлық билікпен жауынгерлік даңқтың барлық сән-салтанатымен көрсетілген Августың өн бойымен бейнеленген әйелі стстуясы (Прима-Порттан әкелінген статуя, Рим,Ватикан), оның Юпитердің дәл өзіотырған бейнесі сияқты (Эрмитаж) әрине, жердегі әмәршіні аспан тәңірісіне теңестірген шерулік портреттер. Дегенмен, одан Августың жеке басының белгілері, біршамабайсалдығы мен оның тұлғасының күдік тудырмайтын елеулігібілініп тұрады.

Оның мұрагері-Тиберидің толып жатқан порттреттері де дәріптелген .

Тиберидің жас кезінде мүсіндік портретін қарап көрелік (Копенгаген, Глиптотека) .Әдейі жақсартып жасалған бейне. Соныменге бірге , сөз жоқ даралық белгісі бар портрет. Оның кейпінен тартымсыздықпен тыржиған томаға тұйықтық сияқты бірдеме білініп тұрады. Мүмкін бұл адамбасқа жағдайда өмір сүргенде әбден ақ қалыпты тірішлік кешер ме еді, қайтер еді барынша атақұмарларда болды, шексіз өкімет және ойыма да келгенінің бәрін істей аламын деген ұғым ақылынан алжастырған , қан етіңізін көлкіткен қан ішерлер, деспоттар болды, өзінің ізашарын өлтіру арқылы жоғары мансапқа жеткен, сондықтан да сәл де болса күдік келтірген адамның көзін құртып отырған қаныпезер тирандар да болды Шығыстан ескен жаңа леп, жаңа мұраттар, жаңа ақиқатты іздеу жаңа діни сенімдерді туғызды. Римнің күні , идеологиясымен және әлеуметтік құрылысымен қоса алғанда антака дүниесінің күні батуға айналды. Өзінің барлық «азап шегіп, тауқымет тартқандарға» арналған туысқандық және теңдік уағызы мен «жаппай экономикалық, саяси, және моральдік ыдырау кезінде христиандық келіп шықты .

Сонымен бірге, империя күшінің әлсірей бастағанын сезіп, тағылар оған барған сайын табанды түрде және өршелене шабуылдай бастады. Иә, мұның бәрі римдік портреттік мүсіннен өз бейнесін тапты Ғұрыптар қатаң да қарапайым болған республика заманында «веризм» (Veris –ақиқат сөзінен шыққан) деп аталған бейнелеудің документтік дәлдігі әлі де болса гректің ізгі әскермен теңгеріле алмай жатты.



Бақылау сұрақтары

1. Рим империясы.

2. Алғашқы император
8 - лекция. Таќырыбы: Орта ғасырдағы Батыс Европа өнеріне сипаттама. Ерте христиандық кезең.

Жоспары:

1.Христиан өнері.

2.Ұлттық жеке мектептердің қалыптасуы
Лекция маќсаты: Орта ғасырдағы Батыс Европа өнеріне сипаттама. Ерте христиандық кезең өнеріне тоқталу.

Лекция мєтіні (қысқаша)

1.Христиан өнері. Батыс Еуропа өнері орта ғасырлық Италиядағы Қайта өркендеу дәуірі деп аталуынан белгілі.

Батыс Еуропалық мәдениет өзінің ұлттық болмысын нақ сол көне цивилизацияның жұртында бірақ негізінен өзіндік римдік нақышта паш еткен жаңа халықтардың туындысы.Орта ғасырдан туып Қайта дәуірлеу кезеңінде шырқау шыңға көтерілген бұл мәдениет үлес қосқан. Қайта дәуірлеу өнері туындайтын ұзақ уақыт бойы европалық көркем өнер творчествосы үшін ереже үлгіге айналған. Батыс Еуропаның орта ғасыр өнері бұл ежелгі өнердің жалғасы да сонымен бірге өзінің ерекшелік қуатымен бізді қуантатын баурап алатын адамзаттың көркем творчествосы. Әуелде берекесіздік етек алған әлеуметтік құрылыстағы дүниетанымдағы мәдениеттегі мемлекеттік машинасында құл иеленушілік системаның іргетасы болудан қалып бірақ жаңа кезге тән құбылыс.

Элладаның нұрына ұшып табиғат сұрапылдарынан үрейлену көне цивилизацияның дәурені өтерде тағы да адам санасында оянып күйзелістен күдіктер туғызған кезге тән құбылыс болғанын көрсетеді. Скифтер заманында біздің жыл санауымызға дейін 7, 6 ғасырда грек мекен жайларымен көршілес өңірде хайуан деп аталған өнер ғажайыптары жасалған болатын.Бұлар қару жарақ пен жабдықтарды әшекейлейтін сол кездегі түсінік бойынша адамды табиғаттың сиқырлы күштерінен қорғайтын небір киелі қасиеттерді бар деген заттар еді. Мың жылдан соң хайуанат стильі дала тайпаларының өнерінде олардың бас киімдерінде түймеліктерінде ұдайы көрініс тауып отырады. Бірақ бұл өнер бейнелеу қуатын бірте бірте жойды онда өзінің сәнділігімен орынды қозғалысты бейнелеген басқа негіз үстем болды. Біздің даламызда скифтердің орнын басқан сарматтар хайуанат стилъін түр жағынан өзгертіп жөн-жосықсыз бейне кескіндеуге ден қойған. Хайуанат стиль өнері басқа ешбір өнер ауқымдас алмайтындай байтақ өлке.Қара теңізден Ұлы Қытай қорғанынан орталық еуропаға дейін варварлардың Римге шабулынан кейін атлант мұхитының жағалауына тарады.Бұл әсер август заманында, көбіне ітпті шындыққа нұқсан келтіре отырып, пайда болды. Императорлық билікпен жауынгерлік даңқтың барлық сән-салтанатымен көрсетілген Августың өн бойымен бейнеленген әйелі стстуясы (Прима-Порттан әкелінген статуя, Рим,Ватикан), оның Юпитердің дәл өзіотырған бейнесі сияқты (Эрмитаж) әрине, жердегі әмәршіні аспан тәңірісіне теңестірген шерулік портреттер. Дегенмен, одан Августың жеке басының белгілері, біршамабайсалдығы мен оның тұлғасының күдік тудырмайтын елеулігібілініп тұрады.

Оның мұрагері-Тиберидің толып жатқан порттреттері де дәріптелген .

Тиберидің жас кезінде мүсіндік портретін қарап көрелік (Копенгаген, Глиптотека) .Әдейі жақсартып жасалған бейне. Соныменге бірге , сөз жоқ даралық белгісі бар портрет. Оның кейпінен тартымсыздықпен тыржиған томаға тұйықтық сияқты бірдеме білініп тұрады. Мүмкін бұл адамбасқа жағдайда өмір сүргенде әбден ақ қалыпты тірішлік кешер ме еді, қайтер еді барынша атақұмарларда болды, шексіз өкімет және ойыма да келгенінің бәрін ісетй алаымн деген ұғым ақылынан алжастырған , қан етңізін көлкіткен қан ішерлер, деспоттар болды, өзінің ізашарын өлтіру арқылы жоғары мансапқа жеткен, сондықтан да сәл де болса күдік келтірген адамның көзін құртып отырған қаныпезер тирандар да болды Шығычстан ескен жаңа леп, жаңа мұраттар, жаңа ақиқаттыіздеу жаңа діни сенімдерді туғызды. Римнің күні, идеологиясымен және әлеуметтік құрылысымен қоса алғанда антака дүниесінің күні батуға айналды. Өзінің барлық «азап шегіп, тауқымет тартқандарға» арналған туысқандық және теңдік уағызы мен «жаппай экономикалық, саяси, интеллектілік және моральдік ыдырау кезінде христиандық келіп шықты .

Сонымен бірге, империя күшінің әлсірей бастағанын сезіп, тағылар оған барған сайын табанды түрде және өршелене шабуылдай бастады.Иә, мұның бәрі римдік портреттік мүсіннен өз бейнесін тапты Ғұрыптар қатаң да қарапайым болған республика заманыада «веризм» (Veris –ақиқат сөзінен шыққан) деп аталған бейнелеудің документтік дәлдігіәлі де болса гректің ізгі әсеккрмен теңгеріле алмай жатты.Эрмитаждың римдік залдарын зейін қойып қарап шығудағы оқырманға кнңес еткен болар сіз болып отырған соғысатр, өзара қырқысулар, провинциялардың көткрілістері, құлдардың қашуы, өсе түскен правосыздық сезімі ғасырдан ғасырға «рим дүниесінің» іргетасын барған сайын жұқарта берді. Бағындырылған провенциялар барған сайын өзінің еркін батыл білдіріп отырды. Ақыр аяғында олар біріктіруші өкіметінің іргетасын шайқалт де басқалар қан сөлін соруға ғана арналған күрделі алып машинаға айналды»



2.Ұлттық жеке мектептердің қалыптасуы Христиан-адамзат тарихындағы ең құбылыстардың бірі екеніне дау жоқ. Христиан шіркеуінің тарихын зерттегенде бізді таңдандыру сезімі билеп алады. Оның тарихы екі мың жылдық деп есептелсе бәрібір біздің алдымызда оның толық өмірін ,ал кейбір елдерде мемлекеттік өкіметтен де күштірек екенін байқаймыз, деп жазады хритиан жайлы атақты неміс социал- демократтарының белгілі теоритігі Карл Каутскии.Жүз жыл бұрын айтылған бұл сөздер қазір де бүгінгі заманға сай естіледі. Христиан өркениеті адамзаттың көп бөлігіне сақтандырады.

Христиан қоғамға, жеке адамдарға әсер етуде пайда болуының күшінің себептерін дұрыс түсіндіру үшін, бұл қозғалыстың рухани алғы шарттарын, қоғамдағы кейбір топтардың мүддесіне сай келеді. Христиан біздің дәуірімізде 1ғ.Рим империясының шығыс бөлігінде пайда болған. Бұл уақытта терең әлеуметтік катаклизм алып империяның далын шығарып, жатыр еді. Күйзеліс дәстүрлі өндіріс мемлекет идея, сенім түрлерін ыдыратып жіберді. Рим империясы Жерорта теңіз бассейні бойындағы барлық елдердің бағындырып нағыз құлиеленушілік қоғамның классикалық үлгісіне қол жеткізді. Жаулап алған елдерін Рим қатты езгіге салды. Олардың еркектерін басқа елдерге айдады және аяусыз жазалады, немесе әйелдер құлдар колониясына апарып қосты. Жаулап алушылар бағынған елдердің жергілікті қоғамдық тәртіптерін быт-шытын шығарды, қасиетін орындарын талқандап дәстүр әдер –ғұрып сенімдерін қорлады. Рим жаулап алушылар дәуірінде бағынған Шығыс халықтарының арасындағы ескі тайпалық діндері кері кетті. Христиан да басқа діндер сияқты түксіз жерде пайда бола салған жоқ. Оған діндарлар ғана емес сонымен бірге Шығыс халықтарының көптеген философ өкілдері із ашары шығыстың діндері және ежелгі дүниедегі кейбір философиялық түсініктер болды.Христиан еврей ортасында туды. Христиан діні көне өсиетке кіретін болса кітаптар жинағы түгелдей иудизмнен алған.Ол көне өсиеттерді әлемді өсімдіктер мен жануарларды адамды жарату құдай туралы түсініктерді өзгеріссіз күйінде сақтаған. Иудейлік көп жерін христианның алған 1947 ж өлі теңіз жағалауын табылған. Кумран қолжазбалары куә бола алады.

Христиан пайда болған алғашқы ғасырларлда күрделі эволюцияға ұшырады. Ионан Богословтың сыр ашуына біздің дәуіріміздегі 68 ж келтірілген деректе христиан иуадизмнен әлі толық бөлінбеген еді. Онда бәрін кешіру және көнгіштік этикалары жоқ. Олар кейін Евангелияда пайда болды. Бұл кітапта зомбылықтың көзі ретінде Римге деген жек көрушілік басым. Бұл уақытта христиан догматикасы қалыптасқан , көптеген оқудың маңызды элементтері жоқ. Жаңа өсиеттің кейінгі кітаптары одан анағұрлым өзгеше. Еваленглияның момындық көнгіштік және өктемдікке бас ию идеясы ,христиан ілімінің құдай алдында барлық адамдардың теңдігі байлықты сән-салтанатты айыптау байларға деген жеккөрушілік идеялары оның алғашқы әлеуметтік бағытына үлкен өзгерістер енгізді. Христиан шіркеуі жеткілікті байлық жираған идеологияға ғана емес өз мемелекетінің саясатына әсер ететіндей дін ретінде қалыптасты. Шіркеу өзінің позициясын бекіте түсу үшін нақты діни қағидалар жүйе қажет етті. Дегенмен бірде бір христиан догматы бірден жетілген күйінде пайда болған жоқ. Қағидалардың біржола қалыптасуы үшін жүздеген жылдар өтті. Тіпті басты қағидалар тұжырымдалып

бітсе олардың мазмұндары жөнінде күрес тоқтамады.

Никей соборына дейін, одан кейін әр түрлі топтар арасында қатал христологиялық даулар жүріп жатты. Күрес басты үш қағида құдайдың үш бірлігі құдайға айналу және арылу төңірегінде өтті..Христиан діні 988 ж.Княз Владимиръдің басшылығымен қабылданды.Славян халықтарының тарихындағы жаңа тарихи кезең Киев Русі дәуіріндегі жүзеге асырылған бұл шараның нәтижесінде орыс мәдениеті жаңа сатыға көтерілді. Шіркеулер Русъте таңғажайып ғимараттардың көптеп салынуына атап айтқанда өнердің барлық салаларының жан-жақты өркендеуіне алғашқы мектептердің ашылуына тарихи шежірелердің жазыла бастауына айрықша ықпал етеді.Дін қай мәдеиеттің қай түрі болмасын басты элементі, құдіретке толы табыну немесе діни салтқа адамның өзін қоршаған орта жөніндегі адамзат баласының алатын орны жайында қалыптасқан діни наным сенімдердің белгілі бір жүйесі адамның тіршілік бейнесі. Сондықтан Русътің Византиядан христиан дінін қабылдауы орыс мәдениетінің тарихында бет бұрыс кезең болды. Христиан діні орыс мемлекетінің қоғамдық саяси мәдени өмірінің барлық саласының ықпал етеді.

Бақылау сұрақтары.

1.Батыс Европа өнері

2. Ерте христиандық кезең
9лекция. Таќырыбы: Роман өнері.(10-12ғ) Готикалық өнер.13-14 ғ

Жоспары:

1.Роман архитектурасы, стилъдік ерекшелік.

2. Готика стилъінің эволюциясы.

Лекция маќсаты: Роман өнері.(10-12ғ) Готикалық өнер.13-14 ғ шолу жасау

Лекция мєтіні (қысқаша)

1.Роман архитектурасы стильдік ерекшелік. Орта ғасырдың түр өзгерткен сәулет өнері мәніне үңіліп қарасақ романдық ғимараттардың негізі тастан жасалған.Қалың да саңлаусыз қабырғасы бар бұл масса тірек функциясын атқаратын серіппе тәріздес аралық қалқандар бағандар және басқа архитектуралық деталъдармен ұсталып салмақ теңдігі сақталатын. Романдық сәулет өнері ғимараттың орнықты болуы үшін қабырғаларды барынша қалыңдатып оның беріктігін арттыруға баса көңіл бөлген. Дәл осы тірліе жүйемен жетілдіру ісі сол кездегі сәулет өнерінде шын мәнінде революция тудырды. Сүйір қабырғалар мен төбе жабындысының барлық салмағын көтеріп тұрған белдеулер үстіне кресі аса биік күмбездер тұрғызу әр бағандардың орталық жоғарғы қабырғаның қысымын көтеретін жарты аркалық енгізу сияқты жаңалықтар тірек жүйесін байытады. Сондықтан ол жүйе өзіндік зор маңызға ие. Сәулет өнерінде жасалған революцияның мәні осында еді. Қабырғаны бұрынғы романдық кездегідей қалың етіп салудың қажеті болмай қалды. Енді көзге ұратын алуан түсті витраж орасан үлкен терезелер бар. өн бойында тас торкөздер тұтасқан қабырға үйдің жалпы құрылымын жүйесіндегі өзінің.. Көріп өткеніміздей құдайға баланған жеке билеп-төстеушілік тудырған пиғылдар тіпті анағұлым көзі ашық адамдардың өзін де ең бір қаталыдқ іс-қыылқтарға итермелеп отырады.Империяның күш қуаты неғұрлым дәуірлеп тұрған кезеңде мықтап ұйымдастырылған құл иеленушілік құрылыс-оның тұсында еркі жоқ адамның өмірі түкке тұрғысыз ьолды және оған күш-көлік ретінде қаралды,-тек императарлар мен ғана емес сондай-ақ қатардағы азаматтардың да моралі мен тұрымысна өз таңбасын түсірді. Сонымен қатар мемлекеттіктердің пафосымен көтермеленген, бұдан берік және бұдан игілікті құрылыстың болуы мүмкін емес деген толық сенімен, бүкіл империяда әлеуметтік өмірді римдік мәнерге үилестіріп ретке келтіруге тырысушылық артты.

Бірақ бұл сенімділік бос нәрсе болып шықты.Адамдар тасқыны жүздеген мыңдаған километр жерді қаптап бір тайпа екіншісін ығыстырып отырды. Мұндай дүрбелеңде өмірі қысқа мемелекеттер құрып басқалары пайда болып жатты. Тайпалардың тоғысуынан жаңа мәдениеттер туындайды. Гүлдер сорматтар тайпалары батысқа қарай тықсырып қара теңіз жағалауындағы далаларға леп қойды. Сол сәтте ғұндардың алдына шыққан немесе оларға қосылған бүкіл көшпелілер атаулы шетсіз шексіз далалардың өршеленген жұрты қашаннан рим тәртібі дәуірлеген жерге тарпа бас салды. Бірақ былай десек өсіріп айтқандық болмайды: белгілі адамның ішкі әлемін толығынан ашып көрсететін жарқын дараланған мінсіз кемелдікке дейін жеткізген портрет өнері-бұл, шын мәнісінде, римдік жетістікбероі салғанда, творчесмтво ауқымы, психологиялық енудің күші мен тереңдігі жағынан алғанда осылай еді.



2. Готика стильінің эволюциясы Римдік портретте біздің алдымыздан ежелгі Римнің рухы өзінің барлық қырларымен және барлық қайшылықтарымен ашылады. Римдік портрет – бұл бейне бір бет –жүз арқылы әңгімеленген Рим тарихының өзі, оның болып көрмеген шарықтауы мен қайғылы ажалының тарихы іспеттес: «Римнің бүкіл құлау тарихы бұл арада қас-қабақтармен, маңдайлармен, еріндермен бейнеленген»(Г е р ц е н). Римдік портреттік мүсіннің аса бағалы туындылары жинақталған өзіміздің арха, күмбез бұл сәулет өнері формалары алдымен римдіктер шебер пайдаланған еді содан кейін ол еуропаның орта ғасырлық құрылыс негізіне айналды. Өзінің ерекшелігі мен мәнділігі жағынан нағыз ұлы туындылар санатына жататын арменияның сәулет өнері де сондай бастаулардан тараған бұл елдің географиялық жағынан орналасу жағдайы сол мұрагерлікке мүмкіндік туғызды. Өнер деп атайтын творчество көз аясындағы дүниені өзінше бейнелейтін адамдар түсінігінде үлкен сиқырлы күшке ие болады. Египеттіктерге оғаштық өмірдің табиғи ағысын бұзушылық болып көрінген ажалды тоқтату жеңіп шығу жөніндегі ынтық үміт аруаққа табыну, Египеттің бүкіл өнеріне өз таңбасын салды. Ежелгі Египеттік құл иеленуші қоғамның тоқырау сипаты жалпы Египеттік өнердің бір сарындылығын белгіледі. Египеттік суретшілер өздерінің жеке қасиеттерін өздерінің творчестволық тынысын таныта білді. Жалпы алғанда қатып қалған сияқты, бірақ өз қуаты жөнінен жаңадан пайда болған әрі қайталанбас стильдің айқындылығы мен мүлтіксіздігі жөнінен үздік асқаралы сұлулығымен мәңгі табындыратын Египет өнері сонымен бірге өзінің жанды нәзіктігімен, дүниені дүркіреткен алып қанат серпіні арқылы ерекше тартымдылығымен елітеді.

Италиядағы тарихи процес көркем творчество готикалық сәулетшілікке соқпай ренесанс немесе қайта дәуірлеу өнерінде көрініс табатын идеалға бағытталды. Орта ғасырлық мәдени дәстүр бар. Прогрессивті құбылыстар өзінің тез өрнек жоюының арқасында романдық стильдің жоюылуының арқасында жүйеге көшуге жағдай жасады. Францияда готикалық өнер үш жүз жылдан астам уақыт бойына салтанат құрды. 18 ғ. соңғы үшінші бөлігі мен 18 ғ. бастапқы ширегінде алғашқы 20 ғ. соңына дейін кемелденген немесе жоғары дамыған готика 14-15ғ. Әуелгі кезде өзінің әсемдігімен көз қуанта құлпырғанда оған байланысты «нұрлы готика» кейінен «жалындаған готика» готика өнері өркен жайды. Атақты Париж Құдай ана соборы батыс еуропа елдері сәулет өнері тарапынан жаңа заманнан бастаған алғашқы готикалық ең айбынды тамаша ескерткіш болды.оның салынып біткеніне алты ғасырдай уақыт өтті. Қала үстіне асқақ көтерілген әсем де зәулім осы ғимараттың арқасында Париж қайта түледі. Францияның астанасы бұл ғасырлар ішінде өсіп дүние жүзіне атағы жойылған басқа ескерткіш сәнге айналды. Француз көркем өнері кемеңгерлік аса үздік туындысы болды. Египеттегі пирамидалар афиндағы немесе софия соборы сияқты париждік ғасырлар бойы өзінің өмірге әкелген халықтың идеялары мен ғасырдағы қалыптасқан мәдениеттің куәсі болатын құнды. Готикалық мүсін өнері жайында ерекше айтарлықтай әңгіме бар. Готикалық ғимараттар салуда үлкен ролъ атқарған архитектуралық формалар мен тастан өрілген гүлдер сияқты мүсіндердің немесе бедерлердің үйлесім табуынан туындайды.

Рим соборы осында Жанна Д Арк өзінің жеңіс туын осында әкеліп қойған атақты шартр соборымен бірге кемелденген француз готикасының готикалық сәулет өнерінің шыңы болды. Оның бас фасады париждегі собор сияқты торлы терезелері бар екі биік мұнарасы аспанмен таласқан үш қабаттан тұрады. Үйдің биіктігі көлденең көрінісіне қарағанда ерекше тұлғаланып жеп-жеңіл ңәзіктігімен салтанат құрып тұр. Сәулет өнері мен мүсіндері үндесуінен туған.Сүйір аркалықтардың бейне бір мерекелік симфония сияқты көрінісі ғажайып мүсіндер сән-салтанат зәңгір.Үйдің биіктігі көлденең көрінісіне қарағанда ерекше тұлғаланып жеп-жеңіл нәзіктігімен салтанат құрып тұр. Сәулет өнері мен мүсіндеудің үндесуімен туған сүиір арқалықтардың бейне бір мерекесін симфония сиақты көрінісі ғажайып мүсіндер сән салтанат зәңгір құрылысты жеп-жеңіл етіп көрсетіп тұр.германияда готикалық стиль Франциядағыданкеиінрек дамыды. Герман өнері зерттеушілері француздың жолашар ролін жоққа шығармағаны менготикалық әсемдік идеясын толық және жарқын бейнелеуші герман сәулет өнері гүлденген кезеңі болды. Германдықтар Ренесанс идеялын жете түсінбей оны шала –шарпын қабылдады. Готика кезеңінде жасалған герман көркем өнері ұлылығымен туындылары әлемдік мәдениет қазынасына бағалы үлес қосты. Готикада бірінші болып орынды Германия мен Францияның қайғысы жеңіп алғанын кесіп айтпай ақ қоялық. Немістер өздерінің сәулетшілік өнерінде готикалық стилъдің бар болмысын ашып мүмкіндіктерін пайдаланды.Сыртқы бейнесі мен күмбездегі оның астындағы көріністер мүмкін емес нәрсені шындыққа айналғанын паш ететіндей сезім туғызды.

Көкке қарай бой түзеп өскен каркастың жүгін жеңілдетуге ерекше көңіл бөлінетін болды. Бұл бүкіл готикалық архитектуралық негіз еді. Мұндай архитектуралық революцияның көркемдік маңызын оның тікелей нәтижелерін готикалық архитектураның ең алғашқы кезінде салынған Париж соборында бұл биіктік күннен күнге көтерілді. Сөйтіп құрылысты биікке қарай өсіре жүргізетін готикалық архитектура романдық көлбеу архитектурадан озып шықты. Табиғи готикалық каркасты жүйе романдық құрылыстың құрылымынан түлеп ұштыма болмаса батыс еуропалық сәулетшілер басқа елдердің көне үлгілерін пайдалануы деген .түп тамыры ғасырлар мен мыңдаған жылдардың тұңғиығында жатқан өнердің көптеген ғажап жетістіктерін бастауы бұлағы .Бұл архитектуралық формаларды алдымен римдіктер шебер пайдаланған еді. Содан кейін ол еуропаның орта ғасырлық құрылыс өнерімен негізіне айналды. Бірақ ол иранда пайда болды. Мұны олар мәдениеттен мұра етіп алғанды өзінің ерекшелігі мен мәнділігі жағынан нағыз ұлы туындылар санатына жататын арменияның сәулет өнері сондай бастаудан тараған жоқпа. Бұл елдің географиялық жағынан орналасу жағдайы сол мұрагерлікке мүмкіндік туғызды. өнердегі ізденіс өрісі онымен шектелген жоқ армян сәулетшілері арналарды бір-біріне көсе-көлденең салу арқылы әлемде тұңғыш рет негізін қалады.

XVI ғасырдың соңында Италияда жаңа ағым өмірге келді. Ол ағым «Барокко» деп аталады. «Барокко» деген сөз «өзгеше» деген мағынаны білдіреді.

Тың ағым ғажайып өзгешелігімен, бас айналдырар шым – шытырық әшекейлерімен, адам ойлағанынан да асып түсетін безендіруімен көрерменді таңдандырды. Бұл өнердің қызметін католиктік шіркеу иелерімен ел билеушілері жақсы пайдаланды. Осы өнер арқылы олар өздерінің мығым да, айбынды билігін, күшін көрсетіп бақты. Сондықтанда, барокко өнері шіркеулермен король сарайларында барынша өркендеді. Біртіндеп өзінің сипаты мен бүкіл Европаны тәнті еткен бұл ағым – испандақтар арқылы Америкаға дейін тарады. Қазірге дейін Америкаға жайылған сол барокко ағымын «испан стилі» деп атайды.

Барокко сәулет өнерінің туған отаны – Рим болды. Бұл жаңа өнер ағысы шіркеу құрылыстарында кеңінен қолданды. Соның бір айғағы – Римдегі Санта Сусана шіркеу ғимараты. Ғимарат екі қанатты фасадтан тұрады. Фасадтары жартылай діңгектер мен пелястлерден құралып, жоғарғы жағын үш бұрышты фронтонт (маңдайша шатыр) қамтиды. Ұзыншақ төменгі ярус пен енсіз шағын жоғарғы ярус бір – бірмен екі бүйірінде «волюта» (екі басы спираль тәрізді өрнек, шиыршық) деп аталатын сәулеттік әшекеймен жалғасады.

Франсуа Буще (1703-1770) антикалық жеңіл түсініктегі қиял-ғажайып тақырыпқа құрылған картиналар жазды.Осылардың ішінде өмірді онша әсерлемей шыншылдыққа жақын бейнелеген суретшілер болды.

Рококо Барокко ағымынан шыққан соның жалғасы іспеттес. Рококо көбінесе үйлердің cарайлардың ішкі жағын көркемдеуге қолданылады.Бұл кезеңдерде көбінесе шағын сарайлар үйлер тұрғызылды.Олардың сыртқы көрінісі өте қарапайым болып келеді. Барокко әдісіндей құбылмалы әшекейлі керегелер біртіндеп жоғала бастады. Үйдің ішкі керегелері әдемі панелъдермен айналармен көмкерілген.Жұмсақ меруерт түсті маталармен жасалған жиһаздар жалт-жұлт еткен айна ернеулі хрусталъ люстралар бөлмені әсем әуенді қобдишаға айналдырғандай болатын. Көбінесе әшекей заттары қатаң симметриялы болып келетін.Әсіресе раковина іспеттес әшекейлер жиі қолданылды ,сонымен бірге қытай сән-салтанаты әшекей кең етек жайған. Рококо ағымында жасалған үй-жиһаз бұйымдары қуыршаққа ұқсас шағын әдемі еді. Әйелдер мен ерекетер үлбіреген жұқа жібек матадан киім киді.Сұңғатта негізінен ашық түстер кеңінен қолданылды.(күлгін,аспан көк, қызғылт сары). Көбінесе майлы бояумен қоса пастель де жиі пайдаланды.Рококо қолтумасында тән нәрсе олар көбінесе малшылар мен малшы балаларды жиі бейнеледі. Бейнелер шынайы қарапайым халықтан шыққан адамдар бейнесі емес еді, малшыға ұқсас киінген ақсүйек адам еді. Фламандиялық суретші Антуан Ватто бау-бақшадағы салтанатты отырыс ойынды әсем бейнеледі.

Бақылау сұрақтары

1.Роман архитектурасы

2. Суретші Антуан Ватто

3. Готика стилъінің эволюциясы.

4. Рококо өнері
10- Лекция Таќырыбы: Ежелгі және орта ғасырдағы Үнді мәдениеті

Жоспары:


  1. Үнді елінің мәдениеті.

  2. «Махабхарата»поэмасы.



Лекция маќсаты: Ежелгі және орта ғасырдағы Үнді мәдениетімен танысу.

Лекция мєтіні (қысқаша)

1. Үнді елінің мәдениеті. Б.Э.Б.бір мыңжылдықтың ортасына қарай мәдениеттің даму қарқыны жоғарылады,бірақ Үндістанның барлық жерінде де бұл қарқын бірдей болды деп айтуға болмайды.

Үнді мәдениеті мен өнері әсіресе Мауръя дәуірінде табысқа жетті. Бұл кезеңде мәдениеттің гүлденуіне үнді тарихында алғаш рет орталықтанған мемлекет құрылуы зор ықпалын тигізді.Қушан дәуірінде үнді мәдениеті өз дамуына жаңа арнаға түсіп өзіндік сипат алды.

Өнер ескерткіштеріне жазба деректеріне және қарағанда мәдениет саласында үнділік элементтердің ирандық, эллиндік,буддизмнің,индуизмнің,бойын сіңіргендігін байқаймыз.Ведалъдық тайпалар негізінен егіншілікпен және мал өсірумен шұғылданды.Қол-өнер мен сауда-саттық етек ала бастады.

Заман ағымына байланысты ведалдық дінді –брахманизм алмастырды. Брахманизм құлиеленушілік қарым-*қатынастар әлі де тереңдей қоймаған кезінде үстемдік етуші таптың идеологиясы еді.Үнді қоғамында болып жатқан өзгерістер дүниежүзілік мәдениеттің аса құнды туындысы «Махабхаратта »және «Рамаяна » поэмалары аса құнды болды.

Үндістан тарихының көне дәуірінде қай-қайсысы болса да бұл елдің тарихи мәдени дамуының өзіндік бағыты мен ерекшелігін айқындап үнді өркениетінің өзіндік сипатының қалыптасуына үлкен ықпал жасады.

Осы орайда Үндістанның көне дәуірінің Шығыстың басқа елдерімен салыстырғанда өте ұзаққа созылғандығын атап өтуіміз қажет.Көне үнді мәдениетінің материалдық негізін қалыптастырушы оның табиғи жағдайлары басты рөл атқарған.

Заман ағымына байланысты ведалдық дінді –брахманизм алмастырды. Брахманизм құлиеленушілік қарым-*қатынастар әлі де тереңдей қоймаған кезінде үстемдік етуші таптың идеологиясы еді.Үнді қоғамында болып жатқан өзгерістер дүниежүзілік мәдениеттің аса құнды туындысы «Махабхаратта »және «Рамаяна » поэмалары аса құнды болды.

Үндістан тарихының көне дәуірінде қай-қайсысы болса да бұл елдің тарихи мәдени дамуының өзіндік бағыты мен ерекшелігін айқындап үнді өркениетінің өзіндік сипатының қалыптасуына үлкен ықпал жасады.

Осы орайда Үндістанның көне дәуірінің Шығыстың басқа елдерімен салыстырғанда өте ұзаққа созылғандығын атап өтуіміз қажет.Көне үнді мәдениетінің материалдық негізін қалыптастырушы оның табиғи жағдайлары басты рөл атқарған.

Сонау көне заманның өзінде ақ Ганг аңғары өте құнарлы, жер болған.Ганг алқабын игеру көмегімен мәдени дамудың әр саласы бір-бірімен тығыз қарым—қатынаста болды. Олардың қоғамдық құрылысы тілдері ортақ мәдени өмір арнасында өмір сүрді.



«Махабхарата»поэмасы. Үнді жері табиғи кендерге өте бай болып келді. Толып жатқан айбынды мәдени ескерткіштер бар. Солардың бірі Дели қаласында орнатылған ұзындығы 7,2м,салмағы 6,25 тонна болып келетін темір бағана 415-416ж.

Үнді шеберлері түсті металдан ұқұйылған талай мәдени ескерткіштерді одан кейін де болашақ ұрпаққа тарихи мұра етіп қалдырды.Мысалы,б.э.5ғ,Будданың мыстан құйылған мүсінінің салмағы 2тонна ал ұзындығы 2,5 метрден астам болып келеді.

Қалаларда ғибадатханалар,астық сақтайтын қоймалар,үкімет мәжіліс залы, қоғамдық ғимараттар.болды.Үнді халқының негізінен құдай-аналарға табынған,от пен суға құлшылық еткен.

Буддизмнің мемлекеттік дінге айналуы сәулет өнері мен мүсін өнерінің дамуына жол ашып берді. Буддизмді насихаттауда бейнелеу өнеріне ерекше беріліп елді Буддаға арналған мемориалдық құылыстар салыну ісі қолға алынды, сансыз ғибадатханалар салына бастады. Ежелгі Үндістанның аса құнды мұрасы «Махабхарата»және «Рамаяна»поэмалары. Бұл поэмалардың нақты тарихи оқиғаларға арналғандығы оның негізгі өзегі Каурав пен Пандов патшалықтарының арасындағы бақталастық пен соның нәтижесінде туған қақтығыстар. Эпикалық «Рамаяна »поэмасы Раманың ерліктеріне арналған , ғасырлар бойында ауыздан-ауызға тараған бұл эпос сол дәуірдің тарихи тынысы арман қиялы бар сондықтан тарих-мифологиямен терең ұштасып жатады. Үнді сәулетшілері 11 ғасырда тас пен кірпіштен зәулім Танджур храмын салды. Оның биіктігі 100метрдей.

Ерте орта ғасырларда үнді шеберлері тастан қашап әсем храмдар салған. Эллурдегі үңгір храмдары да сәулет өнерінің жетіле түскендігінің куәсі. Солардың ішінде әсіресе Қайлас храмы ерекше көз тартарлық орта ғасырлық үнді мүсіні діни нанымдарды уағыздауға бағытталды.

Көп қол аяғы бар құдайлардың әсерлі мүсіндері көптеп жасалды. Діни бағыттағы қасиетті жануарларды мүсіндер бейнеледі. Пілдің, жылқының тамаша бейнелері 12-13 ғасырларда Ориссадағы храмдарда жасалған.Үнді мәдениеті мен өнері әсіресе Мауръя дәуірінде табысқа жетті. Бұл кезеңде мәдениеттің гүлденуіне үнді тарихында алғаш рет орталықтанған мемлекет құрылуы зор ықпалын тигізді.Қушан дәуірінде үнді мәдениеті өз дамуына жаңа арнаға түсіп өзіндік сипат алды.



Бақылау сұрақтары.

  1. Үндістанның аса құнды мұрасы «Махабхарата»және «Рамаяна»поэмалары.

2. Үндістан мәдениеті
11 Лекция. Таќырыбы: Ежелгі Орта ғасырдағы Қытай мәдениеті мен өнері

Жоспары:

1.Боялған керамика

2.Ұлы Қытай дуалы

Лекция маќсаты: Ежелгі Орта ғасырдағы Қытай мәдениеті мен өнерімен танысу

Лекция мєтіні (қысқаша)

1.Боялған керамика Қытайдың көркемдік мәдениетінде кескіндеме өнері мен әдебиеттің арасында үзілмес сабақтастық байқалады. Өйткені қытай поэзиясы кескіндемелік сипатта болса кескіндеме өнері поэтикалық сарывнда болып келеді. Қытайдың көркемдік мәдениеті элиталық сипатта болады. Ал бұл қасиет көне Шығыс елдерінің көпшілігіне тән екендігін ешкім жоққа шығара алмайды.Қытайдың сәулет өнері де өзіңнің әсерлігімен , әсемдігімен өзіндік ерекшелігімен таң қалдырған.Солардың ішінде шоқтығы биік Пекинде 1420ж салынған «Аспан ғибадатханасы » деп аталатын сонау көне заман сәулет өнері саласындағы үлгілерді сақтаған «ғибадатханалар ансамблі ».3ғ.Қытайда 700ден астам императорлар сарайы салынған екен.

Қытайдың бір орталықтың мемлекетке біріге бастаған кезеңінде қытай қорғанының негізгі бөлігінің салынуы да –сәулет өнерінің айтарлықтай табыстарының бірі болды.ҰлыҚытай қорғаны –Қытай императорларының адам айтқысыз байлығы мен шексіз билігін паш ететін ең бастысы дүние жүзіндегі ең үлкен керемет болып саналатын осы бір таңғажайып алып құрылысты салған қытай шеберлерінің еңбекқорлығы мен шыдамын әйгілейтін талай адамдардың өмірін өксіткен қанды да қасіретті ескерткіш болып табылады. Ал осы бір тарихи мәдени ескерткіш толық күйінде болмаса да біраз бөлігі осы кезеңге дейін сақталып қалған.

Жоғарыда атвап өтілген он мың адам сияқты император сарайында төменгі қабатының биіктігі соншалық мұндағы ілінген сырықтың биіктігі елу қар болған бірақ өкінішке орай бұл тамаша әсем ғимарат император сарайы бүгінгі күнге келіп жетпеген.Оны салдырған Қытайдағы дербес князьдіктер өзіне бағындырып және өзінің жас мемлекет Қытайдың күш-қуатын арттырған.Ол Цин Шихуанди болатын.Ол көзінің тірісінде биіктігі бес жүз қар, айналасы бес мың қар келетін кесене салдырған.Оның төбесіне жұлдыздар әлемі бейнеленіп еденімен аққан сынап өзені сынап теңізіне құйылып жатқан.Кесене құрылысына 700мың адам қатысқан.Ежелгі заманда салынған Ұлы Қытай қорғаны сияқты алып құрылыстардың барлығы шындап келгенде осындай адамдардың күшімен тұрғызылған.Сәулет өнерінің дәл осындай қарқынды дамуына математика ғылымының дамуы өз әсерін тигізді. Жер бетіндегі алғашқы мемлекеттердің бірі – ежелгі Қытай елінің тұрғындары – ерекше материалдық және рухани мәдениетті жасаушылар болды. Олар өмірді – құдайдың табиғаттан тыс күштерінің сыйы екендігіне кәміл сеніп, дүниедегінің бәрі де ұдайы қозғалыста болады және жарық пен қараңғылық атты бір-біріне қарама-қарсы екі космостық күштердің өзара қақтығысының нәтижесінде әлем ұдайы өзгерістерге ұшырап отырады деп санады. Көне заманда қытайлықтар жер жүзіндегі басқа да халықтар сияқты табиғат күштеріне, яғни жердің, күннің, айдың, таулардың, өзендердің, желдің, жаңбырдың және т.б. рухына табынды және олардың құрметіне құрбандықтар шала отырып, халықтың қажеттілігіне байланысты игі өтініштер жасады. Солардың ішінде барлық рухтар мен о дүниедегі адамдардың жандарын өз ырқында ұстайтын «жоғарғы құдай» ерекше бағаланды.

Кейіннен қоғамдық өмірде болған өзгерістерге байланысты патша билігін дәріптеушілік пайда болды. Патша «аспанның ұлы» деп танылып, ол – құдайдың жер бетіндегі өкілі ретінде мойындалды. Б.з.б. XIII ғ. бастап-ақ бұрын тек қана «жоғарғы құдайды» белгілеуге арналған иероглифтермен жаңа патшаларды да белгілей бастады. Ерекше атап өтетін бір жәйт, Қытайда ата-баба рухына табынуға үлкен мән берген. Бұл дәстүрлі наным-сенімнің негізінде адам өлгеннен кейін де оның жаны өмір сүруін жалғастыра береді, тіпті ол тірілердің істеріне араласа береді деген ұғым жатыр. Қытайлықтардың бұл қағидаларға кәміл сенгендігі соншалық, олар өлген уақытта адамдар мен құл иленушілердің қызметшілерін, құлдарын, тіршілікте пайдаланған заттарын (қару-жарақтарын, әсемдік бұйымдарын және т.б.) қоса көмдірген.



2.Ұлы Қытай дуалы Б.з.б. бір мыңжылдықтың ортасында Қытай елінде кейіннен философиялық жүйеге айналған үш басты идеологиялық бағыт қалыптасты. Олар: даосизм, Конфуций ілімі және Үндістанда пайда болып, кейіннен Қытайға кеңінен тараған – буддизм. Бұл ілімдердің Қытай мәдениетінде алатын орны өте зор және осы заманға дейін қытайлықтардың қоғамдық өмірінің барлық жақтарына өз ықпалын сақтауда.

Б.з.б. XIII ғ. бастап-ақ бұрын тек қана «жоғарғы құдайды» белгілеуге арналған иероглифтермен жаңа патшаларды да белгілей бастады. Ерекше атап өтетін бір жәйт, Қытайда ата-баба рухына табынуға үлкен мән берген. Бұл дәстүрлі наным-сенімнің негізінде адам өлгеннен кейін де оның жаны өмір сүруін жалғастыра береді, тіпті ол тірілердің істеріне араласа береді деген ұғым жатыр. Қытайлықтардың бұл қағидаларға кәміл сенгендігі соншалық, олар өлген уақытта адамдар мен құлиеленушілердің қызметшілерін, құлдарын, тіршілікте пайдаланған заттарын (қару-жарақтарын, әсемдік бұйымдарын және т.б.) қоса көмдірген.

Қытайдың көркемдік мәдениеті элиталық сипатта болады. Ал бұл қасиет көне Шығыс елдерінің көпшілігіне тән екендігін ешкім жоққа шығара алмайды.Қытайдың сәулет өнері де өзіңнің әсерлігімен , әсемдігімен өзіндік ерекшелігімен таң қалдырған.Солардың ішінде шоқтығы биік Пекинде 1420ж салынған «Аспан ғибадатханасы» деп аталатын сонау көне заман сәулет өнері саласындағы үлгілерді сақтаған «ғибадатханалар ансамблі ».3ғ.Қытайда 700ден астам императорлар сарайы салынған екен. Қытайдың бір орталықтың мемлекетке біріге бастаған кезеңінде қытай қорғанының негізгі бөлігінің салынуы да –сәулет өнерінің айтарлықтай табыстарының бірі болды.ҰлыҚытай қорғаны –Қытай императорларының адам айтқысыз байлығы мен шексіз билігін паш ететін ең бастысы дүние жүзіндегі ең үлкен керемет болып саналатын осы бір таңғажайып алып құрылысты салған қытай шеберлерінің еңбекқорлығы мен шыдамын әйгілейтін талай адамдардың өмірін өксіткен қанды да қасіретті ескерткіш болып табылады. Ал осы бір тарихи мәдени ескерткіш толық күйінде болмаса да біраз бөлігі осы кезеңге дейін сақталып қалған.

Бақылау сұрақтары.


  1. Ұлы Қытай қорғаны

  2. Аспан ғибадатханасы

  3. Кескіндеме , керамика өнері


12 Лекция. Таќырыбы: Орта ғасырдағы Жапон мәдениеті.

Жоспары:

1. Ұлы классикалық өнердің пайда болуы.

2.12-19ғ.ұлттық гравюра.
Лекция маќсаты: Орта ғасырдағы Жапон мәдениетімен танысу

Лекция мєтіні (қысқаша)



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет