Лекциялар 30 с Лабораториялық сабақтар 15с СӨЖ 45с обсөЖ 45с



жүктеу 1.41 Mb.
бет2/9
Дата25.04.2016
өлшемі1.41 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9
: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен

«Химия-биология » факультеті


«Биология» кафедрасы.

Химиялық синтез пәні бойынша 05 01 12
«Химия»

мамандықтарының студенттері үшін.


ЛЕКЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША КУРСЫ

Жетісай-2008


9. ЛЕКЦИЯ САБАҚТАРЫ.

Лекция 1 Химиялық синтез пәні

Жоспары:
1.Органикалық синтезге пайдаланатын заттардың табиғи көздері

2.Химиялық синтездің мақсаттары.

3.Заттардың қасиеттерінің оның құрылымына байланыстылығын айқындау.

4.Химиялық синтездің халық шаруашылығындағы маңызы



Лекция мәтіні:
«Органикалық синтез» терминінің өзі органикалық химияның бұл саласының мақсаты органикалық молекулаларды құрастыру болып табылатындығын көрсетеді.Бұл молекулалар қарапайым,қол жетерлік заттардан құрастырылады.

Органикалық заттар туралы жалпы материалдың біршама толық болуы үшін олардың табиғатта неден алынатынын және олардыц барлығына тән ортақ ерекшеліктеріне тоқталмай кстуге болмайды.

Органикалық заттардық басым көпшілігі өсімдіктср мен жануарлардан, олардын ыдырау қалдықтарынан алынады. Мысалы, ағашты құрғақ айдау арқылы: фенолдар, формальдегид, сірке қышқылы, ацетон, этил спирті, скипидар, камфора, түрлі лактар, канифоль целлюлоза, синтетикалық талшықтардың кейбір түрі (капрон, найлон) т. б. алынады.

Бұдан басқа органикалық заттардың тағы бір басты табиғи қорлары, құрамында көміртегі мол больш келетін — көмір, торф және сланец. Бұлардан өндірістік көлемде: этил спирті, фенолдар, қымыздық қышқылы, сірке қышқылы, бензин, ацетон, балауыз, фурфурол, қопарғыш заттар, бояулар, тісмай, әтір және т. б. алынады.

Табиғи газдардан негізінен, қаныққан және қанықпаған көмірсутектер, ал оларды әрі қарай өңдеудін. нәтижесінде жүздеген органикалық заттар алынады.

Органикалық заттардың табиғи қорларынын. ішінде мұнайдың алатын орны мүлдем ерекше. Мұнай — органикалық заттардың негізгі табиғи қоры. Одан алынатын органикалық және бейорганикалық заттардын. санының, көпшілігі сондай, бүгінде мұнай химиясы деген жалпы химиянын. жаңа бір саласы пайда болды. Органикалық синтез жолымен алуан түрлі заттар синтезделеді .Мысалы мынадай схема бойынша

СН4 + СО2 → СН3СООН

Метан мен көмір қышқыл газынан сірке қышқылын алу өте оңай болып көрінеді ,бірақ практика жүзінде бұл реакция жүрмейді.Бірақ жанама жолдар бар ,нәтижесінде қорытынды реакция жоғарыда келтірілгендей күйде болады.

Қазіргі уақытта органикалық синтез «кез келген заттан кез келген затты» синтездейтіндей дәрежеге жеткен.Бірақ органикалық синтездің құдіреттілігі органикалық реакциялардың өту заңдылықтарын білуде жатыр.Сондықтан болашақ синтезді жоспарлаудың маңызы ерекше.

Органикалық синтездің мақсаттары бір қарағанда оңай түсінетіндей дәрәежеде емес.Тек қана пайдалылық тар шеңберінде қарастыруға болмайды. Органикалық синтездің мақсаты бір жақты және даусыз. Органикалық синтездің іргелі мақсаты - заттардың қасиеттерінің оның құрылымына байланыстылығын айқындау. Органикалық химияның бүкіл даму барысында теориялық пікірталастар туындап отырған .Осыларды шешуде органикалық синтездің алар орны ерекше.

Көмір, мұнай және табиғи газдарды химимялық синтез жолымен өңдеу арқылы алынатын көптеген органикалық заттар: жанар және жағармай, отын ретінде, сонымен қатар металлургия саласында, коксхимияның, мұнай химиясы өнімдері сияқты әр алуан заттар (пластмасса, бояғыш, дәрі-дәрмек, қопарғыш және т. б.) пайдаланылады.

кіндік туды.

Тек органикалық синтездің негіздерінің арқасында ғана, азық-түлік заттарды үзақ мерзім сақтағанда, немесе өңдегенде міндетті түрде жүретін кейбір химиялық процестерді түсіну мүмкін болды. . Бұлармен қоса кейінгі жылдары көптеген азықтық заттардың, синтетикалық жолмен алына басталғанын айтпай кетуге болмайды. Мұның, өзі органикалық синтездің ғылыми жетістіктерінің елімізде азық-түлік программасын шешуде ерекше орында екенін көрсетеді.

Органикалық синтездің халық тұтынатын өндірістік товарларды жасауда да үлкен мәні бар. Өзімізге белгілі бүгінде көптеген өндірістік товарларды жасауда синтетикалық материалдар кеңінен пайдаланылды.

пластмассалардың әртүрлі мебель жасауда, әр алуағі үй тұрмысында қолданылатын бұйымдар (мысалы, ыдыс-аяқ, түйме, әсемдік заттар) өндіруде қолданылады. Со-нымеы қатар пластмассалық материалдардан әртүрлі электр товарлары және басқа белшектер жасалады. Жасанды смола мен каучуктер, синтетикалық терілердің түр-түрі алынады, ал олардан аяқкиім, тон, суланбайтын маталар және т. б. толып жатқан бұйымдар өндіріледі.

Әртүрлі мәдени товарлар, қағаз, фотографиялық материалдарды ендіру де органикалық синтездің негізінде ұйымдастырылған. Бұлармен қатар көптеген иіс майлар, әтір, еріткіш заттар, түрлі-түрлі бояғыштар, пигменттер және суытқыштардың органикалық заттар екенін де ескерсек, бүгінде органикалық синтездің адам баласы қоғамының өмірінде алатын орнының орасан зор екенін түсінеміз.


Лекция 2.Органикалық заттар молекулаларындағы өзара әсерлер

Жоспары:

  1. Органикалық заттардың өзіндік қасиеттер

  2. Теріс және оң индуктивтік эффект

  3. «Полюсті эффекті» ( Ғ-эффекті)

Лекция мәтіні:

Органикалық заттардың өзіндік қасиеттерінің бірі: олардың молекулаларыдағы атомдардың, немесе атомдар топтарының және байланыстардың бір-біріне әсер етіп тұруы болып табылады. Мұндай әсерлер зат қалыпты жағдайда тұрғанда да, сонымен қатар ол зат реакцияа түскен уақытта да байқалады. Басқаша айтсақ, органикалық заттардың молекулаларындағы орынбасарлар өздерінің әсерлерін ковалентті байланысқан тізбектің бойымен тартып, молекуланың бүкіл бойына немесе бір бағытына тигізіп тұрады. Сонымен қатар орынбасарларға молекуланың қалған бөлігі де өз әсерін тигізе алады; яғни орынбасарлардың қалпы оның өзін қоршаған атомдардың табиғатына және молекула қалдығының (орынбасарды алып тастап қалғандағы қалдық) құрылысына байланысты.

Орынбасарлардың әсерлерінің δ- және π -байланыстарының бойымен тарауы, осы байланыстардың электрондық қалпын мүлдем өзгертіп жібереді; олардың түрлеріне сәйкес байланыстардың полюстенуі туады. Егер орынбасарлардың тигізетін әсерлері байланыстардын, бойымен тузу сызықты өтетін болса, онда байланыстың электрондық қалпы біртіндеп кішірейетіндігі байқалады. Байланыстың осындай жолмен полюстенуін индуктивті полюстену деп атайды, ал оны болдырып түрған орынбасар индуктивті эффект тудырады. (I — эффект). Индуктивті эффектінің екі түрі болады:

а) оң бағыттағы индуктивті эффект ( + І-эффект)

ә) теріс бағыттағы индуктивті эффскт ( —І-эффект).

Егер байланыс құрып түрған электрондар орынбасардан, молекуладағы онымсн байланыс қүрып түрған көміртегі атомына қарай ауытқып түрса, онда ол орынбасар +І-эффектпен (а), ал байланыстырушы электрондар жұбы, керісінше, көміртегінен орынбасарға қарай ауытқып тұрса, онда орынбасар — І-эффектпен (ә) зат молекуласының қалған бөлігіне әсер етеді:

Немесе

Ал, у-галогендер, нитро-, сульфо-, оксо-, карбоксо, циан және басқа толып жатқан акцепторлық қасиеттері бар топтар (орынбасарлар).

Индуктивті эффектінің оң не теріс болуы орынбасарлардың құрамындағы атомдардың көміртегімен салыстырғандағы электртерістіктерінің шамасына байланысты. Әдетте индуктивті эффектінің әсері аса үлкен емес; алайда, оның әсері заттың қышқылдық не негіздік қасиеттерін анықтайды. Мысалы, аминдердің аммиакпен салыстырғанда негіздік қасиеттерінің арта беруі, олардың құрамындағы алкил радикалдарының тигізетін эффектілеріне тікелей байланысты:

Сол сияқты толуол, ксилолдардағы бензол сақинасының сутектерінің орынбасу реакцияларына, бензолға қарағанда жылдам түсуі де, олардағы СН3 тобының сақинаға тигізетін +І-эффектінің салдары деп түсіну керек (метил топтарының электрондары есебінен сақинаның негіздік қасиеттері артады).

Индуктивті эффектінің қай-қайсысы болмасын қалыпты жағдайдағы молекуланы полюстендіреді, ал олай болса, оның физикалық қасиеттері өзгереді деген сөз (әсіресе дипольдық моменті).

Егер орынбасармен жалғасып түрған көміртегі атомы түзу, не тармақталған тізбек құрап, немесе басқа атомдармен бірігіп цикл түзіп түрса, онда орынбасардың эффекті бүкіл молекула бойьша тізбек, не сақина арқылы тарайды:



Егер орынбасар болып тұрған топта оң, немесе теріс зарядталған атомдары бар болса, онда оның төңірегінде электр өрісі пайда болады. Ал, ол электр өрісі молекуладағы барлық атомдарға тек байланыстың сызығының бойымен ғана емес, кеңістік арқылы да әсер етеді. Бұл жағдайда орынбасардың молекуланың қалған бөлігіне тигізетін әсері, сол молекуланың конфигурациясына және конформациясына байланысты. Эффектінің мұндай түрін «полюсті эффекті» дейді және ол Ғ-эффекті деп жазылады.

Полюсті эффектінің шамасы заттың құрылысына, молекуладағы басқа орынбасарлардың табиғатына, еріткішке және т. б. факторларға байланысты болады. Көпшілік жағдайда I- және Ғ-эффектісін бірге қарайды, өйткені олардың тудыратын әсерлерін бір-бірінен бөліп қарауға әрдайым мүмкін бола бермейді. Олардың таңбалары да көп жағдайда бір-біріне сәйкес келеді.


Лекция 3

Мезомерлік немесе қабысу эффекті

Жоспары:

1.Байланыстардың бүркелуі.

2. +М эффектілі, — М-эффектілі орынбасарлар

3. Теріс мезомерлі эффекті, оң мезомерлі эффекті

4. Резонансты құрылыс резонансты формулалар
Лекция мәтіні:
Эффектілердін, бұл түрі π-байланыстары, р-электрондары, немесе төменгі энергиялы вакантты (бос) орбиталдары бар заттарда кездеседі. Қабысу әдетте қос- (немесе үш) байланыс пен жай бір байланыстың арасында болады. Сол жағдайда қос- және жай байланыс бірігіп, біртұтас жүйе ретінде болады. Мұндай жүйеде қос- не үшбайланыстың π -электрондары молекуланың бір жерін ғана емес, оның бүкіл бойын, яғни барлық жай байланыстарды да өз бұлтымен қоршап тұрады. Сонымен π -байланыстары бар орынбасарлар қабысуға түсу үшін, олар ѕр2 және ѕр-гибридтелген көміртегі атомдарында, немесе ароматты ядромен тікелей байланысып орналасулары керек. Осындай жағдайда орынбасардың р- немесе π-орбиталь көміртегінің, немесе ароматты сақинаның орбиталдарымен бүркеледі; соның нәтижесінде орынбасар молекуланың қалған бөлігімен әдеттегі а-байланысынан басқа, π -электрондык, бұлт арқылы қосымша байланыс түзеді; демек, олардың р-электрондары, немесе π -байланыстары молекула қалдығындағы π -байланыстарымен қабысады. Бұл эффектіні кейде М-эффект (мезомерный деген сөзден алынған), ал кейде С-эффект («сопряжение» деген сөзден алынған) деп белгілейді. Егер орынбасар тізбекке, не ароматты ядроға электрондарын беріп, донорлық қызмет атқарып тұрса, онда ол +М (немесе +С) эффектілі, ал егер электрондарды молекуланың қалған бөлігінен өзіне қарай тартып тұрса, онда ол — М-эффектілі ( — С-эффектілі) орынбасар деп аталады.



Стрелкалар электрондардың ауытқу бағыттарын көрсетеді. Бірінші формуладағы R—О тобы донорлық роль атқарып тұр, яғни ол +М-эффектілі орынбасар; ал екінші формуладағы винил тобы да дол сондай функцияны орындап тұр. Сонда бұл молекулаларда электрон бұлттары мына төмендегі схемалардағыдай болып орналасады :

Бұл формулаларды электрондардың қозғалу бағыттарын ескере отырып, түсініктірек етіп жазуға болады:



Осылай болған жағдайда көрсетілген молекулаларда жай және қос байланыс деген жоқ, олар біріккен бір жүйе болып шығады.

+ М-эффектіні бөлінбеген бос электрондары бар барлық атомдар тудыра алады. Екінші период бойындағы элементтердің атомдарының ядроларының зарядтары азайған сайын олардың +М-эффектілерінің мәні өсе береді. Сонымен қатар +М-эффектіні теріс таңбалы атомдар да тудырады. Бұларда да атом ядроларының заряды, дәл сол атомның зарядталмаған кезіндегісімен салыстырғандағысына қарағанда кемуіне қарай, +М-эффектінің шамасы артады.

Теріс мезомерлі эффектіні ( — М-эффекті) вакантты, энергия дәрежесі төмен жатқан орбиталдары бар (бор, С+) орынбасарлар және: топтары сияқты, әртүрлі электртерістіктері бар, топтағы атомдар арасында π -байланыстары бар орынбасарлар көрсетеді.



Бұл эффектінің де сан шамасына орынбасар топтардағы атомдардың өзара бір-бірімен салыстырғандағы электртерістіктері үлкен әсер етеді. Егер орынбасар тобын құрастырып тұрған атомдардың бір-бірінен электртерістіктері өте алшақ болса, онда —М-эффектінің шамасы үлкен болады және керісінше. Ал, бұл жағдай заттың негіздік және қышқылдық қасиеттерін анықтайды.

Мезомерлік эффектілердің нәтижелерінде заттардың молекулалық құрылысында өзгерістер туады. Осыдан барып, резонансты құрылыс резонансты формулалар деген ұғымдар шығады. Біз жоғарыда келтірген зарядтары керсетіліп және көрсетілмей жазылған I- және І-а, сол сияқты II және ІІ-а құрылыстары бір-біріне резонансты болып келеді.

Резонанс формулаларында стрелкалар көрсетілмейді, міндетті түрде молекуладағы зарядтар керсетіледі. Резонансты құрылыс (резонанс формулалары) заттың нақты конфигурацияларын көрсете алмайды. Резонансты формулаларды жазғанда заттың нактылы құрылыс фор-муласы, осы керсетілген формулалардың аралығындағы бір жиынтық формула деп білген жөн. Мысалы, фенол молекуласындағы гидроксил тобы +М-эффекті беретіні мәлім. Соның нәтижесінде оның судағы ерітіндісі қыш-қылдық қасист көрсетеді. Себебі әрекеттесу ортасында Н3О+ — гидроксоний ионы түзіледі, ал сутегісіз қалған фенолят-ион өзінің зарядын ароматты циклдің делока-лизденген (жан-жаққа тараған) я-электрондарымен бі-ріктіріп бір жүйе құрады. Сөйтіп, оның кұрылысы тұрақ-талады. Түрақталған фенолят-ионның құрылысы мына темендегі резонанс формулаларының аралығындағы бір құрылыс болмақ:



Нитробензолдың молекуласындағы орынбасар —N02 тобы —М-эффект көрсетеді. Соның салдарынан нитро-бензолдың мынадай резонанс формулалары шығады:



Индуктивті эффект көбінесе қаныкқан жүйелерде аз ғана аралыққа тарай алатын болса, мсзомерлік эффект үлкен молекулалардың ұзына бойына алыс аралыққа тегіс таралады (әрине, егер жүйеде делокализденген п-орбиталдар болса ғана.) Бұл екі эффектінің скеуі де заттардың тыньшітық күйінде де, динамикалық қозғалысқа ұшырап тұрған кезіпде де өз әсерлерін жоғалтпайды. Олар сондықтан заттардың жүйедегі тепе-теңдік жағдайларын (құрылыстарының тепе-теңдігі), химиялық реакциялардың жылдамдығын, заттардың қышқылдык және негіздік, реакцияға түскіштік және т. б. қасиеттерін анықтайды.

Индуктивтік және мезомерлік эффектілердің заттың қасиетіне үлкен әсер ететіндігіи бір ғана мысалдан: галоидвинилдердегі галоген атомдарының орын алмасу реакцияларына инертілігінен көруге болады:

Мұнда бір жағынан галогендердің атомдарының — I-эффекті болса, екінші жағынан молекулада қос байланыс пен жай байланыстың арасында қабысу бар ( + М-эффект бұл жерде). Бір жағынан молекуладағы байланыстарды галогеннің — І-эффекті полюстеп тұрса, екінші жағынан оған қарама-қарсы бағытта Ң-М-эффекті С—X байланысыпыц полюстігін кемітіп тұр. Осының нәтиже-сіпдс винилгалогенидтердс галоген қозғалмай мықты түрады, яғі-іп алмасу реакцияларыпа тым қиын араласады, немесе мүлдсм түспейді.



Лекция 4

Динамикалық қабысу немесе таутомерлік эффект

Жоспары:

1. Т а у т о ме р л і Т - э ф фект

2. Таутом е р л і к формалар

3.Нитро-ацинитротаутомерия , нитрозо-оксимдік таутомерия, тион-тиолды таутомерия

4. Диадалы таутомер и я , триадалы таут о м е р и я
Лекция мәтіні:
Мезомерлік эффектінің молекуланың қозғалысқа ұшырап тұрған кезінде (динамикалық күй) болатын түрін динамикалық қабысу немесе т а у т о ме р л і Т - э ффект деп атайды. Қабысудың бұл түрі көбінесе зат реакцияға түскен кезде байқалады және оның қасиеттеріне дәл осы кезде әсерін тигізеді. Мысалы, галогенбензолдарда, олардың стационарлық күйінде, галогендер бензол сакинасының π -электрондарын өзіне қарай тартып, теріс индуктивтік эффектін ( — І-эффект) көрсетіп тұрады. Алайда, галогенбензолдардың реакцияға түсуі кезінде (молскула динамикалық күйге түскенде) гало-геннің бос электропдары, керісінше, бензолға қарай ығысады, яғни ендігі жерде — І-эффектіне қарама-қарсы бағытта +Т-эффекті әсер етеді. Осынын нәтижесінде бензол сақинасымен тікелей байланысып түрған галоген тапжылмайтын қалыпта болады, ал олай болса мұндай галоген алмасу, немесе орын басу реакцияларына тым қиын түседі. Осы айтылғандарды мына төмендегідей схемалармен кәрсетуге болады:

Таутомерлік эффектінің бірнеше түрі бар. Олардың кейбір маңыздыларына тоқталып өтейік. Таутомерлік эффектінің нәтижесінде зат қүрылысында туатын өзгерістерді таутомерия дейді, ал оның тұсында пайда болған заттың қүрылыс конформацияларын тауто-м е р л і к формалар деп атайды.

Таутомерлік өзгерістер барлық дерлік көмірсуларда көптеген аралас функциялы заттарда жиі кездеседі. Мысалы, а-жағдайында С—Н, немесе СН2 топтары бар, К = Н, алкил және басқа да донорлық касиеттері бар радикалдары бар К = К' немесе К=#=К' болып келетін, формулалары К—СО—СН2—СООК1 р-кетонқышкылдарының барлық эфирлері таутомерлі қосылыстар. Соның бірі ацетсірке эфирі. Ол жеке зат емес, бір-біріне өте оңай ауыса алатын екі изомердің жиынтығы:

I және II формаларын таутомерлер дейді, олардың арасында тепе-тецдік туады. I құрылыс формуласын ацетсірке эфирінің кетондық формасы, ал П-сін — енолдық формасы деп атайды. Таутомерияның осындай түрін кето-енолдық таутомерия дейді.

+ Т-эффектінің тағы бір мысалдары ретінде қанықпаған жай винил эфирлерінің гидролизденуі кезінде бай-қалатын атомдардың бір-біріне әсерлерін келтіруге болады. Бұл эфирлер сумен әрекеттескен кезінде, судың молекуласындағы электртерістігі мол оттегінің бос электрондары винил эфирлерінің молекуласының ұзына бойына қабысу арқылы тарайды. Соның'нәтижесінде винил эфирлеріндегі метилен тобының тұсында электрондар басым топтасады да, оның электрофилді реакцияларға түсуін тездетеді.

— Т-эффекті көбінесе альдегидтер мен кетондарда, карбон қышқылдары мен олардың галогенангидридтерінде, нитро-, сульфо қосылыстарында және т. б. кездеседі. Мысалы ацетальдегидтің енолдық формасының түзілуі —Т-эффектінің әсері болып табылады:



Мұндай енолданудың мәнін былай түсіну керек: ацетальдегидтің метил радикалындағы С—Н байланысының екі электроны стрелкамен көрсетілген бағытта ауытқып, С = С қос байланысын түзеді, ал С = О байланысын құрып тұрған π -электрондар жұбы енолдағы О—Н байланысын түзуге ауысып кетеді.

|3-Дикетондардағы орталық метилен тобындағы сутегі атомдарының молекуланың динамикалық күйіндегі қозғалғыштық қасиеттері, осы кетондардың енолдануына әкеліп соғады:

Альдегидтер мен кетондарға қарағанда қанықпаған карбон қышқылдарында және олардың қосылыстарында кездесетін — Т-эффекті әлсіз болады. Мұның өзі олардың химиялық реакцияларға бейімділігін арттырады. Алдыңғы лекцияларда галогенвинилдегі және галогенбензолдағы галоген атомдарының орын басу рсакцияларына өте қиын түсетінін, тіпті кейде түспейтінін .(қабысу нәтижесінде, әрине) атап өткен болатынбыз. Мәселен, хлорвинилде хлор тұрақты, реакцияларға өте инертті. Ал дәл осындай жағдайда орналасқан хлорвинилкетондардағы хлордың орын басу реакцияларына түскіштігі, карбон қышқылдарының хлорангидридтеріндегі хлор атомының орын басу реакциясыпа түскіштігіндей. Оғап себеп бұл екеуінің де молекулаларындағы таутомерлік эффектінің бір бағытта болуында:



Мұның мәнін былай түсіну қажет: хлорвинилкетондарда және қышқылдардың хлорангидридтерінде — Т-эффектінің болуының нәтижесінде, тікелей хлор атомымен байланысып тұрган көміртегі атомында жартылай оң зарядтың пайда болуы; ендеше, ол көміртегі атомы теріс зарядты аниондармен және басқа да электрондарға бай атомдар тобымен нуклеофильді бөлшектер, не атом-ар тобы байланыс түзуге дайын тұрады. Олай болса, мұндай молекуладағы хлор (басқа да галогендер) бос тұрады, яғни ол басқа атомға, не атомдар тобына өз орнын жылдам бсреді. Міне, сондықтан да СН 2= СН — СІ-дағы хлорға қарағанда хлорвинилкетондағы хлор, карбон қышқылдарының хлорангидридтеріндегі хлордын атомы сияқты реакцияға түскіш.

Қанықпаған карбон қышқылдарындағы динамикалық (таутомерлік эффектінің пайда болуын және әсерін мына темендегідей схемамен көрсетуге болады) карбон қышқылы суда ерігенде оның молекуласы стационарлық күйден динамикалық күйге ауысады):




  • Т-эффекті нитроқосылыстарда өте айқын және әсері күшті байқалады:


Нитроқосылыстардағы нитро тобы бірінші реттік, не екінші реттік көміртегі атомдарымен жалғасып тұрса, ондай заттар сілтілермен әрекеттесіп ацинитроқосылыстар түзеді:



Таутомерияның бұл түрлерін нитро-ацинитротаутомерия деп атайды.

Нитрозоқосылыстар нитрозо-оксимдік таутомерияны түзеді:

Қөп тараған таутомерияның бір түрі лактим-лактамды таутомерия:



Күкірт пен фосфордың (әсіресе фосфорлы кышқылдың) органикалық қосылыстары да көпшілік жағдайларда таутомерлік түрде болады. Мысалы тиокарбон қышқылдары тион-тиолды таутомерияны кұрады:


Дәл осындай таутомерия фосфордың тиооксиқышқылдарында да болады:



Бұл жоғарыда мысалдар ретінде келтіріліп кеткен таутомериялардың барлығында да қабысулар молекуладағы негізгі үш атомның арасында: С—С = О (мысалы, кето-енолдық таутомерияда), немесе О—N = О-нің бойында (нитроқосылыстарда), О—N = 0 арасында (ок-симдерде), О—С = N тобында (лактамдарда), О—С = S-нің бойында (тиокарбонқышқылдары) және О—Р = S — араларында (фосфордың тиооксиқышқылдарында) бола-ындығын байқаймыз. Қабысудың осындай үш атом (триада) арасындағы жүретін түрін триадалы таут о м е р и я деп атайды.

Таутомерияның молекула құрылысындағы негізгі екі атом арасында жүретін түрін диадалы таутомер и я дейді.


әсерлер С = М және Р = 0 арасында болып түр.

Сонымен, қабысуға қатысатын атомдардың санына қарап: диад, триад, тетрад, пептадты және т. б. таутомериялар деп бөледі.

Сонымен қатар — Т-эффекті а-сутегі арқылы конденсациялану реакцияларына түсетін барлық заттар үшін тән нәрсе.



1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет