М ж. КӨпеев шығармаларындағы кірме сөздер тарихы оқУ ҚҰралы



жүктеу 2.73 Mb.
бет4/14
Дата01.04.2016
өлшемі2.73 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
: fulltext -> buuk
buuk -> Іскери – КӘсіби қазақ тілі
buuk -> Қазақ тілі пәнінен практикалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқау Павлодар Кереку 2009 (07) ббк 81. 2 каз- 9 Қ 17 С. Торайғыров атындағы пму-дың қазақ тілі кафедрасының оқу-әдістемелік кеңесі басуға ұсынған Рецензент
buuk -> ДӘСТҮР – ДӘріс қазақ тілі пәнінен студенттерге арналған оқу құралы Павлодар Кереку 2010 Т. Х. Сматаев ДӘСТҮР – ДӘріс
buuk -> М. Аллаберген тарих тудырған тұлғалар
buuk -> МӘШҺҮр-жүсіп шығармалары тілінің морфологиялық ерекшеліктері
buuk -> Мамандыққа кіріспе «Музыкалық білім»
buuk -> Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
buuk -> Қылмыстық ҚҰҚЫҚ (Жалпы бөлімі)
buuk -> МӘШҺҮР – ЖҮсіптің лингвистикалық КӨЗҚарастары оқу құралы Павлодар Кереку
buuk -> Музыкалық психология, музыкалық білім беру психологиясы, музыкалық іс-әрекет психологиясы Мамандығы «Музыкалық білім беру»























4 Қазақстан орыс империализмінің системасында



XIX ғасырдың аяғында XX ғасырдың басында қазақтардың өзіндік көпестері, байлары рыноктік талаптарына бейімделді. Сөйтіп, XX ғасыр басында қазақ арасында мектеп, медреселер көбейіп, кітап шығару ісі де дамыды. «Серке» газеті 1907 жылы Петербургта шыққан. Редакторы Хажы Ыбырайымов болған. «Қазақ газеті» 1907 жылы март /наурыз-автор/ айында Троицкіде шықты. Шығарушылар Хайм Шумлих Сосновский, бастырушылар Жетпісбай Андреев, Ешмұхамбет Иманбаев болды. «Қостанай» газеті 1911 жылы 13-14 саны шығып, тоқтады, шығарушысы Елеусін Бұйрин деген кісі болған еді. Бұдан соң «Айқап» журналы /1911-1915/ 89 саны шығып тоқтады. Алғашқы редакторы Мұхамеджан Сералин болды. «Ешім даласы» /1913/, «Қазақ» газеті Орынборда, 1913 жылдан 1918 жылға дейін шығып тұрды. XХ ғасырдың басында шыққан кітаптар жөнінде Е.Кенжебаев жазған болатын1. Бұдан кейін қазақ мектебінің хал-ахуалы Ә.І.Сембаевтің кітабында жан - жақты сөз болды2. 1905-1907 жылдардағы кітап бастыру, мерзімді баспасөз ісі басқа да әдебиеттерде көрсетілді. Қазақ ССР тарихы3, Ә.Жиреншин4. Сөйтіп, қазақ халқы орыс елімен бірге тарихи - әлеуметтік оқиғаларды бірге атқарып, XX ғасырға аяқ басты. XX ғасыр өзіміз оқып білгендей күрделі уақиғаларға толы болды. Әр ғасыр өз ішінде 10 жылдық, 20 жылдық айшықты ерекшеліктерімен белгілі болып отырды. Мысалы, 1914-1917 империалистік соғыс пен буржуазиалық демократиялық февраль революциясы - бұл бір кезең болса, 1917 жыл Қазан төңкерісінен бастап – 1940 жылға дейінгі дәуір. 1941-1945 жылдар Ұлы Отан соғысы кезеңі, 1945-1961 жылдарға дейін соғыстан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіру дәуірі болды. 1961-1990 жылдар даму, бейбіт өмір сүру кезеңі еді. 1990 жыл Қазақстан республикасы үшін ең бір айтулы кезең басталды. Жаңа дәуір сағаты соқты. Еліміз тәуелсіздігін алып, Егеменді ел болып, өзге мемлекетпен тереземіз тең болдық. Бірақ, бұрыннан қордаланып қалған мәселені бір күнде шешіп тастау мүмкін емес еді. Қазақ халқы ежелден келе жатқан Орыс елімен достықты сақтап қалды. Екі мегополюстің ортасындағы жас Қазақстан мемлекетіне бәрінен бейбіт достық қымбат еді. КСРО - дан мұра болып қалған орыс тілі қазақстандық орыстар үшін және басқа ұлт өкілдері үшін ана тілі есебінде болды. Сондықтан да, орыс тілі /Қазақстанда ресми тіл/ ретінде қабылданды. Қазақ тілі мемлекеттік тіл статусын алды. Бұл үлкен жетістік еді. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтің көрегендігі арқасында еліміз тыныш достық жағдайында барлық қиыншылықтарды жеңіп келеді. Біз батпандап кірген ауруды бір күнде шығара алмаймыз, оған уақыт керек болар. Қазақстанда тұратын ұлыстар мен этностар, көпэтникалық топтар әзірше орыс тілінде сөйлеп жүр, түбі бірорталықтанған қазақ дәстүрлі мәдениетіне қосылып қазақ тілінің ұлттық тіл мәртебесін алатын күн де болады. Бұл аралықта орыс тіліне уақытша тіл мәртебесі де берілетін мәселе туады. Айтпаса сөздің атасы өледі. Бұл өзекті тақырып туралы ең алғаш №10 Абай атындағы лицей - мектебінің 11 -сынып оқушысы Жарқын Тұрышев «Павлодар облысы Халықтарының Кіші Ассамблеясы» - деген ғылыми жоба жазып 2000 жылы қорғаған болатын. Жобаны №10 Абай атындағы лицей - мектебі ұсынған еді Ол кезде Қазақстан Халықтарының Кіші Ассамблеясының жұмысы туралы жазу ешкімнің ойына да келмеген еді. Бұл зерттеу жұмыс сол уақытта өте өзекті тақырып болса да кейбір адамдардың кесірінен Республикалық конкурска өтпей қалды. Кейіннен Мәшһүртану ғылыми - практикалық орталығының қорына тапсырылды. Қазір сонда сақталған оқуға болады. Қазақ тілінің мәселесін шешудің үш жолы бар:

1 Шет жердегі қазақтардың санын көбейту. Бұл арада Елбасының Қазақстандықтардың санын 25 миллионға жеткізуді көздеген көрегендігіне жүгіну қажет болар.

2 Қазақстан Республикасында іс - қағаздарды тек қана қазақ

тіліне көшіру мәселесін тездетіп шешу қажет.

3 Аузыекі сөйлеу, қарым - қатынас тілі қазақ және орыс тілінде тепе - тең жағдайда уақытша жүре беруіне қысым, тоқтау болмау керек.

Әзірше, полиэтникалық 134 ұлт пен ұлыстың өкілдері тұрған Қазақстан жағдайында қос тілділік мәселесі ыңғайлы жағдайда болып тұр. Бұл деген, әмсе орыс тілі бола береді деген сөз емес. Қазақ тілі саясатын жылдан - жылға күшейтіп, қазақ тілін еліміздің барлық буындарына ептеп енгізе беріп, басқа ұлттың бойын бірте - бірте үйрете беру керек. Қазақ тілі өз отанында тұрып, еш уақытта өгей баланың күйін кешпейді.

5 Кірме сөздердің қазақ тілі заңдылығына бейімделіп, сіңіуінің фонетикалық ерекшеліктері

Орыс тілінен және орыс тілі арқылы басқа тілдерден ауысқан сөздердің айтылуы /орфоэпия/ біркелкі емес, ондай ауысқан сөздердің бірқыдыруы қазақ тілінің дыбысталу жүйесіне қарай айтылса, бірқыдыруы сол ауысқан сөздердің өзіне тән ерекшелігіне қарай айтылады. Сөздердің ауызша айтылуы, негізінде еркін болатын құбылыс.

Кейбір жеке сөздер ғана болмаса, көптеген жағдайда ауысқан сөздер қазақ тілінің заңына тікелей байланысты. Өйткені, орыс тілі арқылы қазақ тіліне енеген сөздермен қоса дыбыстық ерекшеліктер де бірге келді. Орыс тілінен ауысқан сөздердің дұрыстап айтылуы, Яғни орыс тіліндегідей айтылуы қазақ тілінің ішкі заңын бұзғандық болмайды, оны яғни ішкі заңын дамытқандық болып табылады. Өйткені орыс тілінен, орыс тілі арқылы ауысқан сөздердің айтылуын орыс тіліндегідей айтуға жақындату – оларды негізгі бір қалыпқа түсіріп, белгілі бір заңдылыққа айналдыру болса, мұның өзі қазақ тілінің ішкі заңының дамуындағы жаңалықтың бірі болып табылады. Орфографиялық ерекшелігіне сай кейбір дыбыстар /в, б, г, д/ ғана сөз аяғында айтылмаса да, жазылатыны еске алынбайды. Қазақ тіліндегі түбір мен қосымшаның гормониясы, жазылуына қарай емес, айтылуына қарай болатыны анық. Ол сөздердің түбірі орыс тілінде қалай жазылса, қазіргі қазақ тілінде де солай жазылуы, қазақ тілі заңына тағы да қайшы емес. Орыс тіліне енген орыс тілі арқылы енген сөздерге жалғау мен жұрнақтар қазақ тілінің өз заңы бйынша жалғанып, қазақыланып келеді.

Басқа тілден енген сөздердің фонетикалық құрылымы туралы А.Байтұрсынов: «В отношении применения фонетического способа для слов из других языков я должен сказать, что мы берем слова из других языков для наших надобностей, хотя не для научного употребления, а в народном разговоре. Если возьмем слово «ажал», это киргизы считают своим словом, никогда не говорят, что арабское «чакал» переделали казаки именно свое слово. Также много теперь новых слов. Слова «комиссар» казахи говорят «комюссер»... поэтому мы все иностранные слова будем брать в таком виде, чтобы это было легко для произношения казаков» - дейді1. А.Байтұрсыновтың бұл айтқан көрегендік сөзі күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. Х.Досм±хамед±лы: «Еуропа тілінен бізге єсері кµп тиетін тіл орыс тілі, орыс сµздері ыќтиярсыз ќолдануѓа керек болатын дєуірде т±рамыз. Сондыќтан орыс сµздерін ќолданѓанда µте саќтыќ керек» - дейді1.

Сµйтіп, орыс тілінен ќазаќ тіліне кірген сµздерді тексеріп ќарасаќ, б±лардыњ да сингармонизм зањымен µзгеріп тілге сіњгені байќалады. Самауар /самаурын/, Бєселей, Шодыр, габрошке, жєшенке, лампы, корпыс, секілді сµздерде сингармонизм аныќ байќалады2 – деген сµзі А. Байт±рсыновтыњ айтќанымен ‰ндесіп жатады. Расында орыс тілінен енген сµздерді ќолдану кезінде сµз басында, сµз ортасында жєне сµз аяѓында ќысањ дауысты ы жєне і дыбыстары ќосып айту да, жазу да жиі кездеседі: стакан – ыстакан, шкаф – ішкєп, лампа – ылампы, банка – бєњкі, рама – ырма т.б. Н.В. Юшманов ќысањ дауысты ы жєне є дыбыстарыныњ ќосылып ќолданылуы т‰ркі тектес тілдерге ортаќ екендігін кµрсетеді3.

Кей жаѓдайда сµздіњ езулік дауысты а дыбысымен т‰сіріліп алынѓан. Газета – газет, карета – карет, минута – минут, секунда – секунд, палата – палат т.б. Енді бірде орыс тілінен енген сµздерді дауысты дыбыстар былай да ќолданылады: лєпке – лавка, кєтележке – каталажка, бµтелке – бутылка, зауыт – завод, б±дан µзіне тєн дауысты дыбыстардыњ єуеніне ќарай бейімделіп кеткенін кµреміз:

Губерния – г‰біріні у/‰; е/і; ия/е;

Лавка – лєпке е (а) е;




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет