Лекция тезистері түркістан 2019 Лекция тақырыбы: Кіріспе Жоспары: «Түркі» этносы және этнонимі



бет1/13
Дата19.12.2019
өлшемі0.94 Mb.
түріЛекция
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

Гуманитарлық ғылымдар факультеті

Тарих кафедрасы

TMT 1205 «ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТТЕРІНІҢ ТАРИХЫ» пәнінің

ЛЕКЦИЯ ТЕЗИСТЕРІ

Түркістан 2019

Лекция тақырыбы: Кіріспе
Жоспары:

1. «Түркі» этносы және этнонимі

2. Түркі этносы және халықтары, олардың территориялық орналасуы

3. Қазіргі түркі әлемі
Лекция мақсаты: Әлем тарихында өзіндік орны бар түркілердің тарих сахынасына шығуы, түркі атауы және территориялық орналасуын, қазіргі таңдағы түркі халықтарының тарихын түсіндіру.

Лекция мәтіні:

Түркі халыќтарыныњ кµпѓасырлыќ тарихы бар. Олар кµш барысында мекендеген территорияларда мемлекет ќұрып, сол жердегі халыќтармен сіњісе өмір сүрген. Сондыќтан түркі халыќтарыныњ тарихы туралы алѓашќы зерттеулерді сол аймаќтыњ тарихшылары, саяхатшылары мен географтары µз ењбектерінде жазѓан. Б±л зерттеушілер тікелей µзі кµрген немесе ауызша біреулерден естіп, кейінен ќаѓазѓа т‰сірген ж±мыстарды д‰ниеге єкелген. Ењбектер т‰рлі тілдерде: кµне парсы, кµне грек, латын, ќытай, кµне т‰рік, парсы жєне басќа тілдерде жазылып тарихи ќор еншісіне ќалдырылѓан.

Біз тарихқа VI ғасырда «түркі» деген атпен енсек те, алтайлыктар, сақтар, хундар (бұл атау ғұндар, һундар деп те жазылады) мәдениетінің төл мұрагеріміз. Ежелгі түркі елі, түркі жұрты ұлы тарихи оқиғалардың діңгегі әрі куәгері болған. Солай десек те, кеңестік тарихнамада 1917 жылғы қазан төнкерісіне дейін қазақ та, түрікмен де, қырғыз да, өзбек те, әзірбайжан да өз тарихыңда толыққаңды мемлекет болмаған, ұлтымызды дәстүрсіз, тамырсыз деп, қу тақырда жаралған, яғни тексіз етіп көрсетуге тырысты.

Түркі елінің ежелгі тарихы біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырдан, ертедегі хундар империясының құрылу кезеңінен басталады да, біздің заманымыздың IX ғасырын қамтиды. Бұл ерте дәуір тарихының өзі - бірыңғай археологиялық деректер тарихы ғана емес, көбіне деректер негізіндегі тарих. Демек, біздің заманымыздан бұрынғы III ғасыр мен XI ғасыр арасындағы хундар, түркілер дәуірі - біздің рухани қазыналарымыз, түркі жұртының мәдениет тарихының деректі көздері.



Ал орта ғасырдағы түркілер елі, түркі жұрты X-XIV ғасырларда өзінің бай жазба тарихын жасады. Түркілердің әтникалық негізі болған тайпалар мен халықтардың және хун, түркі империяларының құрамына кіріп аралас-құралас күн кешкен 20-дан астам түркі жұртының ру-тайпаларының аты бізге жетті, олар: печенег, қимақ, қыпшақ, оғыз, иемек, башқұрт, басмыл, қай, ябақу, татар, қырғыз, шігіл, тухси, яғма, үграқ, шарух, жүмылы, үйғыр, таңғүт, қидан т. б. Бірақ кеңес заманындағы «пантюркис» деген сойкан сез «халық жауы» деген мағынада қолданылып, Отан сүйер, ұлт сүйер есіл ерлердің басын жүтқандыктан, ежелгі ел екенімізді ұмытып, Ресейдің кол астындағы «тегі жок тексіздер», «жазуы жоқ, сызуы жоқ жабайылар» болып шыға келдік. Өз негізімізден, өз дөулетімізден озіміз жерідік, өз байлығымыздан өзіміз бездік, ертеректегі елдігімізден, ата-баба мүрасынан ат-тонымызды ала қаштық.

Бүгінгі күні еліміз тәуелсіздігін алып, ертеңіне сеніммен қол созган шақта, тегін тануға талпынған халқымыздың талабын қанағаттандыру, оның өткенін білуіне комектесу - тек тарихшы ғалымдардың ғана міндеті емес, елін, жерін, халқын сүйген әрбір зерделі азаматтың борышы. Сондықтан түркі халқының тарихын егжей-тегжейлі талдау, ел шежіресіне, бабалар мүрасына жаңаша көзқарас орнықтыру үшін, біз барымыз бен жоғымызды уакыт безбеніне салып, тарихымыздың ақтаңдақтарын ашуымыз кажет.

Т‰ркі халыќтарыныњ тарихы жµніндегі зерттеулерді хронология шењбер негізінде; ежелгі зерттеулер, ортаѓасырлыќ, патшалыќ Ресейдіњ отарлау саясатыныњ артуы салдарынан жасалѓан ѓылыми ж±мыстар, Кењес заманында тоталитарлыќ, єкімшілдік-єміршілдік ж‰йелердіњ тапсырыстарымен жасалѓан зерттеулер жєне тєуелсіздік жылдарында жасалѓан ѓылыми ж±мыстар етіп бµлуге болады.

Ежелгі заманда т‰ркі халыќтары туралы єсіресе парсы, ќытай, грек жылнамашылары, тарихшылары, саяхатшылары ќ±нды жазба деректерін ќалдырѓан.



Жазба деректер- ежелгі авторлардыњ хабарлары, ќорѓан ‰стіндегі жазулар, кµне т‰ркілердіњ єдеби жєне ѓылыми шыѓармалары т.б. Жалпы жазба деректерін бірнеше топќа бµлуге болады:

Парсы жазба деректері. І Дарий /б.з.б. 522-486 ж.ж./ жєне Ксерокс /б.з.б. 486-465 ж.ж./ патшалардыњ Ахеменид державасы ќолданылѓан негізгі тілде: кµне парсы, элам жєне аккад тілдерінде жазылѓан ењбектер. Соныњ ішінде Дарийдіњ Бехистун жазбасында, Таяу, Орта шыѓыстыњ, сонымен ќатар Орталыќ Азияныњ трихи географиясы жµнінде ќ±нды мєліметтер саќталѓан. Ежелгі мєдениет пен дінді зерттейтін Ксерокстіњ Дєулер туралы жазбасы ќ±нды болып есептеледі. Сасанид дєуірінен ќалѓан зароостриялыќ ќасиетті діни кітап Авеста. /арамей єліпбиі негізінде жазылѓан/ мыњ жыл кµлемінде ауызша жеткізіліп келген. Осы аталмыш ењбктерде т‰ркі халыќтар туралы ќ±нды мєліметтер саќталѓан.

Ќытай жазба деректері. Ќытайлыќтардыњ Шыѓыс Т‰ркістан мен Орталыќ Азия жерлеріне ќызыѓушылыѓыныњ артуынан кµптеген ењбектер д‰ниеге келді. Єсіресе ќытайлыќтардыњ Ферѓана алќабына жасаѓан жорыѓы кезінде сол аймаќтыњ єдет-ѓ±рпы, салт-дєст‰рі туралы ењбектер жазылѓан. Император У-ди /б.з.б. 140-86/ кезінде жіберілген алѓашќы ќытай елшілігін басќарѓан Чжан Цзянныњ жасаѓан жазбалары µте ќ±нды болып есептеледі. Оныњ миссиясы ‰йсіндермен одаќтасу жолдарын ќарастыру болѓан. Соныњ салдарынан ол жергілікті халыќтыњ салт-дєст‰рі мен єдет-ќ±рпын зерттеген. Орталыќ Азия туралы ќ±нды ењбегін Сыма Цзянныњ /б.з.б. 145-86 ж.ж./ Шыцзи /Тарихи жазбалар/ атты ењбегі СЮнну туралы хикая деп ±‰ндар турлы ќ±нды мєліметтерді ќалдырѓан. Хань єулеті билік еткен кезењде /б.з.б. ІІ ѓ.- б.з. ІІ ѓ./ Жібек жолыныњ негізі салынды. Соныњ нєтижесінде Ќытай мен сол кезењде Орталыќ Азияла ќ±рылѓан мемлекеттермен саяси-экономикалыќ жєне µзара ыќпал еткен мєдени байланыстар жандана т‰сті. Єсіресе т‰ркі халыќтарыныњ тарихы туралы келесі ќ±нды деректерініњ бірі ол Тан єулеті билік еткен кезењ /618-907/ ќалдырылѓан: олар- “Тан єулетініњ ескі тарихын” /ЦзЮ Таншу/ Ќытайдыњ бµлшектенуі кезењінде- авторлар тобы жєне “Тан єулетініњ жања тарихы” /Синь Таншу/ Сун дєуірінде /1043-60/ Ќытайдыњ аса кµрнекті ѓалымы єрі аќыны Суян СЮ /1007-72/ бастаѓан авторлар ±жымы жазѓан. Б±л хроникаларда батыс т‰ріктер, т‰ргештер олардыњ этногенезі, Батыс т‰ркі ќаѓанаты мен Т‰ргеш ќаѓанаттарыныњ ќ±рылуы мен олардыњ ыдырауы туралы саяси тарих пен этнологиялыќ мєліметтер берілген.

Грек жазба деректері. Геродотыњ /б.з.б. 484-425 ж.ж./ Тарих атты ењбегі, Ќазаќстан мен Орта Азяда мекендеген Саќ тайпалыќ бірлестік туралы мєліметтерді келтірген. Ктесий Персия тарихы атты ењбегінде т‰ркі халыќтары туралы ќ±нды мєліметтерді ќалдырѓан. Саќ тайпаларыныњ парсы ыќпалына ќарсы к‰ресін с‰реттейтін б±л ењбекті, кейінен Диодор, Үлкен Плиний, Клавдий Элиан пайдаланѓан. Сол ењбек негізінде т‰ркі халыќтары туралы ќ±нды ењбектерді д‰ниеге єкелген. Стробонныњ География атты ењбегі Ќазаќстанмен Орта Азияныњ табиѓи жаѓдайын с‰реттейді.

Орыс жылнамалары. Дунай мен Алтай арасындаѓы жерлерді мекендеген “половец даласы” деп аталатын т‰ркі халыќтарыныњ тарихы туралы, єсіресе, ќыпшатар мен ќимаќтардыњ тарихын с‰реттейтін “Слово о полку Игореве”, “Ипатьевская летопись”, “Сибирская летопись” ќ±нды орыс деректері бар.

Т‰ркі халыќтарыныњ тарихы туралы басты деректерініњ бірі ол Орхон-Енисей жазбалары болып есептеледі. Б±л жазбалар Монѓолиядаѓы Орхон µзењінде руналыќ ескі ‰лкен ескерткіш: К‰л-тегін жєне Білге-ќаѓан ќ±рметіне ќойылѓан ескерткіштер болып табылады. Б±л жызбалары батыс ѓалымдары тарапынан оќылып, оќырмандар назарына ±сынылѓан.



  1. Енисей жазбалары швед Джоннан Филипп тарапынан 1730 жылы жария етілген “Еуропа жєне Азияныњ солт‰стік шыѓыс бµлігі” атты кітап негізінде ѓылым єлемге танылѓан.

  2. Орхон жызбаларын Николай Михайлович Ядринцев басќарѓан ѓылыми экспедиция 1889 жылы 18 шілдеде тапќан. Орхон жазбаларын алѓашќы болып Даниялыќ Вильгельм Томсен оќыѓан, оны Радлов жєне Х.Вембри де оќыѓан. Сол кезден бастап ежелгі т‰рік эпиграфикасын зерттеу орталыѓы Петербургте ашылып, т‰ркология саласыныњ дамуына аса ‰лкен септігін тигізді.

  3. 1892-1903 жылдары В.В.Родловтыњ бастауымен орхон-енисей жазбаларын зерттеудіњ нєтижелері ќорытылып, ќ±нды ењбектер шыѓарылды.

Т‰ркі халыќтарыныњ тарихын зерттеуге ‰лес ќосатын мањызды ењбектерініњ бірі ол- Махмуд Ќашќари, Ж‰сіп Баласаѓ±н, Єл-Фараби, Мухаммед Хайдар Дулати, µтеміс Ќажы,Ќыдырѓали Ќосын±лы Жалаири ж±мыстары болып есептеледі.

Т‰ркі халыќтарыныњ тарихын зерттеу ‰рдісі єсіресе патшалыќ Ресейдіњ Орталыќ Азияѓа жасаѓан отаршылдыќ саясаты барысында кµлемді т‰рде ж‰ргізілген.



  1. І Петрдіњ бастамасымен 1707 жылы С.Ремезовтыњ “Сібірдіњ сызба кітабы”нда географиялыќ деректемелермен ќатар, археологиялыќ ескерткіштер туралы ќ±нды мєліметтер келтрілген.

  2. 1733 жылы Сібірдегі академик Г.Ф.Миллердіњ басќарумен жасалѓан экспедиция т‰ркі халыќтарыныњ тарихы туралы ќ±нды зерттеулерді ж‰ргізген.

  3. ХІХ ѓасырдыњ басында т‰ркі халыќтарыныњ тарихы туралы зерттеулерді академик В.В.Бартольд, П.И.Лерх, В.В.Радлов, Ш.Уєлиханов, М.Е.Массон, В.Д.Городецкий, М.П.Грязнов т.б. ж‰ргізген.

  4. Аќпан Революциясына дейін Т‰ркістан тарихына байланысты бµлек басылым ретінде шыќќан 14 томдыќ зерттеу ж±мысы бар. Олар ќолжазба жєне м±раѓат ќорлары негізінде топтастырылѓан /Сборник материалов по истории завоевания Туркестанского края. Ташкент, 1900-1914 ж.ж./.

Т‰ркі халыќтарыныњ отарлыќ кезењдегі тарихына байланысты ХІХ ѓасырдыњ екінші жартысы мен ХХ ѓасырдыњ басында баспа беттерінде шыќќан маќалалардан оќуѓа болады. Сол кезењде “Дала уалаяты”, “Ќазаќ”, “Айќап”, “Туркестанские ведомости”, “Русский Туркестан”, “Губернские вести”, “Туркестанская туземная газета” сияќты газеттер мен журналдар жарыќ кµрген.

Т‰ркі халыќтарыныњ тарихын зерттеу ‰рдісі ХХ ѓасырдыњ басында Т‰ркия Республикасыныњ ќ±рылумен ќарќынды т‰рде ж‰ргізілді. 1924 жылы тікелей Мустафа Кемал Атат‰ріктіњ тапсырмасымен Фуат Кµпр‰луніњ басќармасымен Т‰ркият институты ќ±рылды. Б±л институт Т‰ркі халыќтарыныњ тілін, тарихын, мєдениетін жєне этнографиясын зерттеумен айналысќан. Онда белгілі башќ±рт Зеки Уєлиди Тоѓан ќызмен атќарѓан. /Т‰ркили Т‰ркістан тарихы атты ењбегі танымал болып есептеледі/. 1931 жылы Т‰кияда Т‰ркі халыќтарыныњ тарихын зерттейтін Т‰рік тарихы ќоѓамы жєне 1932 жылы Т‰рік тілі ќоѓамы ќ±рылѓан. аталмыш ќоѓамдардыњ басќаруымен б‰гінгі к‰нге дейін халыќаралыќ конференциялар ±йымдастырылуда.

Кењес µкіметі жылдарында т‰ркі халыќтарыныњ шынайы тарихын зерттеу м‰мкіншілігі болмады. Тарих ѓылымы тікелей орталыќтыњ идеологияландырылѓан єкімшілдік-єміршілдік ќ±рсауында дамыды. Т‰ркі халыќтарыныњ тарихы бір-бірінен бµлек жазылып, кењестік рухта зерттелді. Соѓан ќарамастан С.Ж.Асфендияров Ќазаќстан тарихына байланысты ѓылыми ж±мысын жасаѓан. Т‰ркі халыќтарыныњ тарихына байланысты Кењес µкіметі заманында А.П.Чулошников, М.Тынышпаев, Е.Бекмаханов, Б.Владимиров ѓылыми ізденістерін ж‰ргізген.

1954 жылы АЌШ-тыњ ќаржылай кµмегімен Германияныњ МЮнхен ќаласында Кењес µкіметін зерттейтін ѓылыми-зерттеу институты ќ±рылды. Онда саси ќ±ѓынѓа ±шыраѓан ѓалымдар ќызмет атќарды. ±ылыми-зерттеу институттыњ жеке шыѓарѓан журналы /Дерги/ бар еді. Сол ж±рналда т‰ркі халыќтарыныњ тарихына байланысты ќ±нды маќалалар жарияланѓан. Аталмыш журнал кµптеген тілдерде жарияланатын. ±ылыми материалдыќ базасыныњ аз болѓанына ќарамастан, т‰ркі халыќтарыныњ ежелден бастап, Кењес µкіметі ќ±рамындаѓы даму мєселелері жµнінде наќты маќалалар жариялайтын.

1960-1970 жылдары т‰ркі халыќтарыныњ тарихына байланысты зерттеулерді С.Г.Кляшторный, Л.Н.Гумелев ж‰ргізген. Л.Н.Гумелевтіњ ењбегі ѓ±ндар державасы мен ежелгі т‰ркілердіњ мемлекетіне арналѓан. Онда автор єлеуметтік-саяси ќауымдастыќтыњ пайда болуы, дамуы жєне жойылу зањдылыќтарды зерттейді.

Белгілі ќоѓам ќайраткері М.Шоќайда Т‰ркі халыќтарыныњ ХІХ ѓ. екінші жартысында- ХХ ѓ. басында орыс отарына т‰скен т‰ркі халыќтарыныњ тарихына байланысты зерттеулерді ж‰ргізген. Оныњ басќаруымен 1936-1939 ж.ж. аралыѓында Жас Т‰ркістан журналы жарыќ кµріп, Орталыќ Азия халыќтарыныњ таѓдырына байланысты ќ±нды маќалалар жарияланѓан еді.

Тєуелсіз Ќазаќстан Республикасыныњ тарих ѓылым саласына, соныњ ішінде т‰ркі халыќтарыныњ тарихына µз ‰лестерін М.Ќозыбаев, К.Нурпейіс, М.Ќойгелдиев, Т.Омарбеков, К.Аманжолов, К.Байпаќов, О.Исмаѓ±лов, У.Шєлекенов, К.Алдаж±манов, Ж.Абылхожын, М.Асылбеков, М.Абусеитова, К.Аќишев, И.Ерофеева т.б. ќосќан.

Түркілердің тарихы YII-YIII ғасырларда жазылған Орхон – Енисей жазбалары арқылы белгілі. Ол ескерткіштер – бір замандарда түркілер мекендеген Енисей өзенінің бойы мен қазіргі Монғолия жеріндегі Орхон өзені маңайынан табылған құлпытастағы жазулар. Сондықтан олар «Орхон – Енисей жазуы» деп аталып кеткен. Ескерткіштер – YII-YIII ғасырлардағы түркі ру тайпаларының іргелі елі түркі қағандығының тұсында тасқа қашалған Білге қаған (хан), Кұлтегін (әскербасы), Тоныкөк (кеңесші) сияқты атақты адамдарға арнап тұрғызылған құлпытастағы жазулар.

Өтікен тауының шығыс жағындағы Орхон өзені жағалауына, қазіргі Кошо-Сайдам көлінің жағасына тұрғызылған бұл құлпытастар шоғырының айналасы тас кірпіштермен қоршалған.

Енисей құлпытастарын алғаш Г. Спасский зерттесе 1889 жылы орыс ғалымы Н.Н. Ядоинцев Монғолия жерінен оның жаңа нұсқасын тауып, ғалымдар назарына іліктірді. Ескерткіш жазуын белгілі Дания ғалымы В.Томсен оқып, 1893 жылы неміс тіліне аударды (аударма 1895 жылы жарық көрді). Академик В.Радлов басқарған Ресей археологиялық экспедициясы 1894 жылы бұл жазба ескерткіштерді орыс тіліне аударып, 1894 ж.-1897ж. жариялады. Шын мәнінде Орхон жазбаларын дәл әрі толық аударған ғалым С.Е. Малов болды. Ол Орхон – Енисей жазбаларының бірнешеуін аударып, бастырған.

Орхон жазбалары түркілердің 630 жылдан бастап 680 жылға дейін жарты ғасыр бойы Қытай билеушісінің қол астында болғаннан және жаң хандардың билігінен құтылып аз уақытқа болса да өздерінің батыстағы тегі бір туыстарын өзіне бағындырғанын баян етеді.

2001 жылы 18 мамырда Астанадағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразиялық мемелекеттік университетінде Кұлтегін ескерткішінің ғылыми көшірмесі орнатылып, Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі 10 жылдығына арналған «Байырғы түркі мәдениеті: жазба ескерткіштер» атты халықаралық ғылыми теориялық конференция болып өтті.

Байырғы түркі жазба ескерткіштерінің ішіндегі ең көрнектісі 732 жылы Орхон өзенінің (Монғолия) бойына орнатылған тас ұстыны болса, осы ұстынның тарихта тұңғыш рет жасалған дәлме дәл ғылыми көшірмесі Астанамыздың төрінде, Еуразия мемлекеттік университетінің бас ғимаратындағы 1-ші атриумына мәңгілікке 2001 жылы 18-ші мамырда орнатылды.

«Түркі» сөзі біздің заманымыздан бұрынғы Y ғасырда брінші рет көшпелі халықтың атауы ретінде пайда болды. Осы кезде түркілер Монғолиядан және Қытайдың солтүстік шекарасынан Қаратеңізге дейін созылып жатқан ұлы көшпелі империяның негізін қалады. Ұлы даладатүркі мемлекетінің, түркі тілінің қалыптасу дәуірінен беретін Кұлтегін ескерткішінде былай деп жазылады: «Әлемнің көгінде аспан төменінде қоңыр жер пайда болғанда, осы екеуінің арасында адам бласы жаратылды. Азамат балсының үстінен менің бабаларым Бумын қаған мени Истеми қаған билік жүргізді. Таққа отырған олар өз мемлекетін қорғап, түркі заңдарын шығарып оны бекітті». Мұнда дүниенің төртбұрышын түгел өзіне табындырған алғашқы түркі қағандарының билік құрған уақытымен бйланысты суреттеледі.Махмуд Қашқаридің жазуы бойынша түркілерге шығу тегі жағынан түркі емес, бірақ түрнікше білген халықтардың бәрі жатқызылады. Ол барлық түркі халықтарын сролтүстік және оңтүстік деп екі топқа бөледі, әрқайсында он-оннан халық болған. Солтүстік топқа енгендер: печенегтер, қыпшақтар, оғыздар, яғма, башқұрттар, қырғыздар т.б. Оңтүстік тобына жататындар:шігіл, тухси, яғма, играк, жумыл, ұйғыр, хитайыл, табғаш.

Махмұд Қашқари таза түркі деп қырғыз, оғыз, тухси, шігіл, играк халықтарын атады.

Т‰ркілердіњ атамекені туралы пікірлер ѓылым єлемінде б‰гінгі тањда ‰лкен тартыс т±ѓызуда. Біріншіден, Ќытай деректеріне ќараѓанда олардыњ атамекні Алтай таулары айналасы мен Орал тауларымен байланысып, Балќаш кµліне дейін созылѓанын білдіреді. Екіншіден, дастандар мен мифологиялыќ деректерге с‰йнсек т‰ркі жазбаларында Әргенекон мекені ескеріледі. Сондыќтан ѓылыми т±жырымѓа ќараѓанда б±л Алтай-Саян аумаѓы болып есептелетіні аныќ. ‡шіншіден, Вембри мен Клапорт т‰ркілердіњ атамекені Алтай таулары тµњірегінде орналасќанын растайды. Ол жµнінде Радлов болса пікірталас т±ѓызып, т‰ркілердіњ атамекенін Алтайдыњ шыѓыс аймаѓында, яѓни ќазіргі Монѓолия жерлерінде орналасќанын айтады.

Дегенменде т‰ркілердіњ мекені тек Алтай тµњірегінде ѓана болѓан пікірді ќазіргі археологиялыќ зерттеулер ќолдамайды. Себебі аталмыш авторлар µз кезегінде партиялыќ принциптар негізінде ѓылыми ж±мыстарын ж‰ргізген салдары бойынша осы т±жрымдамаларды жасаѓан болатын. Т‰ркілердіњ солт‰стіктен бастап, Ќара тењіз, оњт‰стік-шыѓыс Еуропаѓа дейін барып, мемлекет ќ±рѓандыќтары жµнінде тµмендегі табылѓан археологиялыќ ескерткіштер растай т‰седі.

Біріншіден- б.з.б. 3000 жылдан бастап, б.з.б. 1700 жылѓа дейін т‰ркілердіњ орталыѓы Алтай-Саян айналасы болып есептелген. Оны табылѓан Афанасьево мєдениеті растайды.

Екіншіден- б.з.б. 1700 жылдан бастап, б.з.б. 1200 жылдарды ќамтитын Андроново мєдениеті т‰ркілердіњ атамекенін Тєњірі тауларынан, Іле µзењі, Жетісу айналасы, Еділ мен Жайыќ µзењіне дейін жеткенін дєлелдей т‰седі.

‡шіншіден- б.з.б. 1200- б.з.б. 700 жылдарды ќамтитын Ќарасуќ мєдениеті т‰ркілердіњ жерлерін Енисей жаѓалауынан Тува, Абакан жєне Байќал кµліне дейін созылѓанын дєлелдейді. Осылайша табылѓан б±л археологиялыќ ескерткіштер т‰ркілердіњ наќты орналасќан аймаѓын кµрсетеді.

Аталмыш археологиялыќ ескерткіштерге назар аударар болсаќ т‰ркілер тек бір жерді ѓана мекендеп, сол жерде мемлекет ќ±рып отырмаѓан. Олар кµшпелі жєне жартылай кµшпелі µмір с‰ріп, орналасќан мекендерін т‰рлі себептерге байланысты тастай отырып, жања жерлерге ќоныс аударып отырѓан. Б±л фоктордыњ бір неше себептері болѓан. ¤йткені кез келген халыќ орналасќан жерлерден белгілі бір себептерге байланысты кµшіп отырѓан. Классификация бойынша оны былай ашып кµрсетуге болады:

Біріншіден- кµптеген табиѓи апат немесе ж±ќпалы аурулардыњ таралуына байланысты т‰ркі халыќтар µз ж±рттарын тастап, басќа аумаќтарѓа ќоныс теуіп отырѓан.

Екіншіден- жылдар µте келе халыќ саныныњ артуы жєне жайылымдардыњ тарылуына байланысты, сондай-ыќ жања жайылымдыќ жерлерге ќызыѓушылыќтыњ артуы негізінде т‰ркі халыќтар кµшіп отырѓан.

‡шіншіден- Т‰ркі мемлекеттер ќ±рылѓан сєтте ішінара саяси ќаќтыѓыстардыњ пайда болуына жєне саяси т‰сініспеушілікке байланысты µз мекендерін тастауѓа мєжб‰р болып отырѓан. Ал ішкі тартыстыњ туындауына сыртќы фактор єсерлеп отырѓан.

Тµртіншіден- кµрші елдердіњ к‰шейіп, т‰ркі халыќтарыныњ мекендерне кµз тігіп, соѓыс ашуына байланысты.

Бесіншіден- т‰ркі халыќтар єр уаќыт жања мемлекет ќ±руѓа єуесті болѓан жєне кµрші елдердіњ жеріне кµз тігіп отырѓан. Осыѓан байланысты т‰ркі халыќтардыњ ќоныс тепкен аудандарында єр ќашан даму байќалып отырѓан. Себебі т‰ркі халыќтардыњ мемлекет басќару ж‰йесімен жергілікті халыќ арасындаѓы байланыс тењ ќ±ќыќтыќ нормаларѓа негізделген болатын.

Т‰ркі халыќтарыныњ мемлекетті ќ±рудаѓы басты маќсаты єрдайым єлемдік билік ету рухы басым еді. Оѓыз ќаѓанныњ “Шатырымыз- кµк аспан, туымыз алтын к‰н” деген сµздері т‰ркілердіњ єлемдік билікке ±мтылысын аныќ айѓаќтайды. Осыѓан байланысты т‰ркі халыќтары єр уаќытта ќоныс тепкен аудандарында ќуатты мемлекет ќ±ра білген. Ал ќ±атты мемлекетті игеру мєселесі міндетті т‰рде басќару ж‰йесімен тікелей байланысты. Сондыќтан т‰ркі халыќтарыныњ µзіндік мемлекет басќару ќалыбы ќалыптасќан еді.

Т‰ркілерде мемлекетті басќару мєселесі басты орынѓа ие еді. Олар ѓ±ндардан бастап мемлекетті ќалай басќару ќажеттілігін шешкен болатын. Мемлекеттіњ ішінде міндетті т‰рде ќаржылыќ /салыќ жинаушы/, жарѓы /зањ шыѓарушы/, єскери жєне мєдени сатылар болатын. Мемлекеттіњ басында ќаѓан, хакан, шаньюй немесе гуньмо, яѓни т‰рлі атауларѓа иеленген мемлекет басќарушысы болатын. Оныњ єулетінен шыќќан арнайы кењесі мемлекеттегі ќаржы саласын реттеп отырѓан. Осыѓан байланысты т‰ркілерде екілі басќару немесе “он ќанаттыќ” жєне “сол ќанаттыќ” басќару ж‰йесі ќалыптасќан-ды. Мемлекет басќарушыныњ арнайы ќариялар кењесі болѓан. Кез келген ішкі жєне сыртќы саяси мєселелер осы ќариялар кењесінде ќаралып кейінен іс ж‰зіне асатын.

Кейінгі сатыны єскер саласы басќарып отырѓан. Т‰ркілер єскерге ‰лкен кµњіл аударѓандыќтан оѓан арнайы шен берген. Орта сатыны ќара-будундар немесе ќара халыќ /салыќ тµлеушілер/ ќ±растырѓан. Т‰ркілерде ќ±лдыќ ж‰йе болмаѓан. Т‰ркілер жорыќ жасаѓан жерлерден ќолѓа т‰скен адамдарды ‰й ж±мыстарында пайдаланып отырѓан. Ал жергілікті халыќ кµбінесе жалдамалы ж±мысшылар сатысын ќ±растырып отырѓан.

Мемлекет басќаруда дін т‰ркілердіњ негізгі тірегіне айналѓан еді. Ќ±дай немесе Тєњірі билігін тікелей ќаѓан арќылы ж‰ргізеді деген ±ѓым кењінен тараѓан-ды. Ќаѓан болса µзін єрдайым Тєњір тарапынан жіберілгенін халыќќа сендіріп отырѓан. Осыѓан орай халыќ арасында ќаѓанныњ ќ±ќыќтары мен билігін жєне ємірлерін Тєњір жіберіп отырады деген ±ѓым ќалыптасќан еді. Сондыќтан Тєњір тарапынан берілген к‰ш ќ±діретпен ќаѓан Еуразиялыќ ќ±рлыќта µмір с‰рген халыќты оњай басќара алатын.

Т‰ркі халыќтары отбасы мен єскер ж‰йесіне аса ‰лкен мєн берген. Оныњ бірден бір айѓаѓы Еуразия ќ±рлыѓын басќаруында жєне Атилла мен Шыњѓыс хан т±сында соѓыс ж‰ргізу технологиясыныњ дамыѓандыѓында. Осыѓан байланысты кµшпелі µмір с‰ру дєст‰рі ‰стем еткен ѓасырларда єскерге “чери”, ал отырыќшы т‰ркілерде “черимен” бірге “ер”, ал ќазірігі тањда болса “єскер”, “ер” деген атаулар пайдаланылады.

Т‰ркі халыќтарына ортаќ тєн жєйттарыныњ бірі- Мµде ќаѓаннан бастауын алып келген “ондыќ” ж‰йе болып табылады.

Шыњѓысхан т±сында осы т‰ркілердіњ “ондыќ” ж‰йесі пайдадаланылып, Еуразия ќ±рлыѓында салтанат ќ±руда елеулі роль атќарѓан.

Кµшпелі халыќтарда жылќы мањызды роль атќарѓаны баршаѓа аян. Махмуд Ќашќариде т‰ркілер жµнінде кµптеген мєліметтер ќалдырып, т‰ркілердіњ соѓыста атќа /жылќыѓа/ ‰лкен мєн бергендігін атап µткен. Т‰ркілер жылќыныњ етін азыќ ретінде пайдаланып, оныњ с‰тін ішіп, соѓыс жылдарында жылќыны кµлік ретінде пайдаланып отырѓан. Мєселен Саќтар ат ‰стіндегі жауынгер халыќ ретінде парсы жєне грек деректерінде кездеседі. Ќытайлыќтар болса ѓ±ндарды шебер ат ‰стіндегі жауынгер ретінде таныѓан. Сондыќтан т‰ркілерде мемлекетті басќаруда жылќы бір жаќтан жылдам кµлік ретінде пайдаланылса, екінші жаќтан мемлекетін кµрші елдердіњ шабуылдарынан саќтап отыратын басты кµлік жєне ќару ретінде пайдаланѓан. Т‰ркі єскерлері кез келген соѓысќа аттанѓанда µзімен бірге ат ‰стінде азыќ-т‰лігін алып ж‰ретін. Азыќ-т‰ліктіњ ќ±рамына с‰рленген етпен с‰т кіретін.

Т‰ркілер µз жауларымен соѓысќанда басты ќарулар- садаќ пен жебені шеберлікпен ±станатын. Сонымен ќатар т‰ркілердіњ ќарулары- ќылыш, ќанжар, пышаќ, к‰рзі, ќамшы, найза, арќан еді. Осыѓан орай І‡-‡ ѓ.ѓ. жататын Есік ќорѓанынан табылѓан алтын сауыт т‰ркілердіњ ќару жасау шеберлігініњ жоѓарѓы дењгейде болѓанын дєлелдейді.

Т‰ркілер ќоѓамында єділеттілік басты ќаѓидаларыныњ бірі еді. Осыѓан байланысты “тµрелер” т‰ркілер ќоѓамында басты роль атќарып отыѓан. Т‰ркі мемлекеттерініњ ќ±рылуы мен ыдырауы тµрелермен тікелей байланыста болатын. Т‰ркілерде отбасына ‰лкен мєн беріледі жєне мемлекеттіњ µзегі болып есептеледі. Отбасында єке баласына тєлім-тєрбие берсе, ана- ќызына барлыќ с±лулыќ тєрбиесін беріп отырады. Сондыќтан т‰ркілер ќоѓамында єйел ќќыќтары шексіз. Біріншіден єйел заты отбасыныњ ќадірлі м‰шесі болуымен ќатар еркекпен бірге ќоѓамныњ барлыќ естеріне араласа алады. Тіпті соѓыс жылдарында єйелдер ат ‰стіне мініп, жауѓа ќарсы аттанѓан. Т‰ркілерде отбасын ќ±руда ‰йлену салт-дєст‰ріне негізделген. ‡йлену мєселесі екі жастыњ бір-бірін ±натып, єке-ананыњ ырзашылыѓымен іс-ж‰зіне асќан. Соѓан байланысты т‰ркілер ќоѓамында туысќандыќќа аса мєн берілген.

Т‰ркілер бір неше себептерге байланысты мекендерін тастап ќоныс аударып отырѓан. Саќтар кезінен бастап, ѓ±ндар жалѓастырѓан µлы ќоныс аудару кезењінде т‰ркі халыќтары батыс мєдениеті мен танысып, сол жерлерде µз мемлекетін ќ±ра білген. Ал кµшті кейінен аварлар, оѓыздар, ќыпшаќтар, селж±ќтар жалѓастырѓан.

Осыѓан байланысты ќоныс аударудыњ бір неше себептерін атауѓа болады- т‰ркілердіњ єрдайым мелекеттік билікке ±мтылысы жєне жања мемлекет ќ±руѓа єуестілігі мен ќабілеттілігі, ќ±рылѓан мемлекеттіњ ішкі саяси жаѓдайдыњ єлсіреуіне немесе т±ыстар арасындаѓы ќыртыстарѓа байланысты, сыртќы жаулардыњ к‰шейіп т‰ркілерді мазалауы нєтижесінде, адам саныныњ артып, мал жаятын жайылымдардыњ ќысќаруына байланысты жєне табиѓаттыњ ќатањ шарттары тµнген жадайда т‰ркілер кµшіп отырѓан.

Ежелгі мєдениет орталыќтары болып саналатын- Ќытай, Месопотамия, ‡ндістан, Иран жєне Анадолы µркениеттерінде т‰ркі халыќтарыныњ мєдени єсерін байќауѓа болады. Сондай-аќ кµне тілдерді зерттеу барысында олардыњ арасында т‰ркі сµздері кездеседі. Алайда ќазіргі тањда Шумер, Элам, Гути, Хурри, Урарту жєне Әртуск тілдері бойынша наќты ѓылыми-зерттеу ж±мыстары ж‰ргізілген жоќ.



Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет