Мәшһүр-Жүсіп Шығармаларындағы мифологиялық лексика 3 Том



бет1/11
Дата26.04.2016
өлшемі1.82 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті

Мәшһүртану ғылыми-практикалық орталығы

А.Қ. Тұрышев




Мәшһүр-Жүсіп ШығармаларыНДАҒЫ МИФОЛОГИЯлық лексика


3 Том

Павлодар


2008

ӘӨЖ 81:39 (574)

ББК 81. 2. Каз-923

Т 84
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің Ғылыми кеңесі басуға ұсынған


Пікір жазғандар:

Е. Жанпейісов – А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының Бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор.

С. Негимов – Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы.

Т. 84. Тұрышев А.Қ.

«Мәшһүр-Жүсіп шығармаларындағы мифологиялық лексика» : Монография. – 3 том. – Павлодар : Кереку, 2008. – 116 б.
ISBN
«Мәшһүр-Жүсіп шығармаларындағы мифологиялық лексика» – атты монография жоғары оқу орындарының студенттеріне, бакалаврларына, магистрларына, этнолингвистика, этимология ғылымына қызығушылық танытқан зерттеушілерге арналған.

ISBN


ӘӨЖ 81:39 (574)

ББК 81. 2. Каз-923

© Тұрышев А.Қ., 2008

© С. Торайғыров атындағы Павлодар

мемлекеттік университеті, 2008

Кіріспе

Белгілі бір тілдің мифология терминдерін салыстырмалы түрде зерттеу үшін толық бір аймақтың, сонымен қатар осы тілде сөйлеуші халықтың тарихын білудің өте зор маңызы бар. Мифологияны зерттеу біз үшін жалпы қоршаған ортаны тану мүмкіндігін, Қазақстанда өмір сүрген халықтардың тұрмыс ерекшелігі, я болмаса олардың сөйлеген тілі туралы мәлімет береді, көне дәуірден бастап сауат ашып, хат таныған жазба әдеби тілге дейінгі кезеңді сипаттауға жол ашады. Бірақ та, белгілі болған мифологияны (мифологиялық терминдерді) жете танып, жете білу үшін «фантастикалық сыртқы күштердің адам ойында бейнеленуі» сияқты білім заңдылығымен қарулануы қажет. Біздің мамандығымыз бойынша, ең маңыздысы осы «бейнелену» тілде ең алдымен-лексикада қалай көрінген деген мәселені қарастыру.

Ф. Энгельс былай деп жазды: «Но ведь всякая религия является не чем иным, как фантастическим отражением в головах людей тех внешных сил, которые господствуют над ними в их повседневной жизни, отражением, в котором земные силы принимают форму неземных. В начале истории объектами этого отражения являются прежде всего силы природы... Этот первоначальный процесс прослежен при помощи сравнительной мифологии...» [1, б.328].

Сондықтан да, бұл жұмыста мифологияны сипаттаудың әдістемесі зерттелмесе де, мифология терминдерінің тілдік табиғаты қарастырылады. Миф – әлемдік дүниетанымды өте әдемі қылып суреттейтін, адамдардың табиғат пен қоғамды өздігінен тану құбылысы болып табылады. Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде адамдардың ең бірінші проблемасы бір-бірімен қарым-қатынас орнату болды. Мифтің алғашқы қозғаушы күші нақты жағдайға байланысты және қоғамдағы тәртіптің ыңғайына бейімделіп, болашақты болжау болып табылды: «Иначе говоря, миф объяснял имеющиеся данные о мире и обосновывал необходимость тех или иных действий. В силу повторяемости жизненных условий для ряда поколений, миф стал выражением прошлого, повторяющимся в настояшем» [2, б.5].

Алғашқы қауымдық құрылыс адамының танымы мен таным құралының күші тым шектеулі болса, мифтің шындыққа жақындығы соғұрлым дөрекі болды, соған қарамастан, ерекше күш адамды шынайы дүниетанымның үстінен шығарып отырды. Миф діннің алғашқы формасы және қалыптасқан әдет-ғұрыптың міндетті әрекеті де болды. Бұл ғұрыптық дәстүр адамның жеке тәжірибесі арқылы кездейсоқ пайда болмайды. Ол дербестік пен қоғамдағы объективті шындықтың жемісі. Сондықтан мифті діннің алғашқы сатысымен де балауға болмайды. Дін сенім мен нанымнан ғана тұрмайды: ол – міндетті іс-қимыл мен адамдардың заңды мінез-құлық ережесінен де тұрады. Зерттеушілер барлық діндер үш түрлі формада көрінеді: бірі –ой-қабілеттен, екіншісі – фетишизмдегі материалды ойлауға қабілетті әрекет етуші, үшінші анимизм және магия дейді (Токарев 1964: 21-40).

Мифті біз ауыз әдебиеті жанрының бір түрі деп қана қарастырсақ, онда одан алдыңғы айтылған негізгі құрамдарды таппаймыз. Өйткені, миф бір діндік жүйеден екінші дінге ауысып жүре беруге де қабілетті. Неге десек, миф өмірдің жалпы көріністерін жарыққа шығарады. Ол кез келген дәуірде өзімен өзі ғана қала алады (Леви-Стросс 1970: 154). Бұл мифтің дүниені тануы мен берілуін жеңілдетеді. Бірақ, мифтің екінші қыры бар: «Но, с другой стороны, «миф считается священным, часто составляет тайну и собственность определенного рода или фратари. Он не рассказывается чужеродцам и чужеплеменникам» – дейді (Золотарев 1964: 279). Кей уақытта орта жастағы топтардың (өлім алдындағы қорқыныштың өзінде) өздерінің ішкі мифі болған, олар орта жастағы басқа топтардың өкілдерінен қорғаған. Кейбір мифологиялық кейіпкерлерге жиі-жиі қатаң табулық шектеулер жасалып отырған. Бұл мифтерді әсіресе, этногенетикалық зерттеу кезінде аса бағалы қылады.

Миф негізінен тайпадан тайпаға тек қана белгілі бір ерекше жағдайда, атап айтқанда өзара күшті жақындықтың және тығыз араласудың нәтижесінде ғана көшетіні белгілі болды. Бұл жағдайда миф антропологиялық типінің және терминдерінің жақын туыс атауларының (ата, шеше, ұл, қыз) этногенетикалық байланысы жағынан ұқсас келеді. «Поэтому, представляются вполне достоверными выводы этнографов о том, что «мифы распространяются вместе с потоками крови» и что «следы мифологических смешений» – деген сөз ойымызды толықтырады (Золотарев 1964: 279-280).

Мифтердің уәждемесін анықтаудың өзіндік қиындықтары да жоқ емес. Мифтің құрылымдық элементтеріне сюжетті уәждер, мифологиялық кейіпкерлер жатады. Көптеген халықтардың мифтері ұқсас келеді. Айталық, барлық халықтардағы топан судың қаптауы, жер ана, аспан тәңірі туралы мифтерінің сюжеттері мен кейіпкерлердің іс-әрекеттерінде айырмашылықтар мен алшақтықтар байқалмайды десе де болады. Бұл мифтер адамзат өркениетіндегі көпцентризмдік сипатының бірі болса да, соңғы мың жылдықтағы этногенетикамен байланысты зерттеудің қасында ешқандай маңызды болып табылмайды. Мәселенің мәні мынада: қандай да болмасын нақты миф дистиктивті, белгілі бір этномәдени байланысқа қажетті куә сияқты, бірақ ылғи да жеткілікті түрде күрделі болып отырады. Көптеген жағдайда мифтерге айталық, тілдік деректермен т.б. толықтырулар қажет болып тұрады. Бірақ, тілдік деректер барлық жағдайда белгілі бір қажетті анықтамалар бере алмайды. Мифтің таралу жолы мен сөздің таралу жолы әр уақытта сәйкес келе де бермейді. Мифпен салыстырғанда сөз адам санасына тез сіңу қабілетімен ерекшеленеді. Сөз абстракты белгілерді анықтағанда (мысалы мифологиялық) ұғым бір тілден екінші тілге көшкенде негізінен мағыналық жағынан да, семантикалық тұрғыдан да өзгерістерге ұшырайды. Мысалы, керемет, шайтан, әзірейіл араб тілінен алынған, алғашында мұсылман дүниетанымын көрсетсе, Поволжье халықтарында негізінен тілдік ұғымды көрсетіп, мұсылмандық негізінен тіпті алшақтап кеткен. Ал, қазақ ұғымында тілдік те, рухани мағынасы да сақталып қалған. Бұл сөздердің мағынасындағы ұғым тек қана ерекше күш иесі екендігі ретіндегі мифологиялық ұғым ғана емес, тілдік тұрғыдан да тануға болатын дереккөз болып табылады.

Біздің зерттеуіміздің негізгі мақсаты мифологиялық терминдердің тілдік сипатын ашып көрсету болғандықтан, этнографиялық жағынан емес, тілдік мағыналық жағынан ұқсас мифологиялық терминдерді топтап алып, олардың фонетикалық, морфологиялық, грамматикалық қасиеттерін ашуға ұмтылдық. Мифтер екі топқа бөлінеді. Бірі – тәңірлік (шаман), екіншісі діни (ислам) мифтері. Қазақтар екі дінді де қолданған. Кей уақытта бір-біріне араластырып алған. Сондықтан да діни (ислам) мифтерін кереметтер және демонология деп екіге бөлуге тура келеді. Қазақтар әуелде Мұхаммедті білмей тұрғанда да Тәңір мен Аллаға бірдей табынып, мұсылман әулиелерінің басына құрбандық шалып, бақсылардың құдіретіне де сенді, пайғамбар ұрпақтары қожаларды да құрмет тұтты. Халық отқа табынып, ал бақсылар болса, жын-перілермен қоса мұсылмандардың періштелерін де шақырып, Алланы да мадақтады. Осылай екі дінді араластыра табыну ешқандай қайшылыққа жатпаған, қазақтар екеуін де қосып ұстаған [3, б.170].

М. Әуезов: «Бізге қазақ ескілігіндегі әдебиет жұрнағын ісләм дінінен арғы жерден жинау тіпті қиын. Осы күнде ол ескіліктердің ізі қалмай жоғалып кетті. Сондықтан наурыздың да дәл өз кезіндегі салтқа кірген дұғалық сияқты көп өлеңдері ұмытылған. Бүгінде ісләмнің қалың сүзгісінен өтіп келген болымсыз жұрнақтарына қарап қана арғы заманға болжау жасауға болады» – деген сөзімен [4, б.37],

Р.Г. Ахметьяновтың «Сравнительное исследование терминов мифологии определенного языка, а тем более целого региона имеет огромное значение для истории носителей этого языка или населения данного региона» – деген ойы үндестік тапқандай [2, б.5]. Мұсылман дініне дейін табынып келген Тәңір, Ұмай ислам дінінің әсерінен көп өзгеріске түскен жоқ, қазақтар қазірге дейін құрметтеп, елдің әдет-ғұрпында сақталып қалды. Мұсылман дінінің әсерімен демонология қатты дамыды. Демонология алғашқы қауымдағы анимистік сенім-нанымдардағы, жын-шайтан туралы ұғымды зерттейтін ілім [3, б.547]. Сондықтан да біз «демонология» терминін сол күйі қалдырдық та, қасиетті иелерді «кереметтер лексикасы» – деп атауды қолайлы таптық.

Қазақтар онгонды-аруақ қатты құрмет тұтты. Олар күні-бүгінге дейін зороастризмнің кейбір ғұрпын түсінбесе де жасап келеді. Мысалы, жас келін отқа май құю сияқты ғұрыптарды жете түсінбеді. Зороастризмніңотқа табыну, ақыр заман, о дүние сияқты белгісі ел ішінде әлі де жақсы сақталған. Әзірбайжан, Парсы, Орта Азияның әуелгі тұрғындарының діні. Зороастризм дініне әу баста жақсылық пен жамандық қасиеттер бірдей кірген: табыну, өлікті көмбеу, сияқты негізгі ғұрыптар тән болған. Тәңір мен Ұмайдағы *хормуздық құдіреттілік таңбаларына мінәжат етті (*Зороастризм дініндегі жоғарғы құдіреттілік). «О тәңірім, жарылқай көр» – деуі осының нышаны. Сөйте тұра, Алла мен Құдайды айтуды да ұмытпады. Қазіргі күні жерді, адамды жаратушы рух *спиритуализм ол – бір ғана алла кейде есіне түскенде құдай дейді (*Объективті идеалистік концепция, әлемдегі ең алғаш жаратушы рух. Қандай дін болмасын негізін қалаған. Объективті көзқарас бойынша спиритуализмдік сенім-наным материядан тәуелсіз деп насихатталатын) [3, б.547].

Құранда «адам ең алғаш топырақтан, я болмаса балшықтан пайда болды», ал «әйел еркектің қабырғасынан жаратылды» – деп жазды. Ол қабырғаңмен кеңес деген фразеологизмге ұласты. Бұл алғашқы қағидаға қарсы келіп, адам материяға тәуелді дегенді білдіреді. Қазақтарда фетешизмдік наным-сенім әлі күнге дейін сақталған. Ол қазақтың әдет-ғұрпына, салт-дәстүріне, бір сөзбен айтқанда мәдениетіне сіңісіп кеткені соншалықты, қазір оны ажыратудың өзі қиынға соғады. Мысалы, Мәшһүр-Жүсіп мешіті ашылғанда мешіттің алдына Баянауылдан әкелінген ақынның бір шумақ өлеңі жазылған үлкен тас қойып еді, халық сол тасқа табына бастады, бұл әрекеттерді олардың кейбірінің өздері де жете түсінбеді, түсіндіре де алмады. Ал кейбірі мешіттің ішінде құран оқып, дұға қылып жатты. Ақырында ол тасты басқа жаққа апарып қоюға мәжбүр болды. Бұл, әрине, мұсылман дініне қайшы *фетешизмнің сарқыны еді (*жеке заттардың құдіреті, сиқырлы, табиғаттан тыс күш, адам ұғымына тәуелсіз деген түсініктегі философиялық концепция. Діннің алғашқы сатысында фетиш – құт, діндарлар табынатын зат) жатады [3, б.547]. Мысалы: Жайағашы (молня отвот) рух, жансыз затты сиқырлау арқылы жаңбыр шақыру. Күн жайлатып, жаудырған қызыл туы, Өткен жыл төгілген кез малдың шуы (Мәшһүр-Жүсіп, 79); Анимизм о дүние, бұ дүние, рух, аруақ, жан, тән т.б. Магизм сиқырлау, дуалау, жадылау т.б. Немесе бұлақтың, бастаудың басындағы жалғыз-жарым ағаштың бұтағына әлем-жәлем байлап, бұлақ суымен беттерін жуып-сипап жатады, бұл да көне заман белгісі болып табылады. Камалаш Биқұмар өз еңбегінде «Табиғат және діни сенім нанымдарды» екіге бөліп: 1. Табиғатқа табыну; 2. Дін – деп қарастырады [5, б.302-311].

Ш. Уәлиханов шаманизм және ислам дінінің үйлесіп кеткен тұстарын да атап көрсетеді (1985: 156). Біз алдыңғы бөлімді біраз кеңейтіп Тәңірлік (шамандық) таным лексикасы және діни (исламдық) таным лексикасы сияқты бөліп зерттеуді қолайлы деп таптық. Зороастризмдік белгісі бар Тәңір мен Ұмайдың дәрежесіне жағымды, жағымсыз діни мифология зерттей келгенде жете алмағанын байқауға болады. Олар іштей қызметі, мағынасы мен ұғымы жағынан бөлініп кететін тұстары болғанмен, өте тығыз жақын келетін белгілері де жоқ емес. Айталық, тәңір мен ұмайды абыз бен бақсыға салыстыра алмаймыз. Сол сияқты оларды Ғайып ерен қырық шілтенмен, Бабай Түкті Шашты Әзизбен де салыстыра алмаймыз. Бұлардың әрқайсысының өз ерекшеліктері толып жатыр. Жағымсыз мифтік бейнелерді де ажырату қиынға соғады. Мысалы: Қараса атырабына еш адам жоқ, Көздері және кетті ұйқыға елтіп (Мәшһүр-Жүсіп, 51). Елті бір қарағанда демонология сияқты, бірақ іс-әрекетінен кереметтерге жататынын байқаймыз. Рухы бар, жоталы әйелдерді Елті* деп атайды, олар да бақсы. *Елті өзінің сиқырлық өнерімен адамдарды еліту, ұйыту-бар сана-сезімін алушы, өзіне бағындырушы. Елті сөзінің тегі қазіргі тіліміздегі еліту (Ш. Уәлиханов, 158 б.).

Ә. Диваев: Жындарға сену Азияда өте ерте заманнан бері бар. Арабтардың өзіне де ислам дәуіріне дейін-ақ оларға сенім болған, сондай-ақ орыс деревнясы да бұдан құр алақан емес. Қазақ демонологиясында араб және парсы атаулары: жын, дию, пері және басқалармен бірге рухтардың әлі де бірнеше өздерінше атаулары бар; оларды ислам-қазақтардың бұрынғы шамандық дінінен ығыстырып үлгермеген, бұлар: албасты немесе марту, бишора, обыр, жезтырнақ, үббе деп аталады дейді [6, б.53]. Мысалы: Көн аяқ-аяғына қайыстан, көн теріден аяқ киіп жүреді. Қаперсіз келе жатқан адамдарды бас салып мініп алады. Елсіз, иесіз жерде жүреді.

Сондықтан да, біз тәңір мен ұмайға сәл де болса жуық келетін терминдерді бір бөлек, ал бұлардан тым алыстап кеткен терминдерді бір бөлек топтап зерттеуге тырыстық. Олар мағынасы жағынан өте тығыз бір-бірімен байланысты, былайша айтқанда мазмұны жағынан туындап, бірін-бірі толықтырады да бір тұтас желі-құрылым құрайтын мифологиялық лексикалар болып табылады. Тәңірлік (шамандық) лексика: тәңір, ұмай, ана, аба, абыз, абыш, бақсы; Тотемдік лексика: абжылан, оқ жылан, бөрі, шене, қазығұрт, ұлыма, итала қаз, інгек > сиыр, серке, алмажайындар; Ислам діни кереметтер таным лексикасы: Ғайып ерен қырық шілтен, Бабай Түкті Шашты Әзиз, Қызыр Ілияс, Алып, Шайхы, Қожа, Керемет, Құдірет, Құт, Кие, Ие; Демонология лексикасы: Албасты, Ібіліс, Қара Албасты, Қызылбас, Диуана, Жезтырнақ, Шайтан, Жалмауыз, Сөрел, Кесір. Мысалы, ұлттық салт-дәстүрлік белгісі басым, кейіннен діни мұсылмандық белгісін жамап алған алас, наурыз, тасаттық сияқты түрлерін календарлық мейрамдарға жатқызып қарастырдық.



М-Ж. Көпеев шығармасында да көне мифологиялық образдар жиі ұшырасады. Біз барлық кездесетін мифологиялық терминдерге талдау жасауды міндет етіп қоймадық. Соның ішінде мифтік дәрежеге жеткен, адам қиялының жемісі болып табылатын, қоршаған орта әсерінен наным-сенімнің жоғарғы сатысына ие болған, мағынасы мен әрекеті жағынан ұқсас терминдерге ғана этнолингвистикалық талдау жасаймыз.

1 Тәңірлік (шаман) таным лексикасы
Номада сағыммен астасып, көк аспанмен тілдесіп жатқан кеңістікте өмір сүре жүріп, қоршаған ортаға деген таңданысын, оқып үйренуін қоймаған. Олар енді аспан әлемін күндіз мал жайып жүріп, түнде жылқы жая жүріп ұзақ уақыт көз тоқтатып оқи бастаған. Номаданың көзі шексіз кеңістіктегі қалықтап көшкен бұлтқа, жауған жаңбыр, қарға, бұршаққа, жымыңдасқан жұлдыздарға ең алдымен күн мен айға тірелген. Өздерінің шексіз ойына тиянақ тапқан. Сол арқылы аспан әлемін космонимиканы игерген. Ал, ол қазір шындыққа ұласты. Аспан әлемінде болып жатқан: күннің күркірегені, кемпірқосақтың пайда болуы, жұлдыздардың ағып түсуі, күннің тұтылуы, айдың бір де толып, бірде шалқасынан тууы, күннің шығуы мен бату үрдісі т.б. толып жатқан құбылыстар адамдарға түсініксіз болды. Олар төрт құбыласын (төрт шарын, төрткүл дүниені) түгел танып білуге ұмтылды. Адам өзін танымай тұрып, сыртқы дүниені таныды. Түрлі аңыздар мен мифтер ойлап тапты. Мифті қарапайым жылқышы мен қойшы да жанынан қосып айта алды. Айтылған сөз «ұзын құлақ» арқылы кеңістікке басқа өң, басқа мән алып «түймедейді түйедей» қылып жетіп жатты. Номада болып жатқан құбылыстарды «құдай» жасап жатыр деп мүлдем ойына да алмады. Құдайды олар кейіннен сөз арқылы тапты. Ғажайып әлемге таң қалу «Тәңірді» тудырды. Көк аспан «Тәңір» де, қара жер «Ұмай» – деп түсінді. Тәңір мен Ұмайды өздерінің өмірлеріне ұқсатып алып, тіршілік иесі сияқты санап, қатар тағы да бір өмір сүріп жатқандар бар деп түсінді. Аспан мен жерді өздерінен басқа да мекендеуші біреулер бар деп, солар жасап жатқан әрекет деп түсінді. Көк аспан мен сағыммен астасып жатқан жер шегі теңіз суы сияқты елестеді. Жерді аспанға дейін көк теңіз қоршап тұр деп түсінді. Оларға «көк» ұғым ретінде қалыптасты. Сөйтіп, барып әр нәрсеге қатты мән беріп өздерінің сәтсіз әрекеттерін ойына алған сыртқы тылсым дүниенің әсерінен деп ұғып табынды. Айталық, аңға шыққанда аю, қасқыр аулағанда өз адамдарының бірі жарақат алса немесе аң аулау сәтсіз аяқталса ойына алған күдік үрей тудырып сол үрей сыртқы бір нәрсенің әрекеті деген түйсікке әкеліп, өздерінен басқа тағы біреудің араласқаны деп ұққан. Сол арқылы аңның иесі бар, соның қаһары, киесі соқты деп ұғып, сол аңды тотем тұтып, табынған. Көк бөрі туралы ұғым солай пайда болған. Шексіз қиял ақылға қонымды, парасатты ұғымға әкелген. Тәңір осылай дүниеге келген. Біздің ойымызша, Тәңірді таныған шаман өзі сам (шам) күн «Тәңірдің» синонимі сияқты. Ш. Уәлиханов: «Сондықтан да, адам өзін қоршаған жаратылыстың түсініксіз құбылыстарына арналған – өмір сүру ережелерін ойлап табуға мәжбүр болды» – дейді (Ш. Уәлиханов. Таңдамалы. – Алматы; Жазушы, 1985. 172 б.). Тәңірді адамның өзі ойлап тауып, өзі табынды да, жылдар өте Тәңір сол ойлап тапқан ноmo saрhiensтің өзіне құпия құбылыс болып табылды. Біз зерттеуге мүмкіндік алдық.

Тәңір. Сөйлеткен жастан тәңірім қалбымды ашып (Мәшһүр-Жүсіп., 141), Тєњір добы-б±л ѓарып бас, Кетті амалсыз, ќорлама! (Абай, 351); Аз емес бір тєњірініњ берген баѓы, Шµлі бар, дейді саудагер, -ќырыќ к‰ншілік (ЌЖ, 52); Ќалыпсыз Ќарабайдай бай µтіпті, Тоќсан мыњ, тєњір алса да, жылќысы бар (ЌКБС, 12); Тєњір жаќќан шамшыраќ, Су ќ±йсањ ќайтіп сµнеді (М. Дулат, 67); Теңрі тег, теңрі йаратмыш. Т‰рік Білге ќаѓан, Б± µдке олтуртым (Күлтегін жыры). Имон ато Тангрим тожу давлат (Қожа Ахмет Иассауи).

В. Томсен 1893 жылы 25 ноябрьде белгісіз болып келген тәңір сөзінің кілтін тауып ашады. «Тәңірі», аспан, көк», құдай мағынасында – деп оқиды [7, б.32]. Тәңір мен Ұмай түркі қағанаты дәуірінде күллі түрік жұрты табынатын құдай дәрежесінде болды. Бірақ, құдайға жете алмады. С. Қасқабасов: «Шындығында бүкіл түркі жұртында Тәңір көктегі ер рөлінде, ал Ұмай жер-ана болып қабылданады» – дейді. Сілтеме жасаған – И.В. Стебелеваға: К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы, с. 213-226; [8, б.82]. Тәңір де Зевс сияқты асыл қасиеттерді бойына сіңіріп адамдардың көз алдында өсті, адамдар Тәңір образын жасады да өздері көре алмады. Бірақ, Тәңір туралы мифологиялық наным-сенім, салт пен дәстүрдің бөлінбес құрамына айналды. Қазақ тілінде «тәңір» деп көкті, «теңіз» деп суды айту тегін емес. Екеуінің де түбірі («тәң // тең»), «көк», «аспан» ұғымымен байланысты. Сілтеме жасаған: Древнетюркский словарь. Л., 1969, с. 544, 551, 552; [8, б.85]. Басқаша айтқанда аспанның өзі әуелде су деп түсінілген, оның «көк», «тәңір» болып аталуы содан. Ал жердегі су да түсі жағынан аспан, яғни тәңір сияқты көк болғандықтан теңіз деп аталған. Екінші аспан мағынасында айтылған («з» – жұптықтың белгісі) [8, б.85].

Түрік сөзі тәңір//тöңрі `аспан, жоғарғы күш` деген мағынаны білдіретіні белгілі болды. Тәңір этимоны екі сөзден тұрады. Ол сөздердің әрқайсысы құдай жаратушы иесінің мағынасымен байланысты болып келеді. Мысалы: Таң-`таң атқандағы жұлдыз`: Молда оќиды мешітте Тањ сарѓайып атќанда (ЌЖ, 9); Арѓын дєриядан µтіп, Ќаратау жайлайды деген сµз естіле бастаѓан соњ, ќараќалпаќ ... арѓын б±л жаќќа келсе, тањ атырып, к‰н шыѓармайды (Мәшһүр-Жүсіп., 19); Торѓай шырылдап, тањ белгі бере бастады (М. Дулат, 151);

М. Қашқари іңір жарық пен қараңғының өзара шарпысып, астасуы. Оғыздар оны: іmir-імір – дейді [9, б.123]. В.В. Радлов іңір – вечерняя заря, сумерки, вечерь; іңгір - вечерь деген сияқты екі мағынасын көрсетеді [10, б.1432-1446]. Іңір-`кеш батқандағы жұлдыз`. Мысалы: Іњірде шайтан кµшкендей Ќ±ланнан атты ќ±дыќты Кµлден тартты борыќты (ЌЖ, 78); К‰н батып ымырт жабылѓанша (М. Дулат, 152);



Екі жұлдыз да жердің тыныштығын ойлап күні бойға жүгіріп, айналып жүреді дейді кейбір аңыздар. Күн ұясына кіріп кеш батқанда (қара көлеңке болғанда) күндізгі жарық ұйқыға кетіп, қарауылдар ауысады. Сол уақытта жерді мекендеушілер тыныс алады. Ұйқыға кеткен күнмен таласып, қарсыласуға болмайды. Дегенмен, оның алдын алып таң жарықты қарсы алуға да болар еді. Ал, сол қас қағым сәтте түн өз қызметіне кіріспейінше ұйқыға кеткен жандарды құдай айналып өтіп, күнделікті дәл осы уақыттағы өмірлік маңызы бар несібесінен айрылады. Бұл ұғым қазақтың тұрмыстық өмірінде орнын тапты: Ерте тұрған әйелдің бір ісі артық, ерте тұрған еркектің ырысы артық; Түнде ұйықтайтын ұйқыңды күндіз ұйықтама; Бейуақытта ұйықтама, жаман болады; Түнде тырнағыңды алма т.б. Халық этимологиясы бойынша құдайшылдық дәрежесі тең таң мен іңір барлық уақытта бірге аталып жүрді. Таң-іңір өзара сіңісіп кетіп, бір мағыналы лексикалық бірлік «тәңір // тәңрі» құрады [11, б.314-317]. Тәуелденген тәңрі мен тәңір сөзінің арасында бәлендей айырмашылық көрінбейді. Тәңір=іңір: (таң+тәң+іңір+ір+рі) фонетикалық өзгерістер болды. А дауысты дыбысы ә жіңішке дауысты дыбысына алдыңғы буындағы і жіңішке дауысты дыбысының әсерінен ауысты. Бұл түркі тілдеріне тән қасиет. Қазақ тілінде негізгі морфемада (түбір сөзде) а фонемасы кейде ә-мен ауысып отырады, мұның фонемалық үлкен мәні бар [12, б.106]. М. Қашқаридің сөздігінде тәңір сөзінің үш мағынасы белгіленген: 1) құдай; 2) аспан; 3) ұлы [13, б.87]. В. Радлов сөздігінде бұл сөздің үш түрлі жазылуын келтіреді: таңры, тангры, тöңрі осм. түрік. каз. тат. және АТ, түркілердің алфавиті берілген. Алғашқы екеуі сөзге келместен құдай сияқты аударылған `құдай (Gott), ал көне түркілік тöңрі `аспан ` (der Himmel), және `құдай`(Gott) – деп жазды [10, б.832, 1047-1048]. Тек қана аздаған фонетикалық өзгерістер кездеседі. Түркітануда таңрі этнонимі жайында оншалықты қайшы пікірлер жоқ. Мысалы, тат. теңірі, түркімен. таңры, түр. танры, қаз. тәңрі т.б. Ш. Уәлиханов тәңрі формасын тэнгри деп жазады, жалпы тенкри деп жазылуы орфографиялық ережелердің әлі дамымағандығымен түсіндіруге болады. Ш. Уәлихановтың тэнгри деп жазылуын «Орыс-монғол сөздігіндегі» (1940) сал.: Тэнгер `аспан`, және `құдай`. В.П. Васильев мон. тэнгер және қыт. тяньли атап өтіп, екеуі де бір мағынаны `аспан`; тянь `аспан` ли `ерекше күш` – дейді. П.И. Палладия (Кафарова) және П.С. Попова сөздігінде қытайдың `тянь эррь` деген сөзі `тяньли` сөзімен өте ұқсас, аудармада бұл сөздің мағынасы `көктің естуі`, `көктің ерекше сыйлығы`. Т. Арын «Ат-тухвада» қытай сөздерінің ұшырасатынын айтады. Ғылымда белгілі болғандай тәңірі екі түбірден: тянь `аспан`, рин `адам` деген сөз екен [14, б.321]. Б. Бафиннің де ойлары осы тәріздес. «Монғол тілінен ауысты деп топшыланып жүрген тәңір (құдай) атауы – түркі тілдеріне кең тараған бәрімізге таныс сөз. Қытай тілінде осы сөзбен мағыналық жағынан да, үндестік жағынан да дәл келетін, бір түбірден өрбіген қытайша тянь (көк, құдай, құдірет, дана, жаратылыс), тяньцзы (көктің ұлы, киелі, қасиетті), тяньли (жасағанның жаңылмас заңы, құдіретті күші), тяньши (көктен түскен елші, періште), тяньжи (көк пен күн) деген сөздер бар. Монғол тіліндегі тэнгэр (көк, аспан) мен қытай тіліндегі тэн, тянь дегендердің аспан, көк мағынасындағы сөздер екендігі әлдеқашан дәлелденген болатын. Бұдан қазақ тіліндегі тәңірі сөзі мен қытай тіліндегі тяньли сөздерінің төркіндес сөздер екендігін аңғару қиын емес» [15, б.29]. Сілтемені қараңыз: Б. Бафин. Қазақ пен қытай тіліндегі ортақ сөздер (Вестник Ан КазССР, I, 1961: 71). «Түрік қағандары тәңірге табынуды қолдап, оны мемлекеттік монотеистік дінге (көк тәңіріне) айналдырды. Егер «оның басына бір жаман іс түсетін болса, ол басын көкке көтеріп, «бир тәңри» (бер не бір тәңір – А. Қ.) деп зарлайды, мұнысы түрікше «бір құдай» деген сөзі» - дейді Ибн-Фадлан» [16, б.114]. С. Мұқанов: «Тәңірі» дегеннің өзі қанжұт (Тибет) тілінде «аспан» деген мағына беретінін айтады [17, б.38]; Тағы бір деректе таңір түбір тұлғасы таң және іңір емес, басқаша түсіндіріп: «Ертедегі гундер «тәңір » (ченли) деп жалпы аспанды атап, оған құдай ретінде табынған. «Тәңір» сөзі екі түбірден: «таң» және «ертеден» деген сөздерден тұрады. «Таң» күннің туар, шығар уақыты, ал «ер» – күллі түркі тілдерінде ер, ержүрек, еркек, батыр деген мағынаны білдіреді» деп жазады [18, б.43]. Л. Будагов: монғол, түрік, ұйғыр: تنكري тэнри, تانكري тәнгери, تنكرو тәнкру, تكري тәкри, تينكري тинкри, تنكر тэнкеръ, якут. тангара т.б. (қараңыз қаз. تري тэри) ад. تاري тәри, құдай, алла сияқты ұғымда болғанымен `аспан рухы` деген мағына береді. Қытай тілінде: thiän небо, thiänlу, тат., تنكري тінкрі racio coeli – разум небесный, монғ, аспан рухани емес, заттық дейді. Сені тәңір алсын. Тәңір алғыр. Орысша айтқанда: жерге батып кеткір деген мағыналарын көрсетеді. Қазақша аударған – А. Қ. [19, б.370]. Тәңірге жалбарынудың түрлері қазақ арасында кеңінен тараған. Мысалы: бер тәңірім; тәңір жарылқасын; Е, тәңірім сақтай көр; тәңірдің нұры жаусын; тәңірден бала сұрайды дейді Ш. Әлібеков [20, б.26]. Жасаған жақсылығыңды тәңір білсін деген ақ ниет Ахмет Иассауи шығармасында да бірнеше рет кездеседі: Қул Хожа Ахмат, ошиқ бÿлсанг жонинг куйсун, Сидқинг бирлан оллах дегил тангри билсун т.б. (Ахмад Яссавий хикматлар. – Тошкент: 1990. – Б. 81.). `Тәңір діні` – деген сөзді өзбектер ислам дінімен «тәңір» қатарласып араласып кеткен кезде де қолданған: «Биринчиси–давлат ва салтанатимга боғлаган мининг биринчи тузугим – Тангри таолонинг дини ва Мухаммад мустафонинг шариатига дунёда ривож бердим» - десе (Темур Тузуклари. – Тошкент: 1991. – Б. 53.). Башқұрттарда: «Тәңре улы Кояш-хозайзың якты һындары рәүшендә ер йөзөн гизгән Карсыға менән Арсыландың бергә кушылдығын хасил итәмен, шуға күрә бер юлы … » – дейді [21, б.81].

Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> А. Ф. Зейнулина филология ғылымдарының кандидаты, профессор
transactions -> Е. Жұматаева жоғары мектепте әдебиетті білімденудің инновациялық технологияларымен оқыту
transactions -> МӘШҺҮр-жүсіп шығармалары тілінің морфологиялық ерекшеліктері
transactions -> М. Н. Баратова Мәшһүр Жүсіп өлеңдерінің жанрлық сипаты Оқу-әдістемелік құрал Павлодар, 2007
transactions -> Азамат Тілеуберді
transactions -> Қазақ – шығыс және орыс (еуропа) Әдебиеті байланысы
transactions -> Қазақ фольклорын зерттеу мәселелері: ХХ ғасырдың бірінші жартысы
transactions -> Табиғи орта жағдайын бақылау «Мониторинг принциптері және типтері»
transactions -> МӘШҺҮртану ғылыми-практикалық орталығЫ
transactions -> Р. М. Муталиева қазіргі қазақ әдебиеті


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет