Манас биринчи бөлүк



жүктеу 5.5 Mb.
бет1/16
Дата01.05.2016
өлшемі5.5 Mb.
түріКнига
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16
: uploads
uploads -> Қазақстан республикасы төтенше жағдайлар министрлігі көкшетау техникалық институты
uploads -> Қазақ тіліндегі ресми іс-қағаздары Басқару, ұйымдастыру, өкім шығару қызметіне қатысты құжаттар
uploads -> А. С. Макаренконың өмірі мен педагогикалық қызметі
uploads -> Ян Амос Коменскийдің педагогикалық қызметі мен теориясы. (1592-1670жж)
uploads -> Приложение к части а1
uploads -> Рабочий проект
uploads -> Кирилл Куренда: двухлетний вундеркинд Не иначе как вундеркиндом можно назвать Кирилла Куренда из крымского села Владиславовки. В свои два с половиной года он уже знает все буквы алфавита умеет считать и освоил азы компьютерной грамотности


Кыргыз ССР

Илимдер Академиясынын тил жана адабият институту


МАНАС

Биринчи бөлүк

II китеп

Кыскартылып бириктирилген вариант

Жалпы редакциялган – проф. Б.М.Юнусалиев

Манас. Биринчи бөлүк. II китеп. – Фрунзе: Кыргызмамбас. – 1958. – 320 б.

китебинен алынды
www.literatura.kg сайтында жайгаштыруу күнү: 2011-жылдын 27-августу
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Книга оцифрована Национальной библиотекой Кыргызской Республики совместно с электронной библиотекой “Новая литература Кыргызстана”.
Особая благодарность крупнейшему издательству Кыргызстана “Бийиктик”

за поддержку проекта.


Бишкек, ул. Жусупа Абдрахманова, 170-А, издательство “Бийиктик”.

Тел. +996 (312) 62-02-11, 62-02-13, 66-17-25



КӨКӨТӨЙДҮН АШЫ

АШКА ДАЯРДЫК

Ташкендин бери жагында, Чыйырчыктын тоосунда турган кыргыздардын ичинде Көкөтөй деген белгилүү карыя болгон.

Манас Алтайдан кол менен келип, ата-бабасынын жери — Ала-Тоону ээлеп алган калмак, маңгул, кара кытайлардан аны бошото баштаганда, Көкөтөй өз кошуну менен Манасты тосуп чыгып, жоону жеңүүгө көп көмөк көрсөтөт.

Көкөтөй бул кызматы аркылуу кыргыздарга белгилүү болот. Манас баш болгон кыргыз баатырлары ошол үчүн Көкөтөй карыяны дайым сыйлап калышат.

Ошол Көкөтөй карыялыгы жетип, дүйнөдөн кайтканда, уулу Бокмурун төгөрөктүн төрт бурчунан эл жыйнап, аш берүүгө камынат.

БОКМУРУНДУН АШ БЕРҮҮГӨ КАМЫНЫШЫ



Жанадилдин Көкөтөй

Узагыраак карыптыр,

Жетимиш бешке келгенче

Бала көрбөй калыптыр.

Жетимиш жигит кошчу алып,

Кулан атып, бөкөн кууп,

Салбырынга* барыптыр.

Саякат кылып жүргөндө

Кайыпчынын белинен,

Кайнаган ысык чөлүнөн

Бокмурун деген баланы

Талаадан таап алыптыр.

Баласынын башына

Баргектеп* үкү тагыптыр;

Жети катын баланы

Жетелеп жүрүп багыптыр.

Бирөө кастык кылат деп,

Тушунда кароол турчу экен;

Ар күнү аман түнөсө,

Алты эркеч, төрт улак

Садага чаап койчу экен.

Антип-минтип чоңоюп,

Абаңдын иши оңолуп,

Көкөтөйдүн Бокмурун

Он экиге келгенде

Күйүп турган чок чыгып,

Тентектиги чиркиндин

Ай-ааламда жок чыгып,

Урунарга тоо таппай,

Урушарга жоо таппай

Соодагерди сабатты,

Кербенчини каматты.

Жылкынын кысыр тайын жеп,

Эчкинин тоңгон майын жеп,

Эсирди бейм Бокмурун!

Көрдүңөрбү шоктугун!


Азууларын аркайтып,

Астыңкы эрдин шалпайтып,

Өркөчтөрүн каркайтып,

Атандарды комдотуп,

Жабууларын оңдотуп,

Аркан менен тарттырып,

Кызыталак дүнүйөнү,

Асемдетип арттырып,

Ат бороюн сыдырып*,

Дүнүйө жүзүн чалчу экен;

Зөөкүр болуп Бокмурун

Кыз издетип калчу экен.

Эчен элди көрүптүр

Көкөтөйдүн Бокмурун,

Мааникерди мингенде,

Төгөрөктүн төрт бурчун

Төрт айлана кыдырып,

Катын издеп жүргөндө

Кан Көкөтөй өлүптүр.
Көкөтөй өлүп жатканда

Бокмуруну келиптир.

Кайран атам өлдү деп,

Кайгыланып бакырып,

Калайыктын баарысын

Кара ашына чакырып,

Сай тулпарды байлатып,

Сандаган кожо, эшенди

Доорон алса, келсин деп,

Зордук менен айдатып,

Ботолорун боздотуп,

Көкөтөйгө кара аш деп,

Бозкаймалды* сойдуруп,

Кулунун жетим таштатып,

Бээлерди кырып койдуруп,

Алптын баарын айдатып,

Атасынын сөөгүн,

Алтымыш алпка карматып,

Дооронго токсон сур байлап,

Баарысын миңден кур* байлап,

Конгуроосун тактырып,

Калы килем жаптырып,

Балбандарды бактырып,

Календер*, мискин*, думана

Бириң мындан калба деп,

Калайыкты чакырып,

Жаназасын окутуп,

Жан атам минип жүрөт деп,

Өңчөй кылдай кара атты

Бурак атка* токутуп,

Атасынын кара ашка

Көкөтөйдүн Бокмурун

Кылыкты минтип баштаган,

Кызматына чыдабай

Кең Ташкендин кыргызы

Кырылып кете таштаган.


Көкөтөйдүн Бокмурун

Уламадан улаган,

Билгичтерден сураган;

Билгендерден кеп угуп,

Суптан* кепин кылдырсаң,

Сонун болот деп угуп,

Желбегей торко* кийгизип,

Желмаянды мингизип,

Супка салып оротуп,

Көкөтөйдүн сан дүйнө

Мына минтип короткон.

Замзам* суу менен жуудуруп,

Баш-аягын ырымдап,

Сарпайы* менен буудуруп,

Тулун* туура тарттырып,

Көкөтөйдүн жоктоосун

Күлайымга айттырып,

Бар дүйнөнүн баарысын

Белендетип сандатып,

Жуугандарга берүүгө

Бадана* чепкен камдаткан.

Казына оозу ачылып,

Көкөтөйдүн сан дүйнө

Кара ашына чачылып,

Мүрзөсү бөлөк казылып,

Кетмен чабар балбандан,

Чот чабуучу дардаңдан

Койбой баарын чалдырып,

Көр казуучу балбанды

Дардаңдардан алдырып;

Жайкамасын жай казып,

Жайы менен кең казып,

Телегейин тең казып,

Текшилеп баарын чоң казып,

Казынагын ойдуруп,

Баш-аягын чойдуруп,

Жарык болуп турсун деп,

Көөхар менен жакуттан

Аяк менен башына

Жарык кылып койдурган.

Карт Көкөтөй өлдү деп,

Калайыкка билгизип,

Катынына Көкөңдүн

Калдайтып кара кийгизип,

Көкөтөйдүн Бокмурун

Көзү ачылбай ыйлаган,

Күйүтүн асты тыйбаган.
«Көз жоголгон тушу — деп,

Менин атам Көкөтөй

Көр үстүндө калайык,

Көрүшкөнүң ушу» — деп,

«Атакем менин өткөн соң,

Ашты кандай беремин?

Атты кандай чабамын? —

Кепти ортого саламын;

Алптын, дөөнүн баарысын

Кеңешке алып каламын!».

Калмак, кыргыз дебестен

Карартып жыйып алыптыр.

Жакыптын жалгыз Манаска

(Көпкөндүгүн мындан бил)

Кабар бербей калыптыр.

Көкөтөйдүн кара ашка

Манас келбей топурап,

Салбай калган топурак.


Аккуласы минилип,

Аголпогун кийинип,

Акболотун чалынып,

Арыстан Манас кабылан

Бокмурун чаап алам деп,

Ак жолборстой чамынып,

Айкырып атка мингенде,

Акылман Бакай көк жалың

Арага түшө калыптыр.

«Барып чаап алгыдай,

Көкөтөйдүн Бокмурун,

Сыдырмак Ала-Тоо эмес,

Салмакташар жоо эмес.

Жетимди чапкан болобу?

Жеткилең иши оңобу?

Балага барып катылып,

Уятка ишиң чатылып,

Ошондо ишиң оңобу?».

Асыл Бакай кабылан

Арага түшүп калыптыр,

Айкөл төрө Манасын

Антип тыйып алыптыр.


Кан Көкөтөй өлгөндө,

Калк чогулуп көмгөндө,

Калайыктын баары бар;

Ошолордун ичинде

Баатыр Кошой дагы бар.

Чаба турган тулпардын

Кыл куйругун шүйдүрүп,

Көкүлдөрүн аземдеп,

Көк шайы менен түйдүрүп,

Кындырдай белин жаратып,

Өөдө-төмөн чубатып,

Көкөтөйдүн көр байге*

Көргөн жанды кубантып,

Азууларын аркайтып,

Ат күлүгү ээлигип,

Муруттарын калкайтып,

Алп-эрени жээлигип,

Каптап салып топурак,

Карт Көкөтөй өлдү деп,

Калайык журт топурап,

Баатыры бар, алпы бар,

Бирөө миңге татыган

Баатырлары жалпы бар.

Ак сакалын жайкаган,

Акылдын түбүн байкаган,

Ороюн көргөн чочуган,

Олуяттан окуган

Ойрон Кошой дагы бар.

Билбегенди билгизген,

Билимдүүнүн баары бар.


«Абам Кошой, карыя!

Сарпайым* бар, мүлкүм бар,

Мүлкүмдү чачып көрөмүн,

Калмак менен кыргыздын

Ортосун жара кономун.

Атамдын ашын беремин,

Атам жыйган сан малдын

Минтип күчүн көрөмүн.

Адырда жылкым алты сан

Айдап саям байгеге,

Сан жетпеген каран төө,

Санабай саям байгеге.

Асыл атам, көк жалым

Өлгөнүндө көр байге,

Калайыкка даңк кылып,

Азыр саям чоң байге.

Бул ашымдын ичинде

Багалектен алышат,

Балбандар күрөш салышат.

Шаар базарын ачамын,

Атакемдин сан дүйнө

Топуратып чачамын.

Калмак менен кыргыздын

Алпынын баарын жыямын,

Ойдогумду кыламын.

Толуп жаткан сан дүйнө

Атама чачам баарысын;

Калыстыкка коёмун

Катаган Кошой карысын.

Көкөтөйдүн көп дүйнө

Көптүк кылбай, аз болсо,

Көп былжырап ортодо

Көрүнөө тууган кас болсо,

Төрт түлүгүн бөлөмүн,

Кордук менен чоңдукту

Койбой сала беремин.

Калайыктын баарысын

Дүңүм менен басамын,

Жалгыз букам калгыча,

Көп дүйнөмдү чачамын.

Эт жебеген эл да көп,

Аш бермек түгүл эт билбей,

Делдейип жүргөн пенде көп.

Чабуулдан жаман ой кылам,

Чачылып журтум кетсе да,

Көкөтөйгө той кылам.

Атакемдин ашы үчүн

Түтүнгө асый саламын,

Түк койбой жыйып аламын».

«Аба Кошой, кебимди ук!

Кой ичинде козголбос,

Ыйык койгон серке бар,

Атадан калган жалгыздын

Не кылам десе эрки бар.

Сандыргалуу бою бар,

Кара башыл кишини

Байгеге саяр ою бар».
Ошондо безге сайган эмедей,

Ыргып кеткен эр Кошой:

«Балам, аш берген киши айыпкер,

Аш берген киши күнөкөр.

Эңкейиште бас болот,

Биздин кыргыз аз болот.

Кара кытай, манжуу журт

Биздин журтка кас болот.

Кара кытай жыйнаган

Каканчынын* калкы бар,

Кабыла калса, кыргыздын

Канын ичер салты бар.

Кыйшыгы бар эли бар,

Кьңырыгын түзөтөр

Тозоку Жолой бөрү бар.

Кара кытай, көп манжуу,—

Кайнап жаткан калкы бар.

Ошолордун мыктысы

Кан Коңурбай баатыр бар.

Ашта баштап казатты,

Бир салбасын азапты.

Болумдуусу — Бороончу,

А да Каканга кирип кайрылган,

Токшукердин Бозкертик, —

Ошол үчөө бир тууган.

Кабылан Манас баатырга

Катылам деп булар да

Канчасынан айрылган.

Туз болгон кара кытайдын

Түгөнбөгөн кеги бар.

Көкөтөйдүн ашында

Калмак, манжуу чакырсаң,

Биз менен кармаша кетер жери

бар.


Кечээ Алтайга Жакып куулуп,

Арыстан Манас шериңиз

Алтайда өскөн туулуп.

Ырас, сенсин ага тең тууган,

Кара көк жал Манасты

Кара нээт Жакыптан

Кара чаар шер тууган.

Каарданса кармаган,

Кармаганын чайнаган,

Кара кытай, манжуудан

Кармашар жоосу калбаган.

Көкөтөйгө аш берсең,

Чалгынчы жибер Таласка,

Кабар айткын, кулунум,

Кара көк жал Манаска!

Ээ, Бокмурун, ойлоп тур,

Бел байлаган бел ошол;

Көкөтөйгө аш берсең,

Медер болчу өзүңө —

Белиңе таңуу эр ошол!

Манаска кабар бербесең,

Кытай, калмак, манжуулар

Төрүңө кудук казбасын,

Төбөдөн анык баспасын,

Төрт түлүгүң чачпасын.

Душмандын күнү туубасын,

Ашка барган адамды

Түк койбой баарын кырбасын?!

Түктүү таман Тукубай —

Түгөнгөн калмак балбаны

Түбүң түшкөн бурутка

Түгөнүшүп кетсек деп,

Эр Коңурбай, Түкүбай, —

Булардын ичинде жүрөт арманы.

Капталынан Бөрүкөз —

Калмактын мыкты балбаны,

Артык сынчы Нескара

Аңдып жүрөт биздерди

Бир калайман салганы.

Ачуу шайтан, акыл дос,

Ой, Бокмурун, кулунум,

Акылыңа акыл кош!

Айыгышкан манжууну

Аш берем деп жыйбагын,

Айтылуу Манас келбесе,

Бөлөк журтту кырбагын!

Ай, Бокмурун, кулунум,

Барлыгыңа салбагын,

Барып берип калмакка

Тукум курут кылбагын!

Малга көпкөн баласың,

Бу тилимди албасан,

Баары журтту чакырып,

Балакетке саласың.

Кара кытай, көп манжуу,

Аш билүүчү неме эмес,

Ошолорго тең болуп,

Аралашар сен эмес!

Кабар угуп, калк жыйып.

Кан Коңурбай жетпесин.

Кабылан Манас болбосо,

Калың кара журтуңду

Дене кул* кылып кетпесин!»

Кошой мындай дегенде,

Ыргып кеткен Бокмурун

Булкунгандан силкинип

(Карачы, акылынын жоктугун):

«Кошой аба, кебимди ук!

Көкөтөйдүн көп дүйнө

Кулпусун эми ачамын,

Калайыктын баарына

Эмесин койбой чачамын.

Калайыктын баарына

Жетип кабар салууга

Ат Мааникер күлүк бар.

Келген элди тойгузар

Толуп жаткан мүлүк бар.

Калкка кабар саламын,

Кайран башым барында,

Жетик жыйып аламын.

Бүгүн кылдым көр байге*,

Эртең кылам чоң байге*,

Аба Кошой, акылман,

Акыл чыгат эмеспи,

Сен өңдөнгөн баатырдан.

Атамдын ашын берем деп,

Айланайын абаке,

Мен кайда барып катылам?

Манжуу, кыргыз ортосу

Жер очогун ойдурам,

Ашка келген адамды

Аппак майга тойдурам.

Атакемдин ашына

Күрүчтү күздүк айдатам.

Төгөрөктүн төрт бурчун

Төрт айланта жыйбасам,

Төрөлүгүм билгизип,

Мындай кызык кылбасам,

Бокмурун болбой өлөмүн,

Тирүү басып жүргүчө

Туубай туна чөгөмүн!

Кежириме тийгенди

Чаап алып мерт кылам.

Атакемдин ашына

Ала-Тоодой эт кылам,

Ала-Көлдөй чык кылам.

Курдан* санды сойдурам,

Курчаган жанды туйдурам;

Байлыгымды көрүнтөм,

Алтынды таштай бөлүнтөм.

Жердин жүзүн чаң кылам,

Көкөтөйдүн ашы деп,

Калайыкка дан кылам.

Аба Кошой, акылман,

Акыл сурап турамын.

Берен атам өлгөн соң,

Бери бакпас дүйнөнү

Биротоло көргөн соң,

Айыл кандай конуучу,

Айлабыз кандай болуучу?

Кошой аба, акыл тап, —

Ашын кандай беребиз?

Атын кандай чабабыз?

Аба Кошой, карыя, —

Азыркы адам уулунан

Артык тууган олуя!

Чын акылың сурачу

Чыныгы жетим мен элем,

Байлоого түшкөн баатырдын

Багын ачкан сен элең.

Айчыгы алтын көк тууну

Алып бергин эр Кошой,

Арыстан атам ашына

Барып бергин эр Кошой.

Кадимки Манас кабылан

Бучкагына теңебей,

А да бир заңгырап жаткан олуяң

Манасыңа барбаймын,

Ага кеңеш салбаймын.

Өзүңүздөн башканын

Өлсөм да тилин албаймын.

Түгөнбөгөн дүйнөм бар,

Көөдөндө далай арман бар.

Отун алып берерге

Толгон илек* балбан бар.

Кара калмак, манжууга

Союшун инек уй кылам,

Топондогон калмакты

Тоң эт берип буй кылам.

Толуп жаткан эл келет,—

Толкуп жаткан сел келет.

Калың жыйын кашы деп,

Кан Көкөтөй ашы деп,

Жерге сыйбай топурап,

Каптап кетип жүрбөсүн

Чатак салып кочурап.

Кең эсебин ала көр,

Айланайын абаке,

Кеңири жерди таба көр!

Жагууга отун мол болсо,

Казан кайнап келгенде,

Жер көрүнбөс буу болсо,

Калайык суусап кетпеске,

Миңден булак суу болсо,

Аш берүүчү жерибиз

Өзөндүү тайпаң жер болсо,

Өлкөсү жайык кең болсо,

Кеңдигине жараша

Журтка салам тамаша.

Балбандар чыга калышса,

Багалектен алышса,

Көрүнгөн жерин үзүшсө,

Көк букадай сүзүшсө,

Баатырлар чыгып сайышса,

Бакандары майышса,

Журт чогулуп келгенде,

Тегеректеп көргөндө,

Телегейи тең болсо,

Чаң чыкпаган кең болсо!

Карт Кошойду баш кылсак,

Көкөтөйгө аш кылсак,

Көп тилегим ушу» — деп,

Бокмурун айтып басылды.
Абаң Кошой карыя —

Түйдөктөшкөн түмөн сөз

Түйүнүн чечкен олуя.

Аксакалы жаркылдап,

Бала каздай баркылдап,

Күүлөнүп сөзүн тың айтып,

Жалганы жок чын айтып:

«Алай конуп, аш берсек,

Коросон* оттук чактырсак,

Отту улуу жактырсак,

Алты күлүк ат менен

Алакандай кат менен

Кайнап жаткан көпчүлүк

Койбой баарын чакырсак.

Кабар түшүп, эл келсе,

Көкөтөйдүн ашы деп,

Журт кыжылдап тербелсе,

Аш бышырып бере албай,

Алайдан отун караса,

Кызматчынын баарысын

Милдеттүү конок* сабаса, —

Бул эмне болучу?

Тил билбеген эл келер,

Көптүгүнөн кара жер

Араң түтүп тербелер.

Милдет кылып келген жан

Тойдургун деп чалкалар,

Кызматчынын баарысы

Тезек терип аркалар».
Алайда артык отун жок,

Анысын ойлоп отурду,

Атактуу жердин баарысын

Абаң Кошой которду.

«Атактуу жериң Сары-Арка,

Мунун жайын айтайын,

Томуктай болгон тоосу жок,

Токум батар коосу жок,

Буурусун чийген чийин жок,

Суур казган ийин жок,

Карга учалбай карыккан,

Как ортого келгенде

Канаты чарчап талыккан

Сары-Аркаң суусуз чөл экен,

Жылаңач жаткан жер экен.

Суусамырга барышсак,

Өйүз-бүйүз жери тар, —

Найзанын башы чабышар,

Адамдын башы кагышар,

Калайык батпай турушар,

Кабагы жаман тырышар.

Мен көргөмүн далай жер,

Ат бороюн сыдырып,

Ай-ааламдын баарысын

Айланып жүрүп кыдырып.

Аты угулат Каркыра,

Артыкча башка ошо жер,

Аңыз кылат биздин эл.

Мүдүрүлөр аңгек жок,

Суур жеген кемер жок,

Каркыранын түзүндө

Нелер бар да, нелер жок!

Сай-сайынан шаркырап,

Миңден булак куюлган,

Үкүрчүнүн оюна,

Үч-Капкактын боюна,

Кемегени казчуу жер,

Керилген өзөн — Кеген суу,

Кең бойлоп атты чапчуу жер,

Кең тамаша салчуу жер.

Бокмурун, тилимди алсаң көчөлү,

Каркырага жетели».


Карыядан эми угуп,

Көкөтөйдүн Бокмурун

Бейлегичтен* кеп угуп,

Беренелүү* Каркыра —

Бек жакшы жайлоо деп угуп,

Оттогон малы семиз деп,

«Аш берер жерим Каркыра

Телегейи тегиз деп,

Көкөтөйдүн Бокмурун

Ташкендеги кыргыздын

Жаккан отун өчүрттү,

Жан-жабылта көчүрттү.

Аземдеген боз үйдүн

Кереге, уугун бүктөтүп,

Кызыл нарга жүктөтүп,

Кыя тартпай үй чечип,

Кыбыратпай суу кечип,

Кызыл нардын куйругун

Кыя тартып өрдүрдү,

Калайыктын баарына

Аземдигин көрдүрдү.

Көкөтөйдүн көп дүйнө

Сан атанга арттырып,

Сандыргалап баарысын

Сарпайыдан жаптырып,

Кылтылдаган кыздарга

Кызыл чапан кийгизип,

Кызыл чапан этегин

Кыйгачтап жерге тийгизип,

Көкөтөйдүн Бокмурун

Көчүп калды Ташкенден

Өз өкүмүн билгизип.

Келинге кете* кийгизип,

Келте тондун этегин,

Керилтип жерге тийгизип,

Айчыгы алтын көк тууну

Асмандатып аштатып,

Бокмурун көчтү жөнөттү

Каркырага баштатып.
Алган жары Күлайым

Калдайтып кара кийгизип,

Кан Көкөтөй зыйнатын*

Калайыкка билгизип,

Атанга жүгүн арттырып,

Алтымыштай катынга

Тегиз кошок айттырып,

Мал айдап балдар, абышка

Жүрүп келет чабуулдап.

Көч алдында Күлайым,

Алтымыш катын кошчусу

Тегиз ыйлап аңылдап,

Жебилгеси* жер чийип,

Жеке* сан үнү баш жарып,

Жер жайната көчүрүп,

Кулун, тайын ширгелеп*,

Бээ байлата көчүрүп,

Ботонун баары буркурап,

Кулундун баары чуркурап,

Көкөтөйдүн Бокмурун

Олуя-Ата, Таласты

Катар басып алганы.

Томуктай болгон тоосу жок,

Токум батар коосу жок,

Көчтүн баары жер жайнап,

Кең өзөнгө салганы.

Көч алдында кызыл нар

Коколору кенектей,

Азууларын каркайтып,

Алдыңкы ээрдин шалпайтып,

Маң-маң, маң- маң, маң басып,

Чуудаларын чаң басып,

Төө чубады бир канча,

Курсактары жер чийип,

Бээ чубады бир канча,

Жердин үстүн сыдырып,

Серүүн бойлоп кыдырып,

Шаа мүйүзүн каркайтып,

Курсактарын чалкайтып,

Уй чубады бир канча...


Козу-Башы, Копого

Кой семирип ошого,

Көч алдында келгендер

Кеген бойлоп кетиптир;

Кең Каркыра түзүнө

Бокмурун барып жетиптир.

Баш-аягын тордотуп,

Көкөтөйдүн чоң ордо

Каркыранын талаага

Барып тигип орнотуп,

Көкөтөй атам тою деп,

Каркыранын бою деп,

Жердин үстүн чаң кылып,

Калайыкка даң кылып,

Бар дүйнөсүн шайлатып,

Көкөтөйдүн көп жигит

Токтотпой отун камдатып,

Калдай* менен дос болуп,

Туз кайнатып алды эми.

Чоң Каркыра боюна

Толуп эли конду эми.

Үкүрчүнүн күдүргө

Уюн айдап бактырды.

Айгыр жалдын астына

Чоң кермени тарттырды.

Үч-Капкактын боюна

Көкөтөйдүн кемеге,

Кемегени каздырды.

Кеңирсиген күдүргө

Келип жылкы жайдырды,

Ал жылкынын ар жагын

Баатырларга чалдырды.

Абаң Кошой карыга

Айчыгы алтын асаба

Асмандатып аштатып,

Бар жарагын жайлатып,

Алтын жаак айбалта

Билегине байлатып,

Калайыктьг башташты.
Кабагы бийик, өңү саз,

Эңечер бойлуу, кең далы

Урумкандын Көкбөрү,

Эл алдында ал келген.

Андан кийин сурасаң,

Чайиңги* деген тон кийген,

Чалкуйрук деген ат минген,

Түпөгү жок найза алган,

Жалаң кылыч байланган,

Тогуз уулдун кенжеси,

Элемандын эркеси,

Бир кудайдын пендеси

Эр Төштүк жете келиптир.

Анын жер алдына түшкөнү

Жети жыл болгон чагы экен,

Жер үстүнө чыкканы

Жети күнчө бар экен.
Бокмурун эми кеп айтат

Кеп айтканда деп айтат:

«Кошой, Төштүк алпым бар,

Арманым жок кудайга,

Аш башкарар калкым бар.

Акыл салдым калкыма,

Аба Кошой, Баймырза,

Ушу турган жалпыңа.

Кеңеш айтар кебим бар,

Коросон оттук чактырам.

Кара кытай, манжууну,

Кайнаган калмак урууну

Калтырбастан чакырам.

Кызыл жагаал* манжуунун

Кыл эмеси калбасын,

Кара жагаал калмактын

Калкынан бирөө калбасын!

Төгөрөктүн төрт бурчтан

Түгөлү менен келсин дейм,

Келбей калса кокустан,

Көкөтөйдүн көк туусун

Үй үстүнөн көрсүн дейм!

Бул ашыма келсин де,

Үлпөтүмдү көрсүн де.

Тең көрбөсө өзүмдү,

Тескери алса сөзүмдү,

Кармап түшөм кара туу,

Калкына салам улуу чуу!

Кабар уккан кан келсин,

Жети кылым жер жүзү,

Жер жайнаган сан келсин!».
Бокмурун мындай деген соң,

Баймырза туруп кеп айтат:

«Төрт айланта чакыртып,

Төрөлүктү кылбагын,

Баары-жогун чакырып,

Балалык кылып турбагын.

Кара кытай, манжуунун

Калкын билем ал журттун.

Каканчынын калкы бар,

Каңгайдын журту чогулса,

Кан төгүүчү салты бар.

Кыялы бузук Жолой бар

Кыйын өчтүү Коңурбай,—

Биз менен кыйышар жоолор далай

бар.

Уй түгүндөй көп кытай



Убараны салбасын,

Тоюп алып ашына

Тозок салып жүрбөсүн

Топчудай болгон башына?

Аш берген киши айыпкер,

Аш берген киши күнөкөр.

Эңкейишиң бас болсо,

Өөдө чыккан көп болсо,

Калмактын журту көп болсо,

Таянганың темирдей,

Көкөтөйдүн жаман уулу Бокмурун

Калкындагы көп дүйнө

Аш берем деп калмакка

Талатып ийди дедирбей,

Көпкөндүк болот мунуңуз,

Көт кысып, журтту жыйыңыз.

Азканакай кыргызды

Аш берем деп сабатып,

Кара кытай, манжууга

Кызыл уук кылып талатып,

Калкыңа бүлүк салбагын!

Кырдаалсыз ишти кылбагын!

Баатыр Манас Таласта,

Манасы жок баштайм деп,

Акылыңдан адашпа!

Он экиде Бокмурун

Обуңду таап иш кылгын.

Оён Манас куп десе,

Ошондо иним күч кылгын!».

Баймырза мындай дегенде,

Бокмурун туруп муну айтат:

«Какшанба эми, Баймырза,

какбаш,

Конушуң — татаал сай, Мырза,

какбаш,

Минериң — жалгыз тай, Мырза,

какбаш,

Ичкениң — кара чай, Мырза,

какбаш!

Өзүңдүн башың өзүң бил, какбаш,

Көтүңдү кысып, жолго кир, какбаш,

Жолотпоймун ашыма, какбаш!

Жоон кылбайм башыма, какбаш!

Жоо көрүндүң ашыма, какбаш!

Карарып турба кашыма, какбаш!

Көп көргөн болуп көнбөчү, какбаш!

Көбүрөөк караан болбочу, какбаш!»

Деди ошентип Бокмурун

Баскан жерин тебелеп,

Баймырзаны жемелеп,

Жер токмоктоп чаңдатты,

Ат Мааникер күлүктү

Жылкы ичинен айдатты.





  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет