Материалдары



жүктеу 1.7 Mb.
бет7/10
Дата03.04.2016
өлшемі1.7 Mb.
түріСборник
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
: repository -> repository2013
repository2013 -> Ақылбеков Ә. Т. Кривобоков В. П. Даулетбекова А. К. Радиациялық және плазмалық технологиялар Орысша-қазақша терминология анықтамалығы астана-2012 +544 (038) ббк 24. 5 Я 2 а 38
repository2013 -> Л. Н. Гумилев: этногенез теориясы
repository2013 -> Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелері). Астана: ЕҰу рбб, 2010. 300 б
repository2013 -> Ііі дәріс сабақтарының қысқаша конспектілері 1- 2 дәрістер. Программалау технологиясы. Негізгі түсініктер мен ұстанымдар. Программалау технологиясының даму кезеңдері
repository2013 -> [Введите текст]
repository2013 -> Развитие инновационной экономики: теория и практика
repository2013 -> Программалауда қазіргі қолданылып жүрген технологиялар. Объектіге бағдарланған программалаудың негізгі қағидалары
repository2013 -> Н. гумилева ministry of education and science of kazakhstan
repository2013 -> Определение степени поражения различными болезнями ячменя и пшеницы на территории аккайынского района северо-казахстанской области
repository2013 -> Агроөнеркәсіп кешенде инновациялық даму жолдары

Дерек көздері:

  1. А.К. Гейнс. Әдеби еңбектерінің жинағы, 1-том, 237-бет.

  2. Шоқан Уәлиханов. Таңдамалы. Алматы «Жазушы» 1985ж. 33-бет

  3. Жарылқап Бейсенбайұлы. Шоқан. Ғибратты ғұмыр. Алматы «Қазақстан» 2009ж-608 бет.

  4. Б.Кыстаубаев. Тайна Чокана Валиханова. Историческое эссе в трех частях. Алматы-2010г.-31,35стр.

  5. Чокан и власть. Свобода слова. 13 апрель, 21 декабрь 2005 г


Мусаева Р.С. Семипалатинский государственный педагогический институт.
ДЕМОКРАТИЧЕСКИЕ ВЗГЛЯДЫ ЧОКАНА ВАЛИХАНОВА
В истории развития казахского народа вторая половина XIX века была переломной. Именно в это время в Казахстане возникла и получила развитие культура просвещения, одним из ярчайших представителей которого был Чокан Чингисович Валиханов (1835-1865 гг.). Чокан Валиханов является выдающийся личностью в истории нашего государства. Будучи представителем « белой кости» он сочетал в себе идеи, демократичные по своему содержанию, но труды ученого в силу разных причин недостаточно глубоко и всесторонне изучены. Анализ данных работ в совокупности с использованием ряда биографических фактов позволяют нам еще раз убедиться в демократичности взглядов казахского просветителя – Чокана Чингисовича Валиханова. В чем и заключается актуальность данной работы.

Вся бурная жизнь Чокана Чингисовича, его яркая богатая научная деятельность является замечательным примером беззаветного служения своей родине и своему народу. Середина XIX века в общественно-политической жизни России характеризуется ростом революционно-демократических идей, вызванных кризисом крепостного хозяйства, революционным движением крестьянства и национально-освободительной борьбы народов национальных окраин. Первыми глашатаями демократических идей в казахской степи явились русские политические ссыльные, прежде всего петрашевцы.

В казахском обществе под влиянием классовой борьбы происходило дальнейшее разложение патриархально-феодальных отношений. Этот процесс нашел свое отражение прежде всего в устном народном творчестве, легшим в основу казахской демократической литературы. Демократические традиции казахской национальной культуры в свою очередь оказали благотворное влияние на формирование демократических убеждений Чокана Чингисовича[1, 173]. Эти воззрения стали зарождаться еще в годы учебы в кадетском корпусе под влиянием лучших демократически настроенных преподавателей. Г.Н. Потанин1 впоследствии вспоминал: «Другие все учителя обогащали наш ум только знаниями, три учителя: Сулоцкий, Н.Ф. Костылецкий, Гонсевский воспитывали в нас убеждения»[2, 173].

В Омск, как и в другие города Сибири, революционно-демократические идеи стали проникать через русскую литературу, запрещенную царской цензурой, но распространяемую политическими ссыльными. Решающее влияние на формирование мировоззрения Чокана Чингисовича оказали произведения русских революционных демократов – Белинского, Герцена, Чернышевского, Добролюбова и статьи в журнале «Современник», которые регулярно читал Чокан Чингисович [3,120]. Для укрепления демократических взглядов исключительное значение имела его встреча с Чернышевским и долгие годы дружбы с Г.Н. Потаниным, Ф.М. Достоевским, поэтами А.П. Майковым, К.К. Гутковским и другими представителями передовых демократических идей России[5, 173]. По своим общественно-политическим воззрениям Чокан Чингисович был просветителем-демократом, на что указываю такие черты характерные черты, как неприязнь к экономической, социальной и юридической зависимости от бюрократический администрации царского правительства, защита просвещения, самоуправления, свободы и отстаивание интересов простых казахских шаруа. Он, как и другие просветители-демократы, защищал и отстаивал интересы народных масс, сопереживал экономической и культурной отсталости своего народа и изыскивал пути для выхода из этого состояния. Чокан Чингисович прежде всего правильно оценил факт присоединения Казахстана к России [4,351]. Он считал, что только приобщение отсталой экономики Казахстана к более передовой российской экономике может способствовать не только развитию производительных сил казахского общества, но и духовному возрождению народа2. Отстаивая интересы своего народа, он требовал от колониальных властей при составлении экономических и социальных реформ для казахов обращать внимание на нужды и запросы казахского народа. «Судьба миллиона людей, - писал он, - подающие несомненные надежды на гражданственное развитие людей, которые считают себя братьями русских по отечеству и поступили в русское подданство добровольно, кажется заслуживает большего внимания и большей попечительства в таких решительных вопросах, которые формулируются в шекспировских быть или не быть» [1,256]. Когда Чокан Чингисович увидел, что царские чиновники не только не удовлетворяют запросы его народа, но и все более усиливают колониальный гнет, он встать на защиту своего угнетенного народа. Отмечая общность коренных интересов казахских шаруа и русского крестьянства, он в то же время показал враждебное отношение царских чиновников к обычным шаруа. «В каждом действии русского чиновника, - указывал Чокан Чингисович, - киргизы видят одно только зло, посягательство на их свободу и льготы» [2,265].

Чокан Чингисович не ограничивался критикой действий местных чиновников колониальной администрации, он несмотря на свое сословие и служебное положение выражал протест против действий царской власти[4,268], однако открыто выступать он не решался, опасаясь жестоких репрессий, которые грозили всякому, кто решался бороться против царизма хотя бы идейно, а не только с оружием в руках. Возмущаясь политикой властей, не удовлетворявших в основном его требований, в письме Ф.М.Достоевскому он пишет: «Просить удовлетворения по-моему то же самое, что и просить конституции: посадят да потом к Макару на пастбище пошлют» [3,121]. Будучи знакомым со многими политическим ссыльными он реально представлял, что угроза, пусть даже идейная не делает уступок привилегированным сословиям.

Чокан Чингисович с болью в сердце отмечал, как народы средней Азии, издавна хвалившиеся своей высокой культурой, в том числе и Казахстан, переживают глубокий духовный кризис, и всячески искал пути выхода из него. Характеризуя общественное и экономическое состояние народов Средней Азии во второй половине XIX века, Чокан Чингисович писал: «Средняя Азия в настоящем общественном устройстве представляет явление крайне печальное, какой-то патологический кризис развития. Вся страна, нисколько не преувеличивая есть не более не менее как одна громадная пустыня с заброшенными водопроводами, шлаками и колодцами, усеянная развалинами, пустыня, занесенная песком, заросшая карликовыми кустами колючего саксаула и обитаемая только стадами ослов и пугливых сайгаков» [2,254]. Важными условиями дл выхода из этого состояния социально-экономического и духовного кризиса Чокан Чингисович считал распространение передовой русской науки и просвещения и всяческую борьбу с отсталостью и невежеством среди казахских шаруа. А науку и просвещение казахский нард мог приобрести путем сближения с Россией, эта идея была своебразным стимулом в его жизни, его целью в жизни. Это подтверждает в своих воспоминаниях Н.Ядринцев: «Он понимал окружающую русскую среду и готов был сродниться с ней на почве европейской цивилизации. Это был новый коран его жизни» [6,201].

Для выяснения общественно-политических взглядов Чокана Чингисовича представляют большой интерес его высказывания по поводу судебной реформы административного управления. В феврале 1864 года он пишет свою знаменитую работу « Записки о судебной реформе у киргиз Сибирского Ведомства», где под видом анализа проекта судебной реформы подвергает всесторонней критике экономическую политическую основу казахского феодального общества, а также режим царской колониальной администрации.

Защищая интересы казахских шаруа, Чокан Чингисович в период подготовки реформы 60-х годов в казахской степи добивался того, чтобы эти ремы способствовали материальному улучшению благосостояния народа и его культурному подъему. «В наше время самым важными и близкими для народа считаются реформы экономические и социальные, прямо касающиеся насущных нужд народа, а реформы политические допускаются как средства для проведения нужных экономических реформ, ибо каждый человек отдельно и все человечество коллективно стремиться в развитии своем к одной конечной цели – к улучшению своего благосостояния и в этом заключается так называемый прогресс» - писал он[1,356]. Просветитель-демократ отводил ведущую роль экономическим и социальным реформам, которые по его мнению больше всего интересуют народные массы.

Главными Чокан Чингисович считал экономические реформы, так как они призваны решать самые насущные потребности шаруа, которые реформами 1822 года и последующими были лишены возможности заниматься делами их дедов и отцов – кочевым скотоводством. Постепенный же переход на оседлое скотоводство с отдельными элементами как земледелия, так и сенопашества, еще не в состоянии ответить всем потребностям шаруа. Мнения по поводу реформ политических заключались в видении их как средства более глубоких преобразований в экономике. Исключительно ценными являются высказывания о том, что конечной целью каждого человека является улучшение его материального состояния. Только постоянное стремление к удовлетворению материальных духовных потребностей является по его мнения двигателем прогресса.

Сам Чокан Чингисович делит реформы на полезные и вредные. «Полезны – по его мнению – те реформы, которые способствуют улучшению быта человека, и вредны те, которые мешают достижению этой цели», более того он указывает на тот факт , что цель достижима в случае « когда известны общественные нужды и средства» [1,358]. Этим он подчеркивает необходимость изучения быта и нравов народа, его насущных проблем и только после этого необходимо задуматься о проведении всякой реформы. Именно с этих позиций Чокан Чингисович рассматривает проект судебной реформы. Несомненно признавая необходимость некоторых преобразований для дальнейшего развития казахского народа, он был против прежде всего к формальному переходу к реформам3. Критически анализируя этот проект Чокан Чингисович отмечал в нем два основных недостатка: во-первых, проект не показывал ни бытовых, ни национальных особенностей казахского народа, во-вторых, в нем никак не учитывались интересы простых шаруа. В результате чего Чокан Чингисович требовал дифференцированного подхода к потребностям своего народа, с обязательным учетом его культурно-бытового, общественно-экономического уровней развития, то есть непосредственного исторического подхода и учета национальных особенностей казахов. Поэтапно обосновывая свои доводы на конкретном историческом материале, подразумевавшем всестороннее знание бытовых условий и нужд простых шаруа, Чокан Чингисович делает единственно верный на тот момент вывод о необходимости сохранения суда биев до определенного периода в его доступной для каждого казаха. Чокан Чингисович высказывает между тем ряд критических замечаний по некоторым положениям административного управления. В целом положительно отзываясь о решении о административно-территориальном делении Казахстана на области, меж тем понимает что эта система управления, способствующая улучшению экономическому развитию страны с одной стороны, не отвечает полностью на потребности населения с другой.

Так, например, он упрекает пограничные власти в том, что они не дают реализовать местному населению право выбора местных властей, данное народу реформой 1822 года[4,566]. Однако в этом проявляется некая узость воззрений Чокана Чингисовича, он считает виновным в отсутствии свободного выбора лишь некорректные действия генерал-губернатора. В действительности же главная причина все же крылась в колониальной политике русского самодержавия, для которого колониальный характер проводимой ими политики с непосредственным назначением или назовем это рекомендацией было более угоднее. Усиление самоуправления на территориальных колониальных окраинах не входило в планы царизма.

Большая заслуга Чокана Чингисовича состоит в том, что взращенный идеями русских революционеров-демократов, он сумел показать расколотость традиционного казахского общества. Глубочайшее сопереживание « кара суйек», попытки искоренить причины этого неравенства, любовь к своему народу и Отечеству сочетались меж тем с уважением к интересам других народов. С особым трепетом относился он русскому народу, но в то же время ненавидел чиновников, учиняющих грубый произвол и насилие над казахским народом, тем самым порождая вражду между двумя народами.

Чокан Чингисович как демократ, как представитель передовой просветительской мысли в Казахстане решительно боролся вся свою жизнь за все новое, передовое и прогрессивное во всех сферах жизнедеятельности. Однако меж тем в понимании и обосновании основных вопросов общественно-политической жизни Чокан Чингисович, как и большинство представителей данного период, остался идеалистом. Эти следы некой ограниченности можно объяснить тем историческим фоном, в условиях которого протекала его жизнь. Идеи петрашевцев и областников, так рьяно поддерживаемых Чоканом Чингисовичем, еще не еще были далеки от идей решительной борьбы с русским самодержавием. Несмотря на это деятельность Чокана Чингисовича невозможно переоценить. Его историческая заслуга перед казахским народом состоит прежде всего в том, что пропагандируя передовые, демократические идеи среди своего народа, он закладывает основы развитию научной и общественной мысли казахского народа, поверив в его силы. Для будущих поколений и поколений ныне живущих Чокан Чингисович навсегда останется основоположником казахской просветительской и демократической идеологии в условиях патриархально-феодального застоя.
Использованная литература:


  1. Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. в пяти томах., Алма-Ата, 1968 г.;

  2. Шиловский, М. В. Сибирские областники как первые биографы Ч. Ч. Валиханова // Евразия: народы, культуры, социумы. – Астана, 2005. – С. 173-175.;

  3. Чокан Валиханов в воспоминаниях современников. Алма-Ата, 1964;

  4. История Казахстана с древнейших времен и до наших дней. Т.3 , Алмата , 2004 г., 658 стр.;

  5. Галиев В.З. Ссыльные революционеры в Казахстане (II пол. XIX в.), Алма-ата, Казахстан, 1978 г., 139 стр.;

  6. Ядринцев Н.М. Сибирские инородцы. Спб., 1891 г.;


Мукашева Ф.Б.

Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университеті (Семей қаласы)


ШОҚАН ШЫҢҒЫСҰЛЫ УӘЛИХАНОВТЫҢ

ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРІ

(1835 -1865)
Шоқан (Мұхаммед Қанафия) Уәлиханов Шыңғысұлы (1835 – 1865) – қазақтың ұлы ғалымы: ориенталист, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, ағартушы, демократ. Әжесі бала күнінде «Шоқаным» деп еркелетіп айтуымен, «Шоқан» аталып кеткен. Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде туған. Әкесі Шыңғыс Уәлиханұлы сол жерде аға сұлтан болған. Өз атасы Уәли де хан болған. Арғы атасы қазақтың ұлы ханы Абылай, Шоқан оның шөбересі. Шоқанның балалық шағы Сырымбет тауының баурайында өткен. «Жеті жұрттың тілін білуге тиісті» хан тұқымы болғандықтан, ауыл мектебінде оқып, арабша хат таныған Шоқан араб, шағатай тілдерін меңгереді. Бұдан кейін 1847-1853 жылдары оны әкесі сол кезде Сібірдегі ең таңдаулы оқу орны деп есептелінетін Омбы кадет корпусына береді. Онда әскери сабақтарға қоса жалпы және Ресей жағрафиясы мен тарихы, батыс, орыс әдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері жүрген. Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмесе де өзінің зеректігімен тілді тез үйренді. Шоқанның корпуста бірге оқыған Г.Н. Потанин: « Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді... Оған талайлар-ақ назар аударды. Ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып-ақ сурет сала білетін», дейді. Оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті оқытушысы Костылецкий мен тарих пәнінің оқытушысы Гонсевский күшті ықпал етті. Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен, Белинский т.б. орыс классиктерін және батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, Руссо шығармаларын, «Современник» журналын үзбей оқып, әлеуметтік өмірдің және әдебиет ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жатқандығын аңғара алатын, өз кезінің саналы азаматының бірі болған.

1852 жылы Костылецкийдің көмегімен Шоқан көрнекті шығыс зерттеушісі, Петербург университетінің профессоры И.Н. Березинмен танысады. Березин Шоқан жинаған қазақтың ауыз әдебиеті нұсқаларын, «Қозы Көрпеш Баян сұлу» жырын алған, ал өз тарапынан Шоқанды ескі жазу ескерткіштерін зерттеу ісіне тартқан. Березиннің тапсырмасы бойынша Тоқтамыс ханның «Жарлығына» талдау жасайды. Бұл оның алғашқы ғылыми еңбегі еді. Жастығына қарамай, оның білімдарлығын, әсіресе, шығыс әдебиеті мен тарихын жақсы білетіндігін сол кездегі орыс ғалымдары да жоғары бағалап, мойындай бастаған болатын. Кадет корпусын он сегіз жасында бітірген Шоқан Батыс Сібір генерал губернаторының кеңсесінде қызметке қалдырылады. Бір жылдан кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік шығыс аудандарын басқаратын генерал губернатор Гасфорттың адъютанты болып тағайындалады. Осы қызметті атқара жүріп, ол Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен жағрафиясын зерттеуге белсене араласады. 1855 жылы Ұлы жүзді Қоқан хандығының ықпалынан шығарып, Ресейге қосу бағытында жұмыс істеу үшін ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, Семей, Аягөз, Қапал арқылы Іле Алатауына дейін келеді. Жоңғар қақпасына, Алакөл, Тарбағатайға саяхат жасайды. Осы сапарында қазақ, қырғыз, ауыз әдебиетінің үлгілерін, тарихы мен этнографиясының материалдарын жинап алады. Қазақ халқының тарихы мен әдет ғұрып, діни ұғымдары жайында материал жинап қайтады. Бұл материалдар негізінде кейін ол «Тәңірі (құдай)», «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген еңбектер жазады. Бұл еңбегін жоғары бағалаған генерал Г.Х. Гасфорт оны наградаға ұсынады, әскери лауазымы бір сатыға жоғарылап, поручик атағын алады. 1856 жылы М.М. Хоментовский басқарған әскери ғылыми экспедицияға қатысып, қырғыз елін жете зерттеп, Ыстықкөл аймағының картасын жасасады. Қырғыздар мен Ұлы жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы жайлы мәліметтер жинайды, ауыз әдебиетінің нұсқаларын жазып алады. Жазуы жоқ елдердің өткен тарихы мен салтын тануымыз үшін мұндай ұзақ желіге құрылған, күрделі эпостардың үлкен мәні барын түсінген Шоқан «Манас» үлгісінде көрсетті. «Манас», дейді Шоқан, қырғыздардың ескі мифтерінен, аңыздарынан ертегілерінен жиналып, бір адам Манастың төңірегіне топталған энциклопедия. Бұл жағынан, ол даланың «Илиадасы» тәрізді. Бұл аса зор эпопеяда қырғыз халқының өмірі, әдет ғұрпы, жағрафиясы, діни дәрігерлік ұғымдары, шетелдермен қарым қатынасы түгел қамтылған... Екінші эпос «Семетей» «Манастың» жалғасы. Бұл қырғыздың «Одиссеясы». Іле өзенінің басындағы Манас жорық жасады деген жерлерді барып көреді. Сібір мен Тянь Шань аралығында көшіп жүрген қырғыздар Алатаудың автохонды ежелгі тұрғындары екені тарихта тұңғыш рет анықтап береді. Қырғыздардың көне тарихы жөнінде жазған географы К.Риттердің, А. Гумбольттің, шығыстанушы ғалымдар Шотт пен Клапроттың еңбектеріне сын айтады, Бұдан кейін Құлжа қаласында болып, Жоңғария тарихымен шұғылданады. 1857 жылы тағы да қырғыз елінде болады. Осы сапарларда жинаған материалдарды ол «Жоңғария очерктері», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы», «Ыстықкөл сапарының күнделіктері», «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы» атты еңбектерін жазуға пайдаланады. Табиғатты және ел тұрмысын Шоқан жазушылық шеберлікпен суреттеген. Осыдан барып оны орыс достары «Қазақ тақырыбына жазатын орыс жазушысы» деп атаған. Тарих, география саласындаы даңқы Петербург ғалымдарына да жетіп, жиырмадан жаңа асқан жас Шоқанды Орыс География қоғамының толық мүшесі етіп сайлайды.

1858 – 1859 жылдары Шоқанның Қашғарияға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ашты. Қашқария ол кезде Ресей тарапынан зерттелмеген өлке болатын. Қоқан хандығының Қашқардағы консулы әрі саяси резидентінің көмегімен Қашқардың экономикалық саяси құрылымын зерттеп, бұл халықтың тарихы мен этнографиясынан көптеген материалдар жинайды. Қашқар сапарынан «Алты шаһардың, яғни Қытайдың Нан лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы» атты еңбегі дүниеге келді. Бұл Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, әлеуметтік құрылысына арналып, сол заман ғылымының биік деңгейінде жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы еді. Ұзамай ол Германияда, Англияда жарияланады. Шоқаннан қалған мұраның бірі бейнелеу өнеріндегі зерттеулері. Бұл еңбектер оның өнердің осы саласындағы қазақтың тұңғыш профессионал суретшісі болғанын дәлелдейді. Ол негізінен портрет, пейжаз және халықтың тұрмыс салтын бейнелеумен айналысқан. Одан 150 – дей сурет қалған. Науқасы меңдегендіктен Петербургтен елге оралған Шоқан туған халқының екі жақты қанауда езілгенін көріп, 1862 жылғы сайлауда Атбасар округының аға сұлтаны болуға талпынады. «Елдестеріме пайдамды тигізу үшін аға сұлтан болғым келді. Оларды чиновниктен, қазақ байларынан қорғамақ болдым. Сондағы ең алдымен көздегенім өз басымның мысалы арқылы жерлестеріме оқыған аға сұлтанның пайдалы екенін көрсету еді» деп жазады ол бұл туралы досы Достоевскийге. Бірақ ол бұл мақсатын орындай алмай, аға сұлтандыққа өте алмай қалады. 1864 жылы наурыз айында Шоқан генерал Черняевтің шақыруымен Әулиеатаға (қазіргі Тараз қаласы) келеді. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны Ресейге қосуды жақтаған ол Черняев отрядында біраз уақыт қызмет істейді. Бірақ патша генералының жергілікті халыққа жасаған зорлық зомбылығын көріп, тез бөлініп кетеді. Содан Верный (қазіріг Алматы) қаласына келіп, одан әрі Тезек төренің аулына барып (бұрынғы Талдықорған облысы, Шоқан атындағы шаруашылық) тоқтайды. Сонда үйленіп, тұрып қалады. Сөйтіп жүргенде ескі өкпе ауруы қайта қозып, Шоқан 1865 жылдың сәуірінде қайтыс болады. Оның сүйегі Алтынемел тауының баурайындағы Көшен тоған деген жерге қойылады. Шоқанның шығармаларын жинап бастыруда орыс ғалымдарының еңбегі аса зор. Орыстың жағрафиялық қоғамы басып шығарған Шоқан шығармаларына жазған алғы сөзінде академик Н.И.Веселовский: «Шоқан Уәлиханов Шығыстану әлемінде құйрықты жұлдыздай жарық етіп шыға келгенде, орыстың Шығысты зерттеуші ғалымдары оны ерекше құбылыс деп түгел мойындап, түркі халқының тағдыры туралы онан маңызы зор, ұлы жаңалықтар ашуды күткен еді. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі біздің бұл үмітімізді үзіп кетті!» деп жазды. Бірақ ол сол аз ғұмырында адам қабілетінің ғажайып мүмкіндіктерін, гуманизмнің биік өресін, ұлтжандылықтың жалтақсыз үлгісін, ғылыми қабілет пен алғырлықтың қайран қаларлық өнегесін барша болмысымен, нақтылы іс әрекетімен дәлелдеп үлгерді. Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов отандық ғылым мен әдебиет тарихында үлкен орын алады.Оның қысқа да жарқын өмірі мен ғылыми қызметі қазақ халқының көпғасырғы дамуының, рухани ізденіністерінің тамаша қорытындысы, биік жалғасы болды, қоғамдық ой-сана, пікір-тұжырым биіктей өркендеуіне ыкпал етті.

1854—1857 жылдары ¥лы жүз қазақтары мен кейбір қырғыз руларын Қоқан хандығының ықпалынан шығарып, Россияға бейбіт Ш. Ш. Уәлиханов оны жан-жақты зерттеуі, географиялық сипаты, саяси құрылысы, мәдениеті мен тұрмыс-салт ерешеліктері туралы мағлұмат-деректерді әлемге, ғылымға ашып беруге тиіс болды. Ержүрек саяхатшы бұл сапарда талай-талай қиындықтар мен кедергілерден өтеді, жалған атпен Әлімбай болып керуен басының туысы ретінде аттанады, Тянь-Шань биіктерінің бірі Сырт деп аталатын хауіпті әрі адам қадам баспаған биік асуларында түтекке тұншығып, суыққа тоңып, қарлы жаңбырда тайғанақтаған ат-туйелері де біраз шырынданып, кейде алыс ауыл тұрғындарының қауесет-сенімсіздіктеріне де кездесіп, талай бөгеттерді өткеріп, керуен 1858 жылдың 27 сентябрінде Қытай шекарасынан өткен. Қашғарияда Шоқан 1858 жылдың 1 октябрінен 1859 жылдың март айының ортасына дейін болған кезде бұл аймақты — Қашғар қаласы мен Алты шаһар елін терең зерттейді. Ол кезде алты шаһар деп солтүстіктен Тянь-Шань, оңтүстіктен Күн-Лунь тауы қоршап тұрған Қашғар, Ақсу, Учтурфан, Янысар, Жаркент, Хотан қалаларын айтады екен. Қоқан ханының Қашғардағы сауда консулы, әрі саяси резиденті, егде тартқан ресми адаммен Шоқанның сыйлас, құрметтес болуы сапар нәтижелерінің өнімді де пайдалы болуына едәуір жәрдемдескен. Ш. Уәлиханов Қашғарияның экономикалық -саяси құрылысын, тарихын, этнографиясын рухани өмірін зерттеген, бұл аймақтың өткені мен сол кездің қалпын жақсы білетін адамдармен, ғалымдарымен, ақындарымен де кездесіп, мағлұматтар жинаған, шығыс қолжазбаларының бірсыпырасын қолға түсіріп алған, нумизматикалық және тау жыныстарының коллекциясын, гербарий жасаған. Солардың бірінде Мирджай тауы мен Қарақаш өзені аңғарынан шығатын нефрит асыл тасының текшелері болған. Зерттеуге қажет деп саналған талай бұйымдар да жиналған. Сөйтіп, бейтаныс елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, саяси, экономикалық, сауда-саттық жағынан үкіметке де ғылымға да пайдалы бай материал мен сирек деректерді жинап, қиыншылықтар мен қауіп-қатерді көп көріп Шоқан керуені 1859 жылдың апрелінде елге оралған. Қауіп-қатері мен қиыншылығы мол сапардан ауырып қайтқан Шоқан Петербургке үсті-үстіне шақыртып жатса да, Омбыда экспедиция материалдарын жүйелеп, қорыту ісімен біраз айналысады да, Петербургке келеді. Ш. Уәлихановтың Петербургке келу кезі әр-түрлі жазылып жүр, 1860 жылғы февральда, енді бір мәлімет бойынша 1859 жылдың аяғында. Ол 1860 жыл бойы астанада болған. Қашғария сапарының нәтижелі жемісі — Ш. Ш. Уәлихановтың «Алты шаһардың яғни Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты қаланың жайы» .атты еңбегі Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, географиясына, әлеуметтік құрылысына арналып жазылған ғылымның биік деңгейіндегі тұңғыш зерттеу жұмысы болды. Сондықтан орыс ғалымдары мен саяси қайраткерлері оны шығыстың тарихы мен географиясы туралы Европа ғылымын толықтырған шын мәнісіндегі географиялық жаңалық, ал Қашғарияға сапар нағыз ерлік деп таныды. Қашғария сапарының ғылыми нәтижелері туралы Ш. Ш. Уәлиханов Орыс География қоғамында мәлімдеме жасағаннан кейін-ақ, оның материалын Германияда неміс тілінде басып шығарды. 1865 жылы Лондонда ағылшын тілінде жарияланды. Бұл Ш. Ш. Уәлиханов енбектері Батыс Европада жоғары бағаланушының айғағы еді. Қашғария экспедициясының қорытындылары нәтижелері ресми үкімет тарапынан да аталып өтті. Оған дәлел 1860 жылғы 8 апрельдегі Үкімет указы бойынша «..пооручик сұлтан Шоқан Уәлихановқа штабсротмистр әскери атағы, 4-дәрежелі Ізгі Владимир ордені және бір жолғы көмек ретінде 500 сом күміс ақша берілсін» — делінген. Шоқанның ұсынысы бойынша, осы экспедицияның жұмысына қатысы бар 22 адам қоса наградталған, оның ішінде керуен басы Мұсабай, Семей көпесі Бұқаш, К. К. Гутковский т. б. бар. 1860 жылы астанада болғанда, Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінде қызмет істеген, Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментінде, Орыс География қоғамында қызметте болған, талай ресми қайраткерлермен, шығыстанушылармен, әдебиетшілер тобымен кездескен. Олардың ішінде Ішкі істер министрі граф Д. Н. Блудов пен Синодтың обер-прокуроры граф А. П. Толстой сияқты ресми қайраткер, Ф. Р. Остен-Сакен, В. В. Григорьев, И. И. Захаров, В. В.Вельяминов-Зернов, М. А. Казем-бек, А. Н. Бекетов, А. Н. Майков, В. Крестовский тағы басқалары бар. Олардың біразымен Ш.III. Уәлиханов сыйлас дос болған бұрынғы достары Ф. М. Достоевскиймен, Г. Н. Потанинмен араласқан. Ш.Ш.Уәлиханов Петербургте болғанда өнімді ғылыми жұмыс жүргізеді. Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінің тапсыруы бойынша ол Орта және Орталық Азия мен Қазақстанның карталарын жасайды. Оның редакциясымен «Балқаш көлі мен Алатау жотасы аралығының картасы", "Іле сырты өлкесі бөлігінің рекогноссировкасы», "Құлжа қаласының жобасы», «Ыстықкөл экспедициясының қорытындысына қосымша карта», «Қытай империясының батыс өлкесінің картасы" т.б. дайынлады, Ш. Ш. Уәлихановтың география, картография Юграфия салаларына қосқан үлесі зор. Ол География қоғамында белгілі неміс ғалымы Карл Риттердің еңбектерін баспаға әзірлеседі, неміс, ағылшын, француз тілдеріндегі еңбектерді зерттейді. Шоқан Петербургте Сыртқы Істер министрлігінің Азия департаменті жанындағы Жоғары мектепте, География қоғамында Шығыс Түркістан, Тянь-Шань, Қырғызстан туралы лекция оқиды, университеттің тарих-философия факультетінде лекцияларға қатысады. 1860 жылдары Петербургте Шоқанның Жоңғария очерктері», «Алты шаһардың месе Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кі-ші Бұхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы», «Адольф Шлагинтвейттің өліміне әкелген жағдайлар туралы мәліметтер» еңбектері жарияланды. 1861 жылдың көктемінде денсаулығы тым нашарлап кетуіне байланысты Шоқан Уәлиханов Петербургтен туған жеріне оралды. Мұнда да ол творчестволық, ғылыми ой толқындарын өрістете берді, ғылыми еңбектермен шұғылданды, талай ақын-жыршылардан өлең-әңгімелер, аңыз-ертегілер жинады, талдаулар жасады, қоғам құрылысына көп көңіл бөлді, үстем тап өкіметінің жүгенсіздіктерін, озбырлық-зорлықтарына қарсы күресуді, сөйтіп қазақ халқының тіршілік-тынысын жақсартуға көмектесуді, әділеттілікті ойлады. Шоқан Уәлиханов Атбасар округының аға сұлтандық қызметіне сайлауға қатысып, көршілік дауыс алғанымен, Сібір әкімшілігі оны аға сұлтандыққа бекітпеді, өйткені демократтық бағыттағы озық ойлы ғалым билеуші топ үшін, зорлықшылар мен жемқорлар үшін қауіпті де кедергі болатын адам деп есептеледі. «Менің сұлтан да болғым келген еді, ондағы ойым халқыма қызмет етіп, оларды чиновниктер мен бай қазақтардың қатал қысымынан қорғау еді» — деп жазды Шоқан Ф. М. Достоевскийге. Ол Омбыға барып, сол кезде Қазақстанда сот реформасын жүргізудің жобасы жасалып жатқанда, облыстық басқарманың заң комиссиясының жұмысына қатысады, сот реформасы елге тиімді, пайдалы болуды талап етеді. Бұл тұста оның «Сот реформасы туралы жазбалар» еңбегінің маңызы аса зор. Онда қазақ қоғамының экономикалық, саяси, рухани жағдайлары және қазақ халқының болашақ даму негіздері мен жолдары терең талданды, Ш. Ш. Уәлиханов «...Азаматтық жағынан өсіп-өркендеуінде үлкен үміт туғызып отырған, орыстарды отандас туысқанымыз деп санап отырған және орыс мемлекетінің қарамағына еркімен қосылып отырған миллиондаған адамамдардың тағдыры, Шекспирше айтқанда, болу не болмау» деген сияқты үзілді-кесілді мәелелерді шешерде көбірек көңіл бөліп, көбірек қамқорлық жасауға тұратын іс сияқты», одан әрі Шоқан қазақ елінің дамуы үшін қандай шаралар қажет екенін егжей-тегжейлі сөз етеді.

1864 жылдың көктемінде Ш. Уәлиханов Оңтүстік Қазақстанды Россияға қосу жөніндегі полковник М. Г. Черняевтің әскери экспедициясына шақырылады, Әулие-ата қамалын алуға қатысады. Бірақ жергілікті халықтарға Черняевтің, оның әскери қызметкерлерінің көрсеткен озбырлығы мен қаталдығына наразы болған бір топ офицермен бірге Шоқан 1864 жылы армиядан бөлініп, Верныйға (Алматы) келеді. Ол Албан руының аға сұлтаны Тезек төренің ауылына барып, жергілікті тұрғындарының аңыз-ертегілерін жинап, зерттеумен шұғылданады, сол кезде Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты болған дүнгендер көтерілісіне көңіл бөледі. Жұмыс бабымен Қапалға оқта-текте келіп жүрген бір сапарында Ш. Ш. Уәлиханов «Русский инвалид» әскери газетіне Құлжадағы жағдай, дүнген қозғалыстарына байланысты мақала жіберді, ол мақала осы газеттің 1865 жылғы 51 санында жарияланды, бұл оның ең соңғы еңбегі еді. Меңдеген ауру асқынып, Шоқан 1865 жылы 10 апрельде Алтынемел жотасының етегіндегі Көшен-тоған деген жерде Тезек ауылында қайтыс болды, сонда жерленді. Қазіргі Талдықорған облысы Шоқан атындағы колхоздың маңында «Алтынемел» мемориалдық комплексі бар. Шоқан Уәлиханов өзінің қысқа өмірінде қоғамдық ғылымдардың алуан саласында — тарихта, шығыстануда, географияда, этнография да, экономикада, филологияда, өнертануда — көптеген құнды еңбектер қалдырды. Ол Қазақстанның, Орта және Орталық Азияның түрік тілдес халықтарының — қазақтың, қырғыздың, өзбектің, ұйғырдың, түрікменнің тарихы мен сол кездегі жағдайы, тілі мен әдебиетін терең зерттеумен шығыстану ғылымына зор үлес қосты. Шоқанның «Қазақтың шежіресі», «Жоңғария очерктері», «Қазақтар туралы жазбалар», «Абылай», «Көне замандағы қазақтың қару-жарақ, сауыт-саймандары», «Даладағы мұсылмандық», «Қазақтағы шаман дінінің қалдықтары», «Қазақтың көшіқоны», «Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы туралы пікірлер», «Ыстықкөл күнделіктері» тағы басқа еңбектерінде Қазақстан мен Орта Азиядағы түрік халықтарының келелі мәселелері кеңінен зерттелді және де зерттеулерде, мәселелер қою мен шешуде қазақ ғалымы дұрыс ғылыми бағыт ұстағаны кейінгі оқымыстылар зерттеулері арқылы расталды, бүгінгі күні де ғылыми мәні сақталды. Ш. Ш. Уәлихановтың шетелдік Шығыс туралы еңбектері мен зерттеулері — бір төбе. Шығыс «Түркістан мен Шыңжан халқының тарихы туралы еңбектері оның ғалымдық даңқын дүниежүзіне таратты. Ол «Алты шаһардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кіші Бұхараның) жайы» атты іргелі еңбегінде және Қашғарияға сапар күнделіктерінде осы аймақтың жан-жақты — географиялық, әлеуметтік, экономикалық, тарихи, мәдени, әдеби сипаттамасын берді. Қазақ ғалымының еқбектерінде комплексті зерттеулердің үлгілері де бар. Көптеген еңбектерінде ол тарихшы, географ, этнограф, публицист, әдебиетші, жазушы болып көрінеді және көбіне қатар жүреді. Ш. Ш. Уәлиханов — қазақ және қырғыз халықтарының бай әдебиет қорын тұңғыш зерттеуші екендігі де ерекше. Қазақ көркем сөз өнерінің кейбір үлгілерін ол жас кезінде-ақ білген, оған деген ықылас-қызығуы кадет корпусында оқыған жылдары мен қызметтері кезінде арта түскен де, 1850 жылдардың орта шенінен өмірінің соңғы сәттеріне дейін зерттеумен шұғылданған. Ш. Ш. Уәлихановтың, халықтардың әдеби мұраларының үлгілері туралы ой-тұжырымдары бүкіл ғылыми зерттеулерінде, еңбектерінде қазақ және қырғыз әдебиеттері туралы арнайы шолғандары мыналар: «Қазақтың халық поэзиясының үлгілері туралы», «Орта жүз қазақтарының аңыз- ертегілері», «18-ғасырдың батырлары туралы тарихи аңыздар», «Едіге мен Тоқтамыс туралы аңыз», «Едіге», «Шона батыр», «Манас» жырын тұңғыш зерттеуі және оның «Көкетай ханның асы» деген үлкен бір бөлімін орысшаға аударуы т. б. Шоқаннан қалған мұраның енді бір алуаны — бейнелеу өнері саласындағы еңбектері оның қазақтың тұңғыш профессионал суретшісі екенін танытады. Шоқан негізінен портрет, пейзаж және халықтың тұрмыс-салтын бейнелеу жанрымен айналысқан. Оның суреттерінің біразы 1860 жылдардың басында "Всемирная иллюстрация", "Искра", "Русский художественный лист » журналдарында және Орыс География қоғамының «Хабаршысында» жарияланған. Ш. Ш. Уәлихановтың көп салалы, әр қырлы бай мұрасы оның дүниетанымы, қоғамдық, философиялық, ағартушылық, демократтық көзқарастары биік деңгейде болғанын танытады. Ол революцияшыл-демократтық көзқарас, тұжырым-түйіндер жасау биігіне көтеріле алмағанымен, көптеген қоғамдық құбылыс-көріністерді озық ой-таным тұрғысынан талдады, ағартушылық-демократтық көзқарастар қалыптастырды. Заманында дүниежүзілік ғылымға елеулі үлес қосқан Ш. Уәлихановтың әр салалы, терең мазмұнды еңбектері, өзінің асыл тұлғасы мен жарқын бейнесі тарихтың әр кезеңінде жоғары бағаланды. Ол туралы замандастары жан тебірентерлік жылы лебіздер қалдырды. Шығысты зерттеуші әйгілі ғалым Е. И. Ковалевский Шоқанды «Асқан данышпан жас жігіт», «тамаша ғалым», «қазақ халқының ең жақын досы әрі орыстың мемлекеттік мүддесін қадір тұтушы» деп атады. «Шоқан қазақ ішінен оқырман қауымын тапқан болса, ол өз халқынық шын мәнісіндегі асқан данышпаны болар еді» — дейді Г. Н. Потанин. «Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов Шығыстану әлемінің аспанынан құйрықты жұлдыздай жарқ етіп өте шықты. Орыс ориенталистері бірауыздан оны таңғажайып құбылыс деп қарады, одан түркі халықтарының тағдыры туралы аса маңызды ұлы жаңалықтар ашады деп үміт күтіп еді» — деп жазды аты әйгілі шығыстанушы ғалым Н. И. Веселовский. Оның редакциясымен Ш. Ш. Уәлиханов шығармаларының жинағы Петербургте 1904 жылы жарық көрген еді. Шоқанды көрген, оны жақсы білген ғалымдардың жылы лебіздері оның еңбегін ғылым әлемі әділ де жоғары бағалағандығы болып қала бермек. Ш. Ш. Уәлихановтың жарқын есімі Көкшетау облысындағы бір ауданға, бір совхозға, Талдықорған облысында колхоз бен совхозға, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының тарих, археология және этнография институтына берілді. 1958 жылы Ш. Ш. Уәлихановтың Алтын емелдегі қабірі басына, бұрын қойылған мәрмәр тас қабырғасына өріліп жымдасқан биік обелиск орнатылды, «Алтынемел» архитектуралық комплексі салынды. Ш. Ш. Уәлиханов — ЮНЕСКО биігінде болуға лайық асқан ғалым, қазақ халқының мақтанышы.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет