Лекциялар 30 с Лабораториялық сабақтар 15с СӨЖ 45с обсөЖ 45с



жүктеу 1.41 Mb.
бет3/9
Дата25.04.2016
өлшемі1.41 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9
: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен

Лекция 5

Гиперконъюгация (аса қабысу)



Жоспары:

1. Алкил топтарының қанықпаған жүйедегі әсерлері (Бекер-Натан эффектісі)

2. Гиперконъюгацияның мезомерлік әсерлерден айырмашылығы

3.


4. Резонансты құрылыс резонансты формулалар
Лекция мәтіні:
Әртүрлі алкил топтары орынбасарлары болып келетін қанықпаған құрылысты заттардың химиялық қасиеттерін зерттеу үстінде мынадай тжырымдар туған: бір ғана метил тобы (СН3) орынбасары бар қанықпаған құрылысты заттар, басқа алкилдер тобынан (немесе топтарынан) орынбасарлары бар заттарға қарағанда реакцияларға тез түседі. Бұл айтылғанды төмендегідей мысалмен толықтырайық:

Егер бұл көрсетілген алкендерде (I) және алкилбензолдарда (II) К = СН3 болса, онда ол зат реакцияға өте тез түседі, ал керісінше, К=(СН3)зС болып келетін құрылысты заттар химиялық реакцияларға өте баяу түседі. Сол сияқты алкил орынбасарлары бар бензилгалогенидтер (Іа) жай бензилгалогенидтерге (Па) қарағанда реакцияларға жылдам түседі:



Бұдан келіп: алкил радикалдарының қос байланысқа, немесе ароматты жүйеге әсері бар және ол әсер, мына төмендегі қатардағыдай біртіндеп кемиді деген ұғым туады:



Осы топтардың индуктивтік әсерлерінің мөлшері керісінше бағытта өзгереді, яғни:



Алкил топтарының қанықпаған жүйедегі әсерлерін (эффектілерін) Бекер-Натан эффектісі деп атаған. Кейіннен алкил топтарының жоғарыдағыдай көрсетілгсн әсерлері, дәл осындай шамалармен заттардың диссациациялану коэффициенттерінің өзгеруіне де себеп болатындығы байқалған. Сөйтіп, молекуладағы осы сияқты өзара әсерлерді аса қабысу немесе гиперконъюгация деп түсіндіретін жалпы ғылыми ұғым туды. Гиперконъюгацияның мезомерлік әсерлерден айырмашылығы мынада:

а) мезомерлік эффект бір-бірінен қарапайым бір байланыс (δ-байланысы) арқылы ажырап тұратын екі қос байланыстың π -электрондарының бір-біріне әсерлерінен) өзара қабысуынан келіп туады. Мысалы мына темендегідей фрагменттері бар жүйелерде

Сондықтан да оны π, π қабысу деп атайды. Ал гиперконъюгацияда, қабысу қарапайым δ-байланысы мен қанықпаған байланыстың (немесе ароматты жүйенің арасындағы әсерлерден келіп туады. Яғни өзара кабысуды тудыратын δ- және π -байланыстардың делокализденген электрондары (δ,π -қабысу). Бұл айтылғанды мына төмендегідей схемамен көрсетуге болады стрелкамен электрондардың қозғалу бағыттары көрсетілген):



Орынбасарлық роль атқарып тұрған алкил топтарының құрамында сутегі атомы неғұрлым көп болса, солғұрлым оның гиперконъюгациялық әсері де үлкен болады және керісінше.

Демек, біз жоғарыда келтірген алкил топтары орынбасар болып келгенде, гиперконъюгациялық ең үлкен әсер R= СН3 болған жағдайда байқалады да, ал R=(СН3)зС болса, онда эффект мүлдем болмайды. Гиперконъюгациянын. өте үлкен теориялық және практикалық мәні бар. Олай дейтініміз:

— Гиперконъюгациялық эффектіні біле отырып, кейбір алкил топтарын орынбасарлар етіп зат молскуласына енгізу арқылы, практикалық мәні бар жаңа органикалық заттарды синтездеп алуға болады.

Гиперконъюгацияның атқаратын роліне мынадай бір ғана мысал келтірейік:

Реакцияның (а)-жолымен де, (ә)-жолымен де жүру мумкіндігі бар. Алайда, реакция нәтижесінде тек триметилэтилен түзілуге тиіс. Яғни (а) жолымен жүреді. Егер молекуладан галогенсутекті элементтердің екі түрлі жолмен бөлініп шығу мүмкіндігі болса, онда сутегі атомы ең аз гидрогенденген көміртегі атомының қасынан бөлініп шығады,— деп айтылатын Зайцевтің ережесіне сәйкес жүреді. Сонымен бірге реакцияның (а) жолымен жүруіне тағы бір себеп, түзілетін заттың құрылысының тұрақты болуы. Гиперконъюгациялық эффект тұрғысынан алып қарағанда (а) жолы бойынша түзілетін триметил-этиленнің құрылысы тұрақты (молекуланың қос байланысын а-жағдайында метил топтарының құрамындағы тоғыз сутегі қоршап тұр — өте күшті гиперконъюгациялық қабысу).

Керісіпше, (ә)-жолымен алынатын изопропилэтиленнің құрылысы триметилэтилендікіне қарағаида тұрақсыз. Сондықтан ол реакция барысында түзілген күннің әзінде, тез изомерленіп, триметилэтиленге айналып кету керек. Гиперконъюгациялық эффект тұрғысынан алып қарағанда қос байланыстың жағдайында бір ғана сутегі бар ,яғни молекулада әлсіз ғана гиперконъюгациялық эффект бар
Лекция 6 Эффектілердің басқа түрлері
Жоспары:

1. К е ң і с т і к э ф ф е к т ісі әсері

2. Индуктомерлік э ф ф е к т Электромерлік эффекті

3. У а қ ы т қ а байланыст ы ө з г е р і п о т ы р а т ы н э ф ф е к т і л е р

4. Еріткіштік эффекті , и з о т о п -тық эффект

Лекция мәтіні:

Бұған дейінгі тақырыптарда біз негізінен жекелеген зат молекулаларындағы атомдардың (немесе атомдар топтарының) бір-біріне әсерлерін қарастырдық; олардың заттың физикалық және химиялық қасиеттерін анықтауда атқаратын шешуші рольдерімен таныстык. Бұл тақырыпта эффектілердің зат құрылысының кеңістіктегі көлеміне, алатын жазықтығының мөлшеріне байланысты туатын және сол заттың реакцияға түсуі кездерінде байқалатын түрлерімен танысамыз.

Молекуладағы атомдар, немесе атомдар топтары кеңістікте белгілі бір орын алып түрады. Олай болса, олар бір-біріне өздерінің алып тұратын кеңістік көлемдерімен де әсер етуге тиісті. Ал, бұл жағдай заттың химиялық қасиеттеріне белгілі бір ықпалын тигізеді. Мысалы: үшінші реттік бутилхлорид молекуласындағы хлор атомын екі жағынан метил группалары кеңістікте экрандап қоршап тұр. Соның нәтижесінде химиялык реакциялар кезінде орын алмасу реакцияларына түсетін хлорға, реакцияға түсетін басқа бір молекуланың жақындауы қиындайды. Молекула әуелі ыдырап барып, хлор орын алмасу реакциясына түсе алады. Дәл осындай қиындық 2,4,6-үшметилбензой қышқылының (II) этерификация реакциясына түсуі кезінде де байқалады. Мұнда этерификация реакциясына түсетін карбоксил тобын екі жағынан кеңістікте екі метил тобы экрандап оған реакцияға түсетін басқа молекуланың жақындауын қиындатады.

Басқа сөзбен айтқанда I және II заттарда хлор атомына және карбоксил тобына метил топтары кеңістік арқылы әсер етіп тұр. Мұндай өзара әсерді к е ң і с т і к э ф ф е к т і деп атайды.

Көп жағдайларда химиялық реакция кезінде әрекеттесуші заттар бір-біріне жақындағанда олардың молекулаларының арасында өзара әсер туады. Мысалы: салыс-тырмалы тыныштықта тұрған молекуланы шабуылдаушы реагент полюстендіреді. Сөйтіп, оның реакцияға түсуін тездетеді. Яғни, салыстырмалы тыныштықтағы молекулада шабуылдаушы молекуланың ықпалымен электрондар бұлтының тығыздық теңдігі бүзылады. Ол молекула қозады. Міне, осындай әсерді индуктомерлік э ф ф е к т дейді. Индуктомерлік эффект аз уақыт аралығында ғана әсерін тигізеді. Өйткені, бұдан арғы жерде қозған молекула шабуылдаушы реагентпен реакцияға түсе бастайды, ал бұл кезде ол электромерлік эффектіге айналып кетеді. Электромерлік эффекті де аз уақыт аралығында әсерін тигізетін құбылыс. Өйткені, ол тек реакцияның орта кезеңінде, екі зат бір-бірімен әрекеттесіп аралық зат түзгенде ғана байқалады; ал аралық зат (аралық құрылыс) көп өмір сүрмейді, ол өте тез уақытта реакцияның нәтижесінде шығуға тиісті затқа айналады. Ал оның құрылысына мүлдем басқа түрлі эффектілер болады.

Демек, индуктомерлік және электромерлік эффектілер белгілі бір аз уақыт аралығында ғана болатын және сол аз уақыт өтісімен өзгеріп отыратын әсерлер. Сондықтан да бұл эффектілерді у а қ ы т қ а байланыст ы ө з г е р і п о т ы р а т ы н э ф ф е к т і л с р дсп атайды. Бүл эффектілер заттың физикалық жәие негізгі химия-лық қасиеттеріне ықпалын тигізбейді.

Сонымен қатар зат химиялық реакцияларға тускен уақытыыда оның молекуласына еріткіштің әсері болуы мүм-кін. Еріткіштің әсерінен болатын молекуладағы өзгеріс-158

тер химиялык реакциялар кезінде аса үлкен роль атқа-руы мүмкін. Мысалы, біз осы тақырыпта көрсетіп кеткен үшінші реттік — бутилхлорид және 2,4,6-үшметилбензой кьышқылы қалыпты жағдайда, сәйкесті, орын алмасу және этерификация реакцияларына түспейді. Оған себеп молекуладағы кеңістік эффектінің әсері екені айтылып кеткен. Ал енді осы заттар қандай жағдайларда реакцияға түседі, оған не себеп болады деген орынды сұрақ туады. Бұл заттар реакцияға жылдам түсу үшін, олардың молекулаларын қоздыру қажет. Ал ондай жағдай еріткіштердің әсерінен барып туады. Еріткіштің әсерінен молекуланың химиялық реакцияға түсетін байланысы иондалады. Мысалы, үшінші реттік бутилхлоридтің сольволизі кезінде С—С1 байланысы иондалады да, реакциялық ортада зарядталған бөлшектер пайда болады және олардың әрқайсысы еріткіштің молекулаларымен қоршалып, бір-бірінен бөлініп қалады. Молекула қозады. Зат және еріткіш бірігіп аралық комплекс түзеді. Міне, осыдан кейін барып ерітіндіде химиялық реакция жүреді де, хлор әзінің орнын басқа атомға немесе атомдар тобына ауыстырады.

Мұндай жолмен болған молекуладағы әзгерістерді еріткіштік эффекті деп атайды:

Сөйтіп, еріткіш үшінші реттік бутилхлоридтің молекуласындағы пайда болған зарядтарды аралық құрылыста тұрақтандырады. Ал олай болса реакция барысында түзілетін аралық заттың құрылысын да тұрақтандырады.


Жоғарыдағы айтылғандардан тағы мынадай қорытынды шығаруға болады, кеңістік эффскті заттың химиялық реакцияға түсуін қиындататын болса, ксрісінше, еріткіш эффекті заттың химиялық реакцияларға түсуін тездетеді. Демек реакциялардың жылдамдығына әсер етеді.

Сонымен қатар, химиялық реакциялардың жүру механизмдерін жылдамдығын және т. б. да ерекшеліктерін реакцияның басынан аяғына дейін бақылау мақсатында реакцияға түсетін заттың молекуласындағы орынбасарлар тобындағы бір атомды оның табиғи изотопына ауыстырып барып, салыстырмалы реакция жүргізеді. Құрамына изотоп атомы енгізілген заттың молекуласында ендігі жерде атомдардың, немесе олардың топтарының бір-біріне әсері мүлдем өзгеріп кетеді. Міне, осындай жолмен туған зат молекуласындағы әсерлерді и з о т о птық эффект деп атайды.

Органикалық заттардың молекуласы стационар күйінде болсын, динамикалық қалыпта болсын табиғаты өте күрделі нәрселер. Сондықтан, олардағы атомдар, атомдар тобының, байланыстардың бір-біріне тигізетін әсерлері де алуан түрлі және біз көрсеткендегіден әлдеқайда күрделі, болуы мүмкін.
Лекция 7

Органикалық заттардың қышқылдық және негіздік қасиеттері

Жоспары:

1.Қышқылды негізді өзара әрекеттесулер

2. Жаңа қышқылдар мен жаңа негіздердің түзілуі

3. Қышқылдардың күштерінің өсуі



Лекция мәтіні:

Бүгінгі күнде заттардың қышқылдылығы және негізділігі деген мәселеде екі түрлі ғылыми тұжырым бар. Оның біріншісі Бернстед-Лоуридің қышқыл және негізге берген анықтамасы, ал екіншісі Льюйстің осы үғымдарға берген ережесі.

Бернстед-Лоури бойынша: қышқылдар дегеніміз езінің молекулалық қүрамынан протонды бөліп шығарып, оны басқа затқа бере алатын заттар, ал негіз-дер — керісіпше, протонды өзіне қосып алатын заттар.

Бернстед-Лоури бойынша органикалық заттардын, қышқылдылығы, оларды судың негіздік қасиеттерімен салыстырып барып анықталады. Басқаша айтқанда Бернстед-Лоури бойынша қышқылдың күші оның протонды беру қабілетіне, ал негіздің күші — оныц протонды ұстап тұруға ұмтылуына байланысты болады. Мына төмендегідей мысалдарды қарастырып өтейік.



Бұл көрсетілген мысалдардан байқайтынымыз, ортофосфор қышқылын суда еріткенде Н3РО4 өзінің құрамынан бір протонын негізге (Н2О) беріп жібереді. Соның нәтижесіндс Н3О+ жаңа қышқылы және Н2РО4 жаңа негізі пайда болады. Сол сияқты фторсутек аммиакпен әрекеттескенде өз құрамындағы протонын негізге беріп жіберуінің салдарынан реакциялық ортада жаңа қышқыл және жаңа негіз түзіледі. Дәл осындай жағдай хлорсутек анилинмен рсакцияға түскенде де байқалады.

Жаңадан түзілген қышқылдар және негіздер, реакцияға түсетін өздері сияқты қышқылдар және негіздермен салыстырғанда әлде қайда әлсіз болады.

Сонымен ортофосфор қышқылы, фторсутек және хлорсутек күшті қышқылдар болып табылады. Себебі олар өз қүрамдарынан протондарын басқа затқа тез беріп жібереді; керісінше Н2РО4", Ғ~ және С1~ иондары міндетті түрде әлсіз негіздер болуы қажет. Себебі олар өз қүрамдарында протонды ұстап тұруға бейімділігі жоқ. Сондықтан да осы көрсетілген реакциялардың бар-лығында да тепе-теңдік неғұрлым әлсіз қышқыл мен неғұрлым әлсіз негіз түзілетін жаққа қарай ығысқан.

Егер ортофосфор қышқылының судағы ерітіндісін кез келген металдың гидроксидінің ерітіндісімен араластырып жіберетін болсақ, онда қышқыл Н3О+ (гидроксоний ионы) өзінің протонын металл гидроксидіндегі (ОН негізіне) беріп жібереді де, жана Н2О қышқылы және жаңа Н2О негізі пайда болады:

4Ғ-дың судағы ерітіндісін кез келген МеОН пен араластырып жіберетін болсақ, онда да жоғарыда көрсетілгендей реакция жүреді: қышқыл NН4+ (аммоний ионы) өзінен бір протонды ОН~ негізіне беріп жібереді де, реакция нәтижесінде жаңа қышқыл Н20 және жаңа негіз NН3 түзіледі:



Себебі, барлық жағдайларда да қышқыл мен негіз әрекеттесіп, нейтралдану реакциясы жүріп тұр Сонымен қатар, барлық жоғарыда көрсетілген реакцияларда, күшті негіз ОН-(гидроксил-ионы) протонды өзіне тартып қосып алады да, әлсіз қышқылдық қасиет к-рсететін су молекуласын түзіп отырады.

Егер біз мысалымыздағы қышқылдарды күштсріне сәйкес бір қатарға үдемелете өсіріп орналастыратын болсақ, онда реакциялар кезінде жаңадан пайда болатын негіздердің күші кері бағытта өзгереді. Қышқылдардың күштерінің өсуі:

Молекуласындағы оттегі, азот, күкірт, фосфор және т. б. орбитасында электроны мол атомдары бар көптеген органикалық заттар, су сияқты негіздік қасиет көрсете алады, яғни өзіне протонды қосып алады. Мысалы: спирттер, жай эфирлер эпоксидтер, альдегидтер, кетондар, аминдер және т. б.



Лекция 8

Льюис қышқылдары және Бернстед-Лоури бойынша қышқылдар

Жоспары:

1. Оксоний ионын п р о т о н д а н д ыр ы л ғ а н э ф и р ретінде

2. Льюис бойынша, қ ы ш қ ы л мен негіздер

3. Бернстед-Лоури бойынша қышқылдар


Лекция мәтіні:

Спирттер және жай эфирлер өздеріне протонды қосып алып, о к с о н и й и о н ы деп аталатын қосылыстар түзеді. Бұл жағдайларда спирттерден түзілген оксоний ионын протондандырылған спирт, ал жай эфирлерден түзілген оксоний ионын п р о т о н д а н д ы -р ы л ғ а н э ф и р деп атайды.

1923 жылы Г. Льюис заттардың қышқылдығы және негіздігі деген ұғымға өз теориясын ұсынды. Льюис бойынша, қ ы ш қ ы л д е г е н і м і з,— электрон жұбын қосып алып ковалентті байланыс құра алатын заттар, ал негіздер — бос электрон жұбын өз орбитасынан басқа элементке (затқа) ковалентті байланыс түзу үшін бере алатын заттар. Сонда қышқыл электрон жұбының акцепторы да, ал негіз — оның доноры. Жоғарыда көрсетілген спирттердің және жай эфирлердің қышқылмен әрекеттесу реакцияларында спирт және жай эфир Льюистің негіздері (электрондардың доноры), ал хлорсутектің құрамындағы протон Льюис қышқылы (электрондардын, акцепторы) болып есептеледі.

Нейтралдау реакциясы акцептор мен донордың өзара әрекеттесуі болып табылады:



Льюистің анықтамасы бойынша заттың кышқылдық қасиет көрсетуі үшін, құрамында протонның міндетті түрде болуы шарт емес. Зат қышқыл болуы үшін, онын, құрамындағы кез келген элементтің негізгі біреуінің электрон жұбын қосып алатын қабылеті болуы қажет. Міне, сондықтан да А1С13, ВҒ3, SпС14 және т. б. заттар да қышқылдар болып саналады. ВҒ3-тің құрамындағы бордың сыртқы орбитасында алты электрон бар, ендеше ол сыртқы қабатындағы электрондар санын октетке жеткізу үшін тағы екі электрон қосып ала алады, яғни ВҒз қышқылдык қасиет көрсетіп аммиак немесе жай эфирлер сияқты негіздермен реакцияға түсе алады. Дәл сондай жағдай А1С13-те де болады. SпС14тің орбитасында сегіз (октст) электрон бар, алайда ол тағы екі электрон қосып алып SпС1 -2ионы

түріне айнала алады. Ендеше ол да қышқылдық қасиет көрсетеді.

I

Бернстед-Лоури бойынша қышқыл болу үшін заттың құрамында міндетті түрде сутегі болуы қажет. Ал, оның қышкылдық дәрежесі, сол сутегін ұстап тұрған атомның молекула құрамынан протон бөлініп шыққаннан кейінгі жерде электрон жұбын ұстап тұра алатын қабілетіне байланысты. Электрон жұбын ұстап тұру қабілеті элемент атомының электртерістігіне және оның көлем мөлшеріне (размер) байланысты болады. Осы тұрғыдан алып қарағанда Д. И. Менделеевтің периодтық таблицасындағы периодтарда, элементтердің электртерістігі артқан саііыіі, сол элемент құрамына кіретін заттың қышқылдығы артады.

Қышқылдықтың периодтағы өсуі:

Ал таблицадағы топтарда сутегін үстап тұратын элемент атомының көлемдік мөлшері өскен сайын, заттың қышқылдығы артады:

Қышқылдықтың топтағы өсуі:

Льюис бойьшша зат қышқыл болуы үшін, оның молекуласы электрондармен қанықпаған (электрон дефициті) болуы қажст, демек, тек секстет электронды болуы шарт.

Бернстед-Лоури және Льюистің анықтамалары бойынша зат негіз болуы үшін, оның молекуласында жаңадан бір ковалентті байланыс жасауға жұмсалатын бос электрон жұбы болуы қажет. Бос электрон жұбының болуы да сол электрондарды ұстап тұратын атомның әртүрлі қасиеттеріне байланысты. Олардың негізгісі сол атомның электртерістігі және оның көлем мөлшері. Алайда, бұлардың әсері заттардың қышқылдық дәрежесін анықтаудағымен салыстырғанда қарама-қарсы бағытта болады. Неғұрлым атом бос электрондар жұбын мықты ұстап түрса, солғұрлым оның байланыс қүруға қабілеті нашар, яғни ондай молекуланың негіздік қасиеті нашар және керісінше.

Химия ғылымының барлық салаларының, әсіресе органикалық химияның дамуында Льюистің қышқылдык-негіздік анықтамасының алатын орны аса зор.


Лекция 9

Реагенттердің жіктелуі және органикалық реакция типтері:

Жоспары:

1.Заттардың басқа бір затқа тигізетін әсеріне қарай жіктелуі

2. Электрофильдер және нуклеофильдер

3. Органикалық заттардың түсетін реакциялары


Лекция мәтіні:

Барлық заттар өздерінің химиялық реакциялар кезінде әрекеттесетін басқа бір затқа тигізетін әсеріне қарай, басқаша айтқанда, реакция кезінде қышқыл немесе негіз ретінде әрекет жасауына сәйкес үлкен екі топқа:

а) электрофильдер және

ә) нуклеофильдер деп белінеді.

Электрофильдер — Льюис анықтамасы бойынша қышқылдық қасиетін көрсетстін электрон дефицитті заттар, ал нуклеофильдер — керісінше, орбитасында бос электрондары бар негіздік қасиет көрсететін заттар.

Егер химиялық рсакция электрофильдердің басқа бір молекуланы шабуылдауы нәтижесінде жүрсе, ондай реакцияларды электрофильді реакциялар деп, ал егер реакция нуклеофильді реагенттердің шабуылымен жүретін болса, ондай реакцияларды н у к л е о фильді реакциялар деп атайды.





Электрофильдік және нуклефильдік реакциялардан басқа бос радикалдардың қатысуымен жүретін реакциялардың да органикалық заттар арасында көп тарағанын айта кету қажет. Бұл реакциялардың бір-бірінен айырмашылығы мынада: электрофильді және нуклеофильді реакциялар электрон бұлттарының тығыздығының молекулалар құрамындағы аз ғана өзгерістерінің өзіне өте сезімтал, ал радикалдар арқылы жүретін реакциялардың жүру барысына электрон бүлттарының тығыздығының молекуладағы өзгерістері аса әсер ете қоймайды. Бұл реакциялардың жүруіне ,жылдамдығына және т. б. факторларына — радикалдардың реакцияға өте тез түскіштік қасиеттері әсср етеді.



і Бүгінде органикалық заттардың түсетін реакцияларының төрт типі бар деп қарастырылады:

  1. Орын басу реакциялары. Мұнда атом немесе атомдар топтарының орнын басқа атомдар басады.

Мысалы: С2Н5СІ + ОН- → С2Н5ОН + СІ-



хлорэтан гидроксид этанол хлорид

ионы ионы

  1. Қосылу реакциялары. Екі молекула қосылып, бір молекула түзеді.

Мысалы: СН2 = CН2 + Вг2 → ВгCН22Вг

этилен бром 1,2-дибромэтан

  1. Бөліну (элимирлену) реакциясы. Молекула екі немесе одан да көп басқа молекула түзеді.

Мысалы: С2Н5ОН → СН2 = CН2 + Н2О

этанол этилен су

  1. Қайта топтасу. Бір молекула екінші молекулаға айналады.

Мысалы: СН3 – СН – СН = СН2 → СН3 – СН = СН - СН2СІ

СІ



3-хлорбутен-1 1-хлорбутен-2

Көптеген органикалық реакциалар екі молекуланың арасында, молекула мен ионның

арасында немесе молекула мен радикалдың арасында жүреді. Қандай бөлшектің арасында жүретіндігіне байланысты оларды иондық, радикалдық механизм деп бөледі, егер реакция радикал қатысында жүрсе, радикалдық механизм деп атайды, оны R – деп белгілейді. Ионның қатынасында жүрген реакцианы иондық механизм деп атайды.

Шабуыл жасайтын реагенттің табиғатына байлаысты иондық реакция электрофильді және нуклеофильді болып екіге бөлінеді.

Реакцияға қатысатын реагент өзінің электрон жұбын байланыс түзуге басқа молекулаға берсе, онда нуклеофильді (электродонорлы) реагент деп атайды. Нуклеофильдің қатысында жүретін реакциаларды нуклеофильдік реакциалар деп атайды Nu деп белгілейді.

Мысалы: +-+:Nu- R-Nu+:X - нуклеофильдік орын басу реакциасы.

Егер молекула басқа молекуланың жұп электронын қосып алса, оны электрофильді (электронакцепторлы) реагент деп атайды. Электрофильдің қатысында жүретін реакциаларды электрофильдік реакциалар деп атайды, Е деп белгілейді.

Мысалы: электрофильдік орын басу реакциасы.




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет