Қмму ф 4/3-04/03 2007ж. 14 маусымдағы №6 нх



Дата18.04.2016
өлшемі324.96 Kb.
ҚММУ Ф 4/3-04/03

2007ж. 14 маусымдағы №6 НХ.

ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ

Кафедра «Патологиялық физиология»

ДӘРІС

Тақырыбы: «Зақымдануға организмнің жалпы серпілістері»


PF-2207 Патологиялық физиология пәні
5B110400 «Медициналық-профилактикалық іс» мамандығы
ІІ курсы
Оқу сағатының көлемі: 1 сағат

Қарағанды 2014 ж.

Кафедра отырысында талқыланды және бекітілді


«___» «___»____ж. Хаттама №___
Кафедра меңгерушісі _____________ Жаутикова С.Б.

  • Тақырыбы: Зақымдануға организмнің жалпы серпілістері.

  • Мақсаты: организмнің зақымдалуының себептерін, механизмдерін, көрінуін, салдарын үйрету.

  • Дәріс жоспары:

  1. Стресстің дамуы.

  2. Жалпы адаптациялық синдром

  3. Үрей стадиясы.

  4. Резистенттілік стадиясы.

  5. Тозу стадиясы.

  6. Стресс-реакция стадиясы.

  7. Стресс-реакция түрлері.

  8. Патогендік стресс-реакция.

  9. Стресс кезіндегі бейімделу өзгерістері




    • Мәселелік есеп

Тістің қатты тіндерін препарат жасаған прцесі кезінде жылу эффектісі туады ол пульпаға жаңылады. Жасуша пульпасының бұзылуы процесі қандай жасуша органеласынан басталады, соны көрсет.


    • Дәріс тезистері:

Стресс, шок, кома, қызба және зақымдануға организмнің басқада жалпы реакциялары туралы түсінік.
Жалпы адаптациялық синдром (стресс).

«Стресс» (аѓылш. Ѕtress – зорлану, к‰штену, ќиналу) деп ќоршаѓан ортаныњ кез келген ќолайсыз єсерлеріне организмніњ арнайыланбаѓан серпілістермен жаувп ќайтаруымен кµрінетін, оныњ ќорѓану- бейімделу м‰мкіншіліктерініњ жања дењгейде ќалыптасуын айтада. Б±л ќолайсыз ыќпалдарѓа физикалыќ ісерлер (ыстыќ немесе суыќ температуралар, иондаѓыш сєулелер, электр соќќы, жараќќат, ауыр ќол ж±мыстарын атќару т. с.с.), химиялыќ єсерлер (улы химиялыќ заттар, гипоксия ж.б.), биологиялыќ єсерлер (ж±ќпалар, вирустар, микробтардыњ уыттары, жєндіктердіњ улары ж.б.), психогендік (жае – д‰ниелік жараќаттар, к‰йзелістер, ауыр ќайѓы – ќасіреттер, кµњіл толќулары), єлеуметтік жаѓдайлардыњ (ќазіргі адамдарѓа шамадан тыс артыќ аќпараттардыњ єсерлері, уаќыттыњ тапшылыѓы, жеке т±лѓалардыњ арасындаѓы шиеліністер, ќоѓамныњ зањдары мен жеке адамдардыњ еркіндіктерініњ шектелуі, ќимыл ќозѓалыстарыныњ азайуы т.с.с.) єсерлері жатады. Адам ‰шін жаѓымсыз сµздіњ стресс жаѓдайын дамытуда мањызы µте ‰лкен. Б±л организмге ќолайсыз єсерлерді стрессорлар деп атайды.

«Стресс» атауын медицинаѓа Канада ѓылымы Ганс Селье алѓаш XX ѓ. 60 – шы жылдары енгізді. Б±л ѓалымныњ байќауы бойынша єсер еткен ќолайсыз ыќпалдардыњ (ол жараќатпа, ж±кпама, химиялыќ уланума немесе ауыр ќайѓы - ќасіретпе) т‰ріне ќарамай оларѓа организм єрќашан бірбеткей жауап ќайтарады. Б±л кезде: айырша без бен лимфалыќ т‰йіндердіњ кері дамуы, б‰йрек ‰сті бездерініњ гипертрофиясы, асќазан мен ±лтабардыњ шырышты ќабыќтарында ойыќ жара дамуы, ќанда нейтрофильдер кµбейіп, эозинофильдер мен лимфоциттердіњ азаюы, тіндерде зат алмасуларыныњ µзгерістері байќалады. Кµрсетілген µзгерістер єсер еткен ќолайсыз ыќпалдыњ т‰ріне ќарамай єрдайым бір т‰рде болатын болѓандыќтан, оларды организмніњ арнайыланбаѓан, серпілістеріне жатќызады. Стресс кезњндегі бейспецификалыќ серпілістердіњ бір кµрінісіболып, кез келген жаѓымсыз ыќпалдардыњ єсерлерінен жасуша ќабыќтарындаѓы май ќышќылдарыныњ асќын тотыѓуы, фосфолипаза, липаза, протеаза ферменттерініњ артыќ єсерленуі есептеледі.
Стресс дамуының кезеңдері мен механизмдері; жүйке-гормональдық факторлардың рөлі. Стресстің негізгі көріністері.

Стрестіњ организм тіршілігінде мањызы µте ‰лкен. Оныњ єсерінен организмніњ тіршілігіне ќажетті барлыќ м‰мкіншіліктерініњ ж±мылдырылуы болады. Осыдан ±дайы µзгеріп т±ратын ќоршаѓан ортаныњ жаѓдайларына организмніњ икемделњп, бейімделу м‰мкіншіліктері артады.

Г.Сельеніњ пікірі бойынша кез келген стрессор алдыњѓы гипофизге єсер етіп, онда кортикотропин т‰зіліп шыѓуын к‰шейтеді. Ол µз алдына б‰йрек ‰сті бездерініњ сыртќы ќабатына єсер етіп, глюкокортикоидтыќ гормондардыњ µндірілуін артырады. Осыдан ќолайсыз ыќпалдардыњ єсерлеріне организмніњ тµзімділігі кµтеріледі.

Мєселен, жануарлардыњ алдыњѓы гипофизін немесе б‰йрек ‰сті бездерін сылып тастаѓанда, кез келген ыќпалдарѓа олардыњ тµзімділігі ќатты азайып, б±л жануарлар тез жан тапсырады. Ал, жануарларѓа алдын ала кортикотропин немесе глюкокортикоидтыќ гормон (гидрокортизон, кортизон, преднизолон т.с.с.) енгізіп, содан кейін оларѓа химиялыќ улы зат енгізсе немесе оларды жараќаттаса онда кµрсетілген ыќпалдарѓа деген жануарлардыњ тµзімділігі артады. Сол себептен кортикотропин мен глюкокортикоидтыќ гормондарды адаптациялыќ гормондар деп атайды. Осыѓан байланысты стрессті Г.Селье жалпы даптациялыќ синдром деп жариялады. Б±л синдром ‰ш сатыда µтеді:1 – сатысы – ‰рей сатысы, 2 сатысы организмніњ тµзімділігініњ кµтерілуі, 3-ші сатысы ќалжырау сатысы. ‡рей сатысында жаѓымсыз ыќпалдарѓа организмніњ ќорѓаныстыќ икемделу м‰мкіншіліктері тез іске ќосылады. Б±л саты «соќќы» жєне «соќќыѓа ќарсы» фазаларынан т±рады. Соќќы фазасында б±лшыќ еттердіњ єлсіздігі, артериялыќ ќысымныњ тµмендеуі, гипотермия, гипокликемия, эозинлпения, ќылтамырлардыњ µткізгіштігі кµтерілуі ж.б. байќалады. Б±л кезде лимфоидтыќ т‰йіндердіњ кері дамуы, теріс азоттыќ баланс, асќазанныњ ойыќ жарасы байќалады. Б±лар организмде ыдырау ‰рдістерініњ к‰шейгенін кµрсетеді. Соќќыѓа ќарсы фазасында кµрсетілген б±зылыстар кері баѓытта µзгереді. Артериялыќ ќысым жєне б±лшыќ еттердіњ к‰ш – ќуаты кµтеріледі, ќанда глюкоза кµбейеді. Гипофиз бен б‰йрек ‰сті бездерінде кортикотропин мен глюкокортикоидтыќ гормондардыњ µндірілуі т±раќты т‰рде жоѓарылайды, осыдан тµзімділік сатысы дамиды. Б±л сатысында б‰йрек ‰сті бездерініњ гипертофиясы байќалады, кортикостероидтардыњ т‰зілуі артады, глюконеогенез к‰шейеді. Б±л кезде µзгерген сыртќы ортаныњ жаѓдайларына организмніњ бейімделу м‰мкіншілігі ењ жоѓары дењгейге кµтеріледі. Егер ќолайсыз ыќпал ±заќ мерзімде єсер етсе, онда организмніњ кµрсетілген ќабілеті б±зылады, жалпы адаптациялыќ синдромныњ ‰шінші ќалжырау сатысы дамиды; организмніњ функциялыќ м‰мкіншілігі таусылады, б‰йрек ‰сті бездерініњ сыртќы ќабаты семін ќалады, артериялыќ ќысым тµмендейді, нєруыздардыњ ыдырауы артады, дєне ќызуы азаяды, гипогликемия байќалады.


Стресстің қорғаныштық-бейімдеушілік және патогендік маңызы.

«Адаптация аурулары» туралы түсінік.

Жалпы адаптацилыќ синдром кезінде организмніњ тµзімділігі єсер етуші ыќпалѓа ѓана кµптегегн басќа жаѓымсыз єсерлерге де жоѓарылайды. Балайша атќанда бір жаѓымсыз ыќпалдан кейін екінші ќолайсыз ыќпалдањ зиянды єсері єлсірейді. Мєселен, тєжірибелік жануарлардыњ терісіне формалин жіберсе ќатты ќабыну дамида. Ал формалин жіберер алдында аз ѓана мµлшерде ќан алса (стрессор), онда формалин жібергеннен кейінге ќабынудыњ ќарќыны тµмендейді. Сондай-аќ жануарлардыњ кµктамырына протеолиздік фермент (трипсин) жібергенде миокард некрозы пайда болады. Ал фермент жіберер алдында жануарлардыњ жануарлардыњ б±лшыќ еттерін электр аѓымымен жараќаттаса, онда фермент жібергеннен кейінге миокард некрозыныњ мµлшері азаяды. Осыѓан байланысты инемен емдеу, ќан алу, терініњ кейбір н‰ктелерлерін к‰ндіріп емдеу т. с. с. медицинаныњ бейдєст‰р емдеу єдістері кµрсетілген зањдылыќтармен т‰сіндіріледі. Организмге єлсіз жєне шамалы ќоздырѓыштардыњ (мысылы, суыќ температураныњ, физикалыќ ж‰ктемелердіњ) ±дайы єсерлеріне эндокриндік ж‰йеніњ бейімделу м‰мкіншіліктерін єрдайым ќолайсыз ыќпалдарѓа дайын жаѓдайда ±стап, организмніњ лоарѓа тµзімділігін арттырады.

Адаптацияныњ жеткіліксіздігі немесе оныњ б±зылуы дезадаптациялыќ аурулардыњ дамуына єкелуі м‰мкін. Мысалы, б‰йрек ‰сті бездерініњ менералококортикоидтыќ гормондарын (дезоксикортикостеронды) жануарларѓа артыќ мµлшерде жіберсе, онда артериялыќ гипертензия, нефросклероз, аѓзалардыњ гиалинозы дамиды, ќабыну т‰рде µтеді. Глюкокортикоидтыќ гормондарды жібергенде, ќабыну ќарќыны єлсіреумен бірге, организмніњ иммундыќ жауаптары тежеледі, асќазан мен ±лтаьбардыњ ойыќ жаралары, миокардтыњ некрозы пайда болуы м‰мкін. Б±л гормондар жеткіліксіз болѓан даѓдайда организмніњ жаѓымсыз єсерлерге тµзімділігі азаяды.

Дезаптациялыќ ауруларѓа Сельеніњ пікірі бойынша, ќ±здама (ревматизм), бронхиалыќ демікпе, кейбір б‰йрек аурулары, ж‰рек пен ќан – тамырлары ж±йесініњ жєне кейбір тері аурулары т.б. жатады. Олардыњ пайда болуында ќосымша жаѓдайлардыњ мањызы ‰лкен. Б±л жаѓдайларѓа суыќ тию, артыќ ќызыну, шаршау, тектік ерекшеліктер, ас т±зын артыќ пайдалану т.б. жатады. Кортикостероидтар мен ас т±зын жануарларѓа бірге жібергенде єрт‰рлі ќоздырѓыштардыњ єсерлерінен миокардтыњ некрозы дамуына ќолайлы жаѓдай дамиды. Жалпы адаптациялыќ синдромды Г. Селье «гипофиз – б‰йрек ‰сті бездерініњ сыптќа ќабаты» ж‰йесі арќылы т‰сіндірді.


Протеолиттік жүйенің белсенуі. Патологиялық процестің дамуындағы комплемент жүйесінің, калликреин-кининдік жүйенің, коагуляциялық гемостаздың маңызы.

Ќазіргі кµзќарастар бойынша стресс ж‰йесі мен эндокриндік бездердіњ ќатысуымен дамитын организмніњ к‰рделі нервтік – гуморалдыњќ серпілісі. Б±л серпіліс дамуында орталыќ нерв ж‰йесі, мидыњ сыртќы ќыртќы ќыртысы, гиппокамп, лимбикалыќ ж‰йе, мидыњ торлы ќ±рылымы, гипоталамус ж. б. мидыњ ќ±рылымдары, шеткі нервтер мен вегатативтік нерв ж‰йелері ќатысады. Кµптеген ќолайсыз ыќпалдардын организмге єсері нервтік – рефлектік долдармен болады. Сыртќы жєне ішкі ќабылдаѓыштардан (рецепторлардан) нервтік серпіндер орталыќ нерв ж‰йесіне т‰сіп, ми ќызметтерініњ µзгерістеріне єкеледі.

Содан пайда болѓан нервтік медиаторлар, шаѓын пептидтер (эндорфиндер мен энкефалиндер), нервтік гормондар (либериндер мен статиндер) нервтік – эндокриндік серпілістердіњ дамуына єкеліп соѓады. Адамда сµйлеу ж‰йесініњ болуына байланысты жаѓымсыз дµрекі сµздер, Жан – д‰ниелік к‰йзелістер, психикалыќ жараќаттар мидыњ сыртќы мидыњ сыртќы ќыртысыныњ ќатысуымен болатыны сµзсіз. Мидыњ сыртќы ќыртысы єрекеттерініњ мидыњ ќыртыс асты ќ±рылымдары мен гипоталамус арќылы эндокриндік ж‰йеленрдіњ ж±мылдырылуына єкеледі. Стресс дамуында алдыњѓы гипофиз – б‰йрек ‰сті бездерініњ сыртќы ќабатынан басќа ќалќанша бездер, ±йќы безі, б‰йрек ‰сті бездерініњ милыќ ќабаты ж.б. бездер ќатысады. Мєселен, кез – келген стресс кездерінде ±йќы безі инсулинді артыќ µндіреді. Осыдан ќанда инсулинніњ дењгейі кµтеріледі. Ал, гиперинсулинемия симпатикалыќ нерв ж‰йесі мен б‰йрек ‰сті бездерініњ милыќ ќабатыныњ белсенділігін арттырып, катехоламиндердіњ єсерін к‰шейтеді. Содан норадреналинніњ єсерінен ќан тамырларыныњ жиырылуы к‰шейеді. Ќанда катехоламиндердіњ кµбеюі µз алдына тіндердегі инсулинді ќабылдайтын рецепторлардыњ сезімталдыѓын азайтып, инсулинніњ безден тыс жеткіліксіздігіне єкелуі м‰мкін. Дегенмен, стресс дамуында «гипоталамусалдыњѓы гипофиз – б‰йрек ‰сті бездерініњ сыртќы ќабаты» бірігіп, бір функциялыќ ж‰йеге ќалыптасуыныњ мањызы µте ‰лкен. Сонымен, стресс дамуы бір жаѓынан организмніњ сыртќы ортаныњ ыќпалдарына бейімделу ќабілетін кµтеріп, адаптация дамуына єкелсе, екінші жаѓынан кµптеген дерттердіњ пайда болуына єкеледі.

Осыѓан байланысты, ќай жаѓдайларда стресс организмніњ адаптациялыќ м‰мкіншіліктерін кµтеріп, оныњ тµзімділігін жоѓарылатады, ќай жаѓдайларда дерт дамуына єкеледі?- деген с±раќ пайда болады. Сонымен бірге, стресс организмніњ ќолайсыз ыќпалдарѓа тµзімділігін ќандай жолдармен кµтереді?-деген де с±раќ т±рады. Шын мєнінде кµпшілік жаѓдайларда ±заќќа созылѓан жєне жиі ќайталанѓан ќолайсыз стресстік єсерлерден кейін де организм тіршілігін жоѓалтпай, µмір с‰ре береді. Демек, организм стресстік жаѓдайларѓа бейімделе алады деп т±жырымдауѓа болады. Б±л жаѓымсыз єсерлерге жауап организмде стресс дамытатын ж‰йеніњ белсенділігі артуымен ќатар стрессті шектейтін ж‰йеніњ ќызметі кµтеріледі. Стресс дамытатын ж‰йеге симпатикалыќ - адренергиялыќ ж‰йе, гипоталамус, алждыњгы гипофиз, б‰йрек ‰сті бездерініњ сыттќы ќабаты ж.б. жатады. Ќолайсыз серлерден осы ж‰йненіњ бесленділігі кµтеріледі. Осыѓан жауап ретінде организм мида гамма – аминомай ќышќылы (ГАМЌ), серотонин, эндорфиндер мен энкефалиндер т‰зілуін арттырады, шеткі аѓзалар мен антиоксиданттыќ ферменттер т‰зілуін кµбейтеді.

Б±л кµрсетілгендер стрессті – шектейтін ж‰йеге жатады жєне стресс дамуын азайтады.

Б±л кезде ГАМК мида тежелу ‰рдістерін к‰шейтеді, серотонин катехоламиндердіњ єсерін єлсіретеді, эндорфиндер организмде ауыру сезімін шектейді, эндорфиндер мен энкефалиндер шаѓын реттеуші пептидтерге жатады жєне кµптеген ішкі аѓзалардыњ іс-єрекеттерін ќадаѓалайды. Шеткі тіндерде µндірілетін простагландиндер тін жасушаларыныњ сыртќы ќабыќтарындаѓы аденилатиклаза ферментін єсерлеп, жасуша ішінде АМФ т‰зілуін арттырады.

Антиоксиданттыќ ферментер тін жасушаларыныњ ќабыќтарында май ќышќылдарыныњ асќын тотыѓып кетуінен саќтандырып т±рады.

Соњѓы жылдары стресс кезінде нейтрофилдерде бір зат µндірілетіні белгілі болды. Б±л затты нейтрофилокин деп атайды. Ол пептид. Нейтрофилокиндер ќолайсыз єсерлерге организмніњ сезімталдыѓын тµмендетеді жєне стресстен кейінгі дамитыњ µзгерістердіњ ќарќынын азайтады. Мєселен, олардыњ єсерлерінен егеуќ±йрыќтарда стресс кезінде дамитын асќазан мен ±лтабардыњ ойыќ жарасы, лимфоидтыќ тінніњ кері дамуы, ќанда лимфоциттердіњ азаюы, нейтрофилдердіњ тым артыќ кµбеюі болмайды (Колесников О.Л. ж.б., 1996). Нейтрофилокиндердіњ єсер ету жолдары єлі аныќталмаѓан. Дегенмен олардыњда стрессті шектейтін ж‰йеге жататыны аныќ.

Сайып келгенде, стресс кезінде стрессті шектейтін ж‰йеніњ ж±мылдырылуы нєтижесінде жаѓымсыз єсерлерге организмніњ адаптациясы болады.

Адаптацияны бейімделу деп аудару оныњ терењ ѓылыми мєнін бермейді. Бейімделу жалпы тірі жєедік – жануаларѓа, тіпті µсімдіктерге де тен жєне ќарапайым серпілістермен кµрінуі м‰мкін. Адаптация деп нерв жєне эндокриндік ж‰йелердіњ ќатысуымен дамитын организмніњ к‰рделі ќорѓану – бейімделу м‰мкіншіліктерініњ жања сапалы дењгейде ќалыптасуына єкелетін, к‰нделі ±йымдастырылѓан жануарлар мен адам организміне тєн ќасиетті айтады.

Организмніњ адаптациясы екі сатыда дамиды: 1- сатысы жедел дамитын, µткінші, жетілмеген; 2-сатысы біртіндеп дамитын, ±заќ, уаќытќа жететін, жетілген болады. Жедел дамитын сатысы организмде б±рын ќалыптасќан, дайын физиологиялыќ ќ±былыстардыњ негізінде дамиды. Мєселен, ауыртатын немесе ќорќыныш тудыратын ќоздырѓыштардан жануарлар ќашып ќ±тылады. Организмге суыќ температура єсер етсе, онда жылу µндірілу к‰шейіп, жылуды, сыртќа шыѓару азаяды. Деем алатын ауада оттегі азайѓанда организмніњ дем алуы жиілеп, тіндерде ќан айналымыныњ жылдамдыѓы ±лѓаяды. Адаптацияныњ б±л сытысы организмніњ физиологиялыќ м‰мкіншіліктерініњ ењ жоѓары шыњында µтеді жєне ќажетті т±раќты адаптацияѓа єкелмейді. Мєселен, даѓдыланбаѓан адам ж‰гіргенде айналымдаѓы ќанныњ минуттыќ кµлемі, µкпеде ауа алмасуы ќатты к‰шейеді, ж‰рек соѓуы тым жиілеп, ќатты ентігу пайда болады. Б±л кезде бауырдаѓы гликогенніњ ќоры ќатты азаяды, ќанда с‰т ќышќылыныњ дењгейі кµтеріліп кетеді. Осылардыњ нєтижесінде ж‰гіру ойдаѓыдай тез ±заќ болмайды.

Адаптацяяныњ ±заќ мерзімді сатысы организмге сыртќы орта ыќпалдарыныњ ±заќ немесе єлденеше реет ќайталанѓан єсерлерініњ нєтижесінде біртіндеп пайда болады. Организм шыныќпаѓан жаѓдайынан жања сапалыќ жаттыќќан жаѓдайѓа ауысады. Сµйтіп организм б±рын єлі келмейтін ауыр ж±мыстарды атќарады, гипоксияѓа, суыќќа, ыстыќќа, ж±ќпалы ауруларѓа, улардыњ ‰лкен дозаларына тµзімді болады. Мидыњ есте саќтау ќабілетініњ негізінде дамитын организмніњ белгілі жаѓдайларѓа ‰йреніп даѓдылануы ќоршаѓан ортаныњ ыќпалдарына бейімделудіњ к‰рделі т‰ріне жатады жєне ол мида жања шартты байланыстардыњ пайда болуымен сипатталады. Адаптациясы кезінде адаптацияѓа жауапты функциалыќ басым. Ж‰йе б±лшыќ ететрде, ж‰рек – ќан ттамырлары, сыртќы тыњыс ж‰йелерінде ќалыптасады. Гипоксияѓа организмніњ адаптациясында б±л ж‰йе тыныс алу жолдарында, ќан жєне ќана айналым ж‰йелерінде байќалады.

Организмніњ т±раќты адаптациясы ќалыптасуы ‰шін организмге ќолайсыз ыќпалдардыњ (физикалыќ ж‰ктеме, гипоксия ж.б.) бірнеше рет ќайталануынан жања ќатањ даѓды (стереотип) пайда болуы керек. Адаптацияныњ жедел дамитын сатысынан т±раќты ±заќ дамитын сатысына ауысуы ‰щін адаптацияѓа жауапты функциялыќ басым ж‰йеде «ж‰йелік ќ±рылымдыќ із» ќалыптасуы ќажет (Меерсон Ф.З.) . «Ж‰йелік ќ±рылымдыќ із» деп адаптацияѓа жауапты ж‰йе тіндерінде белгілі ќ±рылымдыќ µзгерістердіњ дамуын айтады. Оныњ негізінде кµрсетілген тіндерде нуклеин ќышќылдары мен нєруыздар т‰зілуініњ артуы жатады. Ол мына жолмен дамуы м‰мкін: жаттыѓулардыњ нєтижесінде адаптацияѓа жауапты басым ж‰йе тіндері жасушаларыныњ атќаратын ќызметі кµтерілуінен олардыњ ядроларындаѓы гендік ќ±ралдардыњ белсенділігі артады. Осыдан б±л жасушаларда ДНК молекуласыныњ екіге ажырауы, РНК мелекуласына гендік аќпараттыњ кµшірілуі, рибосомалар мен полисомаларда нєруыздар т‰зілуі кµбейеді. Сондыќтан ќызмет атќаратын жасушалардыњ кµлемі ±лѓаяды, олардыњ ќызмет атќаруѓа деген ќабілеті арта т‰седі.

Сонымен ќатар мида РНК мен нєруыздар т‰зілуініњ артуы жања шартты байланыстардыњ бекуіне, жањадан ќабылданѓан ќасиеттердіњ т±раќты даѓдыѓа айналуына, кейбір нейрондардыњ гипертрофиясы дамуына ќолайлы жаѓдай жасайды.

Б±л кезде ГАМЌ, серотонин, шаѓын пептидтер, нервтік медиаторлар µндірілуіне ќажетті ферменттердіњ т‰зілуі артады.

Ішкі сµлденіс бездерінде нуклейн ќышќылдары мен нєруыздар т‰зілуініњ кµбеюі б‰йрек ‰сті бездерініњ милыќ жєне сыртќы ќабаттарыныњ гипертрофиясы мен гиперплазиясы дамуына єкеледі, оларда катехоламиндер мен кортикостероидтыќ гормондардыњ µндірілуіне ќажетті ферменттердіњ т‰зілуіне ќолайлы жаѓдай пайда болады. Ќан ж‰йесінде ДНК, РНК, нєруыз т‰зілуініњ артуы с‰йек кемігініњ гиперплазиясы дамуын, онда эритроциттердіњ, гемоглобинніњ, микро жєне макрофагтардыњ µндірілуін к‰шейтеді, иммундыќ ж‰йе дењгейінде антиденелер мен лимфоциттердіњ µндірілуін арттырады. Бауырда нуклеин ќышќылдары мен нєруыздар т‰зілуініњ артуы ќан плазмасы нєруыздарыныњ, микросомалыќ тотыѓу ферменттерініњ т‰зілуін к‰шейтеді, бауырдыњ усыздандыру ќабілетін кµтереді.

Шеткі аѓзалар мен тіндерде нєруыздар т‰зілуыныњ артуы тотыѓу-тотыќсыздану ферменттері т‰зілуіне, макроергиялыќ фосфорлыќ ќосындылардыњ µндірілуіне жєне ќ±рылымдыќ нєруыздардыњ т‰зілуіне єкеледі. Мєселен, физикалыќ ж‰ктемелердіњ нєтижесінде нєруыздар т‰зілуы артуынан б±лшыќ еттердіњ гипертрофиясы дамиды, оларда митохондрийлар кµбейеді. Б±л кезде ќан айналым жєне тыныс алу ж‰йелерініњ

Ќуаты артып, оттегін пайдалану мен АТФ т‰зілуі кµбейеді.Осылардыњ б±лшыќ еттерде аэробтыќ тотыѓу артып, олардыњ ќызмет арту ќарќыны мен ±заќтыѓы ±лѓаяды.

Сонымен бірге ж‰рек етініњ шамалы гипертрофиясы дамиды, миозинніњ АТФ-азалыќ белсенділігі кµтеріледі, коронарлыќ ќан тамырларыныњ сиымдылыѓы кµбейеді, ж‰йелік ќан айналымы жаќсарады.Осылай адаптацияѓа жауапты функциялыќ басым ж‰йеде ``ќ±рылымдыќ із ќалыптасады``. Ал, стресс кезінде адаптацияѓа жауапты функциялыќ басым ж‰йе ќалыптасуы нервтік жєне эндокриндік ж‰йелердіњ ќатысуымен болады.

Б±л ж‰йеде``ќ±рылымдыќ із`` ќалыптасќан соњ организмніњ т±раќтыадаптациясы толыѓынан ќалыптасып, гомеостаздыњ б±зылыстарын аластайды, стресстік єсерлерге жауап ќайтару єдеттегі дењгейлерге келеді.



Стресстіњ адаптациялыќ мањызы. Стресстіњ адаптациялыќ єсерлері мына жолдармен болуы м‰мкін:

1. Жаѓымсыз ыќпалдыњ єсерлерінен организмде энергиялыќ жєне ќ±рылымдыќ заттардыњ ж±мылдырылуы болады. Осыдан ќанда глюкозаныњ аминќышќылдарыны май ќашќылдарыныњ, нуклеотидтердіњ дењгейі кµтеріледі. Б±л зат алмасу µнімдері «ж‰йелік ќ±рылымдыќ із» ќалыптасатын адаптацияѓа жауапты функциялыќ басым ж‰йеге баѓытталады. ¤йткені ж±мыс атќарып т±рѓан еттерде, ішкі аѓзаларда, мидыњ белсенді орталыќтарында ќан тамырлары кењіп, ќызмет атќармай т±рѓан басќа аѓзаларда олар тарылады. Осыдан жоѓарыда кµрсетілген функциялыќ басым ж‰йеде нуклеин ќышќылдары мен нєруыздар т‰зілуі артады, оѓан ќажетті энергия т‰зілуі де кµбейеді. Ал, адаптацияѓа ќатыспайтын басќа аѓзалар мен тіндерде нєруыздардыњ ыдырауы артып, олардыњ т‰зілуі азаяды.

2. Стресс кезінде катехоламиндердіњ єсерінен жасушалардыњ ќабыќтарында фосфолипаза, липаза, май ќашќалдарыныњ асќын тотыѓуы артады. Осыдан тіршілікке мањызды мембраналармен байланысќан нєруыздардыњ: рецептордыњ иондарды тасымалдайтын µзекшелердіњ, Na+-, К+-, Са2+-, АТФ – азалардыњ, аденилатциклазаныњ ж.б. ферменттердіњ єсерленуі болады. Осыдан адаптацияныњ бастапќы сатыларында кµрсетілген нєруыздардыњ єсерленуі организмніњ бейімделу м‰мкіншіліктерінде мањызды орын алады.

3. Стресс кезінде анаэробтыќ гликолиздіњ аѓзалар мен тіндердіњ гипоксияѓа тµзімділігін кµтереді.

4. Стресстен кейін нуклеин ќашќылдары мен нєруыздар т‰зілуініњ артуы барлыќ аѓзалар мен тіндерге тарайды. Осыныњ нєтижесінде єрт‰рлі ж‰йелік «ќ±рылымдыќ іздер» ќалыптасады жєне мида жања шартты байланыстардыњ бекуінен бастап организмніњ иммундыќ жауаптарына дейін кµптеген бейімделістік серпілістер дамиды.

Сонымен, стресс дамуына єкелетін жаѓымсыз ыќпалдар ±дайы µзгеріп т±ратын ќоршаѓан ортаныњ жаѓдайларына организмніњ бейімделу м‰мкіншіліктерін арттырады. Б±л кезде организмніњ тµзімділігі, єсер еткен жаѓымсыз ыќпалѓан ѓана емес, басќа кµптеген ыќпалдарѓа да жоѓарылайды. Мєселен, организмніњ физикалыќ ж‰ктемелерге жаттыѓуы нєтижесінде, б±лшыќ еттердіњ к‰ш – ќуаты артуымен ќатар, ж‰рек етін б‰ліндіретін, артериялыќ ќан ќысымын кµтеретін ж.б. ыќпалдарѓа тоныњ тµзімділігі артады. Ф.З. Меерсонныњ дєлелдеуі бойынша: оргаизмніњ ќайталанѓан, жењіл стресстік жаѓдайларѓа жаттыѓуы нєтижесінде стрессті шектейтін ж‰йеніњ ќуаты артуынан, оныњ ишемияѓа, радиацияѓа, улы химиялыќ заттарѓа тµзімділігі кќтеріледі. Суыќ суѓа шанаѓулардыњ нєтижесінде организмде, термореттеу жолдарыныњ ќуаты кµтерілуімен ќатар єрт‰рлі ж±ќпаларѓа организмніњ тµзімділігі артады. Сондыќтан суыќ тиюден дамитын дерттер (баспа, жоѓары тыныс жолдарыныњ аурулары, пневмония т.с.с.) алдын – ала ескертіледі.

Кµптеген ауру туындататын ыќпалдарѓа организмніњ тµзімділігі гипоксияѓа жаттыѓулардыњ нєтижесінде кµтерілуі м‰мкін. Осындай жаѓдайларды Ф.З. Меерсон «оњ ќиылысќан адаптация» деп атады.

Сонымен бірге, кейде кейбір ыќпалдарѓа организмніњ жаттыѓуы нєтижесінде басќа жаѓымсыз ыќпалдарѓа организмніњ жаттыѓуы нєтижесінде басќа жаѓымсыз ыќпалдарѓа оныњ тµзімділігі тµмендеуі м‰мкін. Б±ндай жаѓдай «теріс ќиылысќан адаптация» немесе «адаптацияныњ ќ±ны» деп аталады (Ф.З. Меерсон). Мєселен, ауыр спортпен ш±ѓылданатын адамдардыњ арасында ±заќ µмір с‰ретіндер сирек кездеседі. Ќысты к‰ндері м±зды ойып суѓа т‰сетін адамдарда бауыр жасушаларыыныњ жартылай сему байќалау м‰мкін. Осыдан келіп б±л адамдарда бауырдыњ усыздандыру ќызметі, холестеринді ыдырату ќабілеті єлсірейді. Соныњ салдарынан организмніњ химиялыќ улы заттарѓа тµзімділігі азайып, атеросклероз дамуына ќолайлы жаѓдай пайда болады. Тым ауыр физикалыќ ж‰ктемелерге немесе гипоксияѓа жаттыѓу иммунитетті єлсіретіп, организмніњ суыќ тиюден дамитын ж±кпаларѓа тµзімділігін тµмендетуі м‰мкін. Физикалыќ ж‰ктемелердіњ кейбір т‰рлеріне жєне стресстік жаѓдайларѓа адаптациялардыњ нєтижесінде жыныстыќ бездердіњ ќызметі б±зылуы м‰мкін. Осы кµрсетілгендерден организмніњ жаттыѓулар кездерінде «теріс ќиылысќан адаптация» даму м‰мкіншіліктерін есте саќтап, жаттыѓулыќ ыќпалдарды єр адамда µзіне тєе мµлшерлерде ±стау ќажет. Сло арќылы организмніњ адаптациясын мењгеру керек. Біраќ б±л к‰нделі мєселе. ¤йткені єр адамныњ даралыќ ерекшеліктеріне байланысты жаттыѓулыќ ыќпалдарды сол адамныњ м‰мкіншіліктеріне даралап мµлшерлеу µте ауыр ж±мыс.

Сонымен, стресс дамуыныњ бір жаѓынан организмніњ ќоршаѓан орта ыќпалдарына бейімделуі ‰шін адаптациялыќ мањызы болса, екінші жаѓынан кµптеген аурулардыњ дамуын туындатуы м‰мкін.

Стресстіњ дерт дамуындаѓы мањызы. Стресс адамда дерттердіњ пайда болуына мына екі жаѓдайда єкелуі м‰мкін;

1. организмге єсер еткен ыќпалдыњ ќарќыны тым артыќ болып, стресс дамытатын ж‰йеніњ белсенділігі ќатты кµтеріліп кетуінен;

2. стрессті шектейтін ж‰йеніњ туа біткен немесе ж‰ре пайда болѓан тапшалаќтарынан. Организмде ГАМЌ, серотонинніњ, шаѓын реттеуші пептидтердіњ, простагландердіњ, антиоксиданттардыњ т‰зілуіне ќажетті ферменттердіњ т±ќым ќуалайтын гендік жєне ж‰ре пайда болѓан аќаулары болуы ыќтимал. Олардыњ т±кым ќуалайтын гендік аќаулары ±рпаќтан ±рпаќќа беріледі. Сондыќтан кейбір адамдарда антиоксиданттардыњ т‰зілуіне ќажетті ферменттердіњ жеткіліксіздігі жеткіліксіздігі болады. Ал, ж‰ре пайда болѓан б±л ферменттердіњ аз т‰зілуі немесе белсенділігініњ тµмендеуі ќоршаѓан ортаны ластайтын єрт‰рлі химиялыќ улы µнімдердіњ єсерлерінен, ашыѓудан, ішетін тамаќта нєруыздардыцњ, витаминдердіњ, микроэлементтердіњ тапшылыѓынан дамиды.

Жоѓарыда кµрсетілген екі жаѓдайда да организмге єсер еткен ќолайсыз ыќпалдарѓа жауап ретінде адаптацияѓа жауапты функциялыќ басым ж‰йе жєне «ж‰йелік ќ±рылымдыќ із» ќалыптаспайды. Осыдан арганизмніњ сапалыќ µзгерістеріне єкелетін дерт дамуы м‰мкін. Б±л кезде дерттердіњ дамуы мына жолдармен болуы ыќтимал:



1. Организмде адаптацияѓа жауапты функциялыќ басым ж‰йе ќалыптаспауынан жаѓымсыз ыќпалдардыњ єсерлерінен ж±мылдырылѓан ќ±рылымдыќ жєне энергиялыќ заттар д±рыс пайдаланылмайды. Сол себептен организмде ыдырау ‰рдістері т‰зілу ‰рдістерінен тым басым болып кетеді.

2. Стресс кезінде ќанда катехоламиндер мен кортикостеороидтыќ гормондардыњ кµбейіп кетуінен артериялардыњ ќатты жиырылуы асќазан мен ±лтабарда ойыќ жаралардыњ, ж‰ректеинфарктыњ, мида ќан вйналымы б±зылыстарыныњ, артериялыќ гипертензиялардыњ дамуына єкелуі м‰мкін.

3. Стресс кезінде катехоламиндердіњ артыќ т‰зілуі жасушы жасуша мембраналарында фосфолипаза, липаза ферменттерініњ белсенділігін арттырып, май ќышќылдарынын асќын тотыѓ±ыныњ ќатты артуына єкелуінен жасушалар мен жасуша ішіндегі ќ±рылымдардыњ мембраналарын б‰ліндіруі м‰мкін.

Осылардыњ нєтижесінде стресс асќазан мен ±лтабардыњ ойыќ жара ауруы, гипертониялыќ ару, атеросклероз, ж‰ректіњ ишемиялыќ ауруы, ќантты диабеттіњ кейбір т‰рлері, Жан – д‰ниелік жєне тері аурулары, µспелердіњ (ісіктердіњ

Т.с. с. дерттердіњ дамуын туындатуы м‰мкін.

Жоѓарыда келтірілген деректерден: стресс бір жаѓынан адамныњ тіршілігіне мањызды адаптациялыќ єсер етсе, екіншіден кµптеген ж±ќпалы емес аурулардыњ дамуына єкелетіндігі байќалады. Б±ндай ауруларды дезадаптациялыќ аурулар деп атайды. Сол себептен стресстіњ б±л екі жаѓын ажырата білу кез келген дєрігердіњ міндеті. Стресс организмніњ адаптациясына жаѓымды ыќпал т±рѓан жаѓдайда оны эот‰рлі эдістермен м‰мкіншілігі болѓанша ќолдау ќажет. Осы ‰шін денені шамалы физикалыќ ж‰ктемелерге жаттыќтыру, суыќ сумен шайыну арќылы тµмен температураѓа шыныќтыру т.с.с. єсерлердіњ ќажеттігін кењінен насихаттау ќажет. Тым артыќ стресс дезадаптациялыќ аурулардыњ дамуына єкелетін жаѓдайларда стресске ќарсы пайдалануѓа дєл келетін емдеу єдістерін ќолдану керек. Ол ‰шін адамныњ кµњіл – к‰йін, бойындаѓы к‰ш-ќуатын ќалпына келтіретін даѓдай жасап, витаминдер, антиоксиданттар, фосфолипазаныњ тежегіштерін т.с.с. дєрі- дєрмектер беру ќажет.



Шок. Анықтамасы. Шок түрлері (жарақаттық, трансфузиондық, анафилактикалық, кардиогендік, инфекционды-токсикалық).

Шок (аѓылш. Shock – соќќы, шайќалу) организмніњ µмірлік мањызды ќызметтаруніњ ќатты єлсіреуімен сипатталаттын ауыр патологиялыќ процесс. Б±л кезде аѓзалар мен тіндерде реттелу механизмдері мен микроциркуляцияныњ, зат алмасу процестерініњ ќатты б±зылуынан организм µмір мен µлімніњ врвсында болады.



Шоктыњ т‰рлері. Пайда болу себептеріне ќарай травмалыќ (лат. Trauma- жараќаттану), к‰йіктік , операциялыќ, гемотрансфузиялыќ, анафилаксиялыќ ж.б. болып бµлінеді. Олардыњ даму жолдарында белгілі ерекшеліктерімен ќатар жалпы зоњдылыќтар бар.

Даму жолдарына ќарай шок: ауырулыќ, гуморалдыќ жєне психогендік


(Фролов В.А.) болады (1 - кесте).

1 кесте

ШОК


ауырулыќ гуморалдыќ психогендік

экзогендік эндогендік - гемотрансфузиялыќ

- травмалыќ - кардиогендік - анафилаксиялыќ

- к‰йіктік - нефрогендік

- ‰сіктік - ас ќорыту

- электрлік аѓзаларыныњ

- операциялыќ аурулары

кездерінде

дамитын
Шок жағдайларының жалпы патогенезі, ұқсастығы мен шоктың кейбір түрлерінің айырмашылығы.

Жарақаттық шоктың патогенезі, шок кезеңдері, шоктың әртүрлі кезеңдеріндегі негізгі функциональдық және құрылымдық бұзылулары.

Травмалыќ шок ауыр жараќаттанулар кездерінде дамтиды. Б±л ±ѓымды ењ алѓаш 1737 жылы фрагнцуз ѓалымы Le Dran кіргізген. Содан бері к‰нге дейін травмалыќ шок ‰лкен теориялыќ жєне практикалыќ мањызын жоѓалтпай келеді. ‡лкен ќалаларда жараќаттанудан ауруханаларѓа т‰скен аурулардыњ 2,5%- травмалыќ шокпен асќынады, ал осылардыњ 60- 80% - жарыќ д‰ниеден ќайтады.

Травмалыќ шокты зерттеудіњ мањызды сатысы болып 1853- 1856 жылдардаѓы Ќырым соѓысы саналады. Сол соѓысќа ќатысќан орыс хирургі Н.И. Пирогов б±л шоктыњ клиникалыќ кµріністерін алѓаш реет ажыратып жазды (1855), оныњ б±л жазѓандары єлі к‰нге мєнін жоѓалтќан жоќ.

«Байлау орында ќолын немесе аяѓын ж±лып кеткен жаралы адам сіресіп ќозѓалмай жатыр; ол айѓайламайды, ыњырсымайды, арызданбайды, ештемеде шаруасы жоќ жєне ештемені ќажет етпейді; денесі салќын, беті µлген адамдай бозарѓан, кµз ќарасы ешќайда ќозѓалмай алысќа баѓытталѓан, тамыр соѓуы саусаќтыњ астында єрењ сезіледі, кейде жиі естілетін сыбырмен сезбейді, біраќ жарадан шыѓып т±рѓан ‰лкен нервті бірдемемен ќоздырса, онда жаралы адам б±лшыќ еттерініњ єлсіз ѓана ќысќаруымен тіршілік белгісін кµрсетеді». Ары ќарай Н.И. Пирогов шоктыњ кµп ќан жоѓалтќан науќартардан айырмашылыѓын кµрсетіп, травмалыќ шок кезінде адамныњ естен тануы болмайтындыѓына назар аударады.

Сонымен, б±л шок аяќ-ќолдыњ немесе кеуде мен іш ќуыстары аѓзаларыныныњ ќатты жараќаттануларында дамиды. Б±л кезде заќымданѓан тіндердіњ нервтік ќабылдаѓыштарыныњ ќозуы, адамныњ Жаны жаралануы, ќан мен заттардыњ заќымданѓан тіннен ќанѓа т‰суі, б‰лінген аѓзалар мен тіндердіњ ќазметтері б±зылуы біріккен т‰рде байќалады/ Б±л факторлар бірін бірі к‰шейтіп, тарвмалыќ шоктыњ патогенезін ќ±рады. Біраќ шоктыњ пайда болуында олардыњ біріккен єсері міндетті жаѓдай емес. Травмалыќ шок ќансыраусыз- аќ ал кµпшілік жаѓдайларда ќанныњ аз мµлшерде жоѓалуында (1 -2% дене массасынан) дами беруі м‰мкін. Сонымен бірге, жараќаттану кезінде кµп ќан жоѓаолу шоктыњ дамуын тездетеді жєне оныњ µтуін ауырлатады.

Травмалыќ шок тіндердіњ заќымдануы нєтижесінде экстеро- интеро- жєне проприорецепторлардыњ ќатты ќозуынан орталыќ нерв ж‰йесініњ функциялары б±зылыстарымен сипатталады. Сонымен травмалыќ шок дамуында б‰лінген тіндерден миѓа баѓытталѓан дерт туындаттатын серпіндердіњ мањызы ‰лкен.


Шок біріне бірі ауысатын ‰ш сатыда µтеді:

1. эректилдік

2. торпидтік

3. терминалдыќ (аќтыќ).

1. Эректилдік (лат. еrectus - ќызбалану) немесе сатысы. Б±л кезде жараќаттын єсерінен экстро-, интеро -, жєне проприорецепторлар ќоздырылады. Орталыќ нерв ж‰йесіне (ОНЖ) жєне вегатативтік нерв ж‰йелерінніњ ќозуы болады; стресс –даматын ж‰йе (гипоталамус, гипофиз, б‰йрек ‰сті бездері, адренергиялыќ ж‰йе) ќаhарланып, стресс – шектейтін ГАМК – ергиялыќ, опиодергиялыќ, антиоксиданттыќ ж.б. ж‰йе єлсірейді. Осыдан организмде ќатты стресс-реакция дамиды. Б±л кезде стресс б‰кіл денеге тарап, онда адаптацияѓа жауапты басым ж‰йе ќалыптаспайды. Осыдан б±л стресстіњ адаптациялыќ мєні болмай, оныњ б‰ліндіргіш єсері шектен шыѓып кетеді

Стресстіњ нєтижнесінде гиперкортикостероидемия, гиперкатехоламинемия байќалады. Гиперкатехоламинемия біріншіден, шеткі ќан тамырларыныњ жиырылуына, екіншіден, липазаныњ, фосфолипазаныњ ќатты єсерленуіне жєне майлардыњасќын тотыѓуы шамадан тыс артуына, жасуша мембраналарымен байланысќан процестердіњ б±зылыстарына єкеледі. Б±л кезде биомембраналардыњ рецепторлыќ, каналдыќ жєне насостыќќызметтері б±зылады, µткізгіштігі жоѓарылайды. Лизосомалардыњ мембранасы б‰лінуінен ќышќыл гидролазалыќ ферментер босайды, б±л тіндердіњ ары ќарай б‰лінуіне єкеледі. Митохондрийлардыњ мембраналары б±зылуынан онда тотыѓутотыќсыздану процестері б±зылып, макроергиялыќ ќосындылар (АТФ, КрФ) т‰зілуі азаяды. Энергия тапшылыќты жаѓдай дамиды.

2. Осыдан шактыњ екінші торпидті сатысы дамиды. Тропидті (лат. torpidus – мелшиіп, сіресіп ќалу) немесе тежелу сатысы бірнеше тєулікке дейін созылады.

Жасуша мембраналары рецепторларыныњ конформаципялыќ µзгеруінен адрено- жєне холинорецепторлардыњ ж.б. реактивтілігі тµмендейді, жасушаларда гормондардыњ безден тыс жеткіліксіздіктері дамиды. Содан аѓзалар мен тіндердіњ нервтік – эндокриндік реттелулері б±зылады.

Мида нейрондардыњ мембраналары б±зылуы нєтижесінде серпіндердіњ синапстарымен µткізілуі б±зылады; орталыќ нерв ж‰йесінде тыныс алу жєне ќан тамырларыныњ ќимылдыќ орталыќтары тежеледі. Осыдан шеткі ќан тамырларыныњ тонусы тµмендейді, капиллярлардыњ µткізгіштігі жоѓарылайды.

Бауыр жасушаларыныњ мембраналары б±зылуына байланысты оныњ тосќауылдыќ жєне усыздандыру ќызметтері б±зылады. Б‰лінген тіндерден т‰скен ыдырау µнімдерініњ , ішектерден т‰скен уытты заттардыњ усыздануы єлсіреуінен организмніњ уыттануы болады. Б±л уытты заттар ќанмен орталыќ нерв ж‰йесіне µтіп, улы єсер етеді.

Ж‰рек еті жасушаларыныњ мембраналары б±зылуынан оныњ оныњ жиырылу босањсу ќызметі єлсірейді. Б±л кезде ќан айналымыныњ жеткіліксіздігі дамиды. Оныњ негізінде ж‰рек ќызметі єлсіреуімен ќатар ќан мен плазманыњ тамыр сыртына шыѓуы жєне ќанныњ ќалыптан тыс деполарына жиналып ќалуы жатады. Осыдан айналымдаѓы ќан кµлемі ‰демелі азаяды. Оныњ негізінде ќанныњ б±лшыќ еттерде, ішек ќарын кµк тамырларында іркіліп жиналып ќалуы болады. Сонымен бірге, оларда капиллярлар кењиді, венулалардан ќан ќылтамырларѓа кері ќайтып т‰седі. Капиллярлардыњ µткізгіштігі кµтеріледі, ќанныњ с±йыќ бµлшегі тамыр ішінде шоѓырланып ќалады. Осылардыњ нєтижесінде ќылтамырларда ќан аѓуы тоќтап, стаз дамиды. Организмдегі аз ќан тіршілкке мањызды аѓзалардыњ ќызметтерін саќтауѓа баѓытталады. Ќанныњ шеткі тіндер мен аѓзаларѓа т‰суі азайып, миѓа, ж‰рекке жеткізілуі белгілі дењгейде ±сталынады. Б±ндай жаѓдайды ќан айналымыныњ орталыќтануы деп атайды. Б±л процесс шоќтыњ эректильді сатысында басталады. Артынан айналымдаѓы ќан кµлемініњ ‰демелі азаюы ж‰рекке келіп т‰сетін ќан мµлшері азаюына єкеледі, ж‰ректіњ минуттыќ кµлемі мен артериялыќ ќысымы тµмендейді. Осындай шеткі тіндер мен аѓзаларда микроциркуляция б±зылыстарынан дамитын гипоксия зат алмасулардыњ б±зылуына, метоболизмдік ацидоздыњ дамуына, макроергиялыќ - фосфорлыќ ќосындылар т‰зілуініњ азаюына єкеледі.

Шоктыњ µту ауырлыѓы артериялыќ ќысымыныњ тµмендеу дєрежесі мен ж‰рек соѓуыныњ жиілеу мµлшерімен аныќталады. Шоктыњ жењіл дєрежесінде систолалыќ ќысым с.б. 90 – 100 мм, тамыр соѓу жиілігі минутіне 90 –100 мм, орта дєрежелі шокта систолалыќ ќысым с.б. 70 – 80 мм, пульс минутіне 120 – 140, ауыр дєрежесінде артериялыќ ќысым с.б. 70 мм, - ден тµмен, пуль минутіне 120 – 160 болады. Біраќ артериялыќ ќысымныњ тµмендеу дєрежесі єрќашан шоктыњ ауырлыѓын кµрсетпейді. Кейде артериялыќ ќысым ќатты тµмендемей – аќ ауыр шок байќалуы м‰мкін.

Өкпе жасушалары мембраналарымен байланысќан процесстердіњ жєне ќан айналымыныњ µкпеде б±зылуынан µкпе вентиляциясы, перфузиясы, газдардыњ диффузиясы б±зылады. Б±л µзгерістер циркуляциялыќ гипосияѓа тыныстыќ гипоксияныњ ќосылуын жєне оныњ барлыќ зардаптарын туындатады.

Б‰йрек жасушаларыныњ мембраналары б±зылуы нєтижесінде жєне б‰йекте ќан айналымы тµмендеуінен б‰йректіњ с‰зу жєне ќоюландыру, с±йылту ќызметтері б±зылады. Б±л кезде тєуліктік диурез азайып, олигоанурия, гиперазотемия дамиды. Осыдан ацидоз к‰шейеді, ОЖЖ – не улы єсерлер ±лѓаяды.

Мембраналардыњ каналдыќ жєне насостыќ (натрий - , калий – АТФаза, Са2+ -АТФаза) ж.б. ќызметтері б±зылуына байланысты жасушаларда электролиттердіњ алмасуы б±зылады.

Мембраналардыњ µткізгіштігі жоѓарылайды. Натрий, кальций иондары жасуша ішіне кіріп, калий иондары сыртына шыѓып, тін аралыќ с±йыќќа, артынан ќанѓа т‰седі. Гиперклиемия ж‰рек ќызметі б±зылуында мањызды орын алады. Кальций иондары ет жасушаларыныњ саркоплзамасына артыќ т‰суінен ж‰рек сіресіп жиырылып ќалады. Ќанда адреналинніњ, ацетилхолинніњ жєне єрт‰рлі биогендік аминдердіњ дењгейі кµтеріледі. Тіндерде жєне ќанда холинэстеразаныњ єсерлігі тµмендейді.

3. Шоктыњ аќтыќ сатысында артериолалар ќатты кењіп кетеді. Олар катехоламиндерге жауап ќайтармайды. Катехоламин – дердіњ єсерінен гиповолемия кезіњде артериялыќ ќысым, керсінше к‰рт тµмендеп кетуі м‰мкін.

Б±л кезде гипоксия барлыќ ішкі аѓзаларды, сонымен ќатармида дамиды. Осыдан тыныс алу жєне ќан тамырларыныњ ќимылдыќ орталыќтары салданады, науќас адам жан тапсырады.

Жараќаттануѓа дейінгі ж‰рек аќаулары, коронарлыќ ќан айналымы б±зылуы шок кезіњде ќан айналым б±зылыстарын одан сайын к‰шейтеді. Коронарлыќ тамырлардыњ склерозы бар ќарт адамдарда шок кезіњде ж‰рек ќызметініњ б±зылыстары µте ауыр µтеді. Сонымен, шокќа себеп – салдар тізбегі тєн. Шоктыњ эректилді сатысында нервтік – эндокриндік реакциялардыњ ‰лкен мањызы бар, ал торпидті сатысында б±ѓан ж‰рек – тамыр ж‰йесі б±зылыстары ќлсылады, артынан зат алмасу µзгерістерімен гомеостаздыњ б±зылыстары ‰лкен орын алады.

Сонымен ќатар шоктыњ патогенезінде жараќаттыњ т‰рі мен орналасќан жерініњ мањызы бар. Мысалы, кеуде ќуысы аѓзалары жараќаттанѓанда асфиксия, пневмоторакс, ж‰рек ќызметініњ б±зылыстары, ал іш ќуысы аѓзалары б‰лінгенде ішек – ќарын жолдарынан болатын улану ж.б. жаѓдайлар шоктыњ дамуына ‰лкен ыќпал етеді.

Организмніњ бірнеше м‰шелері жараќаттанѓанда енемесе жараќаттану басќа єсерлермен ќабаттасќанда (радиация, ќан кету, дене м±здауы, ќызыну, гипоксия, таѓамдаѓы нєруыздар мен витаминдердіњ тапшылыѓы ж.б.) шок тым ауыр т‰рде µтеді. Балаларда жєне ќарттарда шок дамиды.

Шоктан кейін кµптеген ќоздырѓыштарѓа организмніњ тµзімділігі тµмендейді.


Шоктыќ жаѓдайларды емдеу єдістерініњ патогенездік негіздері.
Шоктыќ жаѓдайларды емдеу єдістері кешенді т‰рде болуы ќажет. Кµрсетілген даму жоддарына ќарай:

  1. Б‰лінген тіндердіњ афференттік серпіндердіњ (ауыру сезімін) орталыќ нерв ж‰йесіне т‰суін тоќтату керек. Ол ‰шін жалпы наркоз беру, ауырсынуды басатын дєрілер жіберу, жараќаттанѓан тіндерден серпіндердіњ µтуін новокаинмен немесе анестетикпен бµгеу ќажет.

  2. липаза, фосфолипазалардыњ тежегіштерін, антиоксиданттарды ж.б. мембраналарды т±раќтандыратын дєрі – дєрмектерді жіберу арќылы мембраналарды ќалпына келтіру ќажет.

  3. Ќан айналым мен тыныс алу б±зылыстарын реттеу ‰шін ќан немесе шокќа ќарсы с±йыќтар ќ±ю керек. Артериялыќ ќысымды кµтеру ‰шін адреналин немесе ангиотензин жіберу пайдаланылады. Біраќ олар шок кезіњде кері єсерлерге єкелуі м‰мкіншілігін есте саќтау ќажет. Гипоксияны аластау ‰шін карбогенмен (95% оттегі, 5% СО2) демалдыру пайдаланылады.

  4. Зат алмасу процестерін реттеу, кењінен ‰лкен дозаларда витаминдер (А, В, С, Е, ж.б.) беру ќажет. Метоболизмдік ацидозды аластау ‰шін бикарбонаттар жібеоу керек.

  5. Тыныс алу жєне ќан тамырларды ќимылдыќ орталыќтарын сергітетін дєрілер (лобелин, цититон, кофеин ж.б.) жіберу ќажет. Шокќа ќарсы шаралар тез ќолдануылуы керек. Б±л келтірілгендер ењ алдымен травмалыќ шокты емдеу ‰шін мањызды, сонымен бірге басќа шоктыќ жаѓдайларда да пайдаланылады. Біраќ соњѓылардыњ кейбір µзіндік ерекшеліктері болады.


К‰йіктік шок. Б±л шоктыњ патогенезінде келесі факторлардыњ мањызы ‰лкен: 1. к‰йген тіннен орталыќ нерв ж‰йесіне баѓыттталѓан серпіндердіњ болуы ќатты ауыру сезімін туындатады; 2. к‰йген дене сырты арќылы ќан тамырларынан плазманыњ кµк шыѓып кетуінен айналымдаѓы ќанныњ кµлемі азаяды. Осыдан к‰йіктік шокта ќан ќоюлануы басќа шлкќа ќараѓанда ќатты болады. Сондыќтан б±л шок кезіњде ауруларѓа толыќ ќан ќ±ймай, плазма немесе физиологиялыќ с±йыќ ќ±йып эритроциттерді ажырату ќажет; 3. к‰йген тіндердіњ ыдырау µнімдерініњ ќанѓа т‰суінен ауыр токсемия дамиды. Сондыќтан кµп с±йыќ жіберіп, емді организмніњ усыздануына баѓыттау ќажет; 4. б±л кезде эритроциттердіњ гемолизі к‰шейеді, б‰йрек жеткіліксіздігі дамиды. Сондыќтан гемодиализ жєне гемосорбция жасау керек; 5. к‰йген дене сыртынан кµк ж±ќпалар µтуі м‰мкін. Сондыќтан антибактериялыќ терапия ќолдану ќажет.

Кардиогендік шок ж‰ректіњ насостыќ ќызметі ќатты тµмендеуінен, минуттык ќан кµлемі азаюынан дамиды. Ењ жиі кардиогендік шоктыњ себебі болып, тез дамитын миокард инфаркты, кейде миокардит немесе кардиотоксиндік заттармен улану есептеледі.


Кардиогендік шоктыњ патогенезінде келесі 4 фактордыњ мањызы ‰лкен: 1. миокардтыњ ишемиясы нєтижесінде жєне тотыќпаѓан µнімдердіњ жиналып ќалуынан пайда болатын ауыру сезімі; 2. ж‰рек етініњ жиырылу – босањсу ќызметініњ ќатты єлсіреуі; 3. ж‰рек ырѓыѓыныњ б±ызылыстары (ауыр ±стамалы тахикардия, ќарыншалардыњ фибриляциясы ж.б.); 4. жалпы ќµан айналымы жеткіліксіздігінен микроциркуляцияб±зылуы, гипоксия, метоболизмдік ацидоз, тамыр µткізгіштігі жоѓарлауына байланысты тіндердіњ ісінуі. Тамыр сыртына шыќќан с±йыќ одан тамырларды ќысып микроциркуляцияныњ б±зылуына одан сайын к‰шейтеді. Осыѓан байланысты емдеу єдістерінде ауыру сезімін азайту ќажет. Жасуша мембраналарын т±раќтандыру, ќан тамырлары µткізгіштігін ќалпына келтіру, ж‰рек ќызметін реттеу жєне организмнен ісіну с±йыќтарын аластауѓа баѓыттау керек.

Гемотрансфузиялыќ шок науќас адамдарѓа сєйкес емесе ќан ќ±йѓанда дамиды. Б±л кезде пайда болатын антиген – антидене кешендері ќан тамырларыныњ интерорецепторларын ќатты ќоздырады. Сонымен ќатар б±л кезде пайда болатын єрт‰рлі биологиялыќ єсерлі заттар (гистамин, серотонин, ацетилхолин, протогладиндер ж.б.) ќан тамырларыныњ тонусы тµмендеуіне, артериялыќ ќысым азаюына єкеледі. Б±л шоктыњ ерекшелігіне эритроциттердіњ гемолизі артуы жатады. Осыныњ нєтижесінде гемолиз µнімдері б‰йрек ќызметін ќатты б‰ліндіреді, науќас адам артынан б‰йрек жеткіліксіздігінен µлуі м‰мкін. Сондыќтан емдеу шараларына міндетті т‰рде гемодиализ бен гемосорбция ќосылуѓа тиіс.

Коллапс - шоќа ±ќсас жаѓдай. Біраќ одан айырмашылыѓы коллапс кезіњде афференттік серпіндердіњ к‰шеюі байќалмады.

Коллапс - тез дамитын ќан тамырлары ќызметініњ жеткіліксіздігі. Б±л кезде артериялыќ жєне веналыќ ќысымдар тµмендейді, айнлымдаѓы ќан кµлемі азаяды. Пайда болу себептеріне ќарай коллапстыњ келесі т‰рлерін ажыратады:



  • геморрагиялыќ (кµп ќан кеткеннен кейін)

  • уытты – ж±ќпалыќ,

  • панкреатикалыќ ж.б.

Коллапс ќан айналымыныњ тамырлыќ жеткіліксіздігі нєтижесінде артериялыќ гипотензияѓаѓ микроциркуляцияныњ б±зылыстарына, тіндердіњ гипоксиясына єкеледі.

Емдеу єдісін артериялыќ ќысымды кµтеруге, айналымдаѓы ќан кµлемін ќалпына келтіруге, гипоксияны аластатуѓа баѓыттау керек.




Кесте 2. Жалпы адаптациялық синдром кезеңдері.


І. Дабыл кезеңі –

alarm reaction:

а) шок фазасы


бұлшық еттердің гипотониясы, артериялық қысымның төмендеуі, гипотермия, гипогликемия, теріс азоттық баланс, эозинопения, лимфопения, нейтрофилез, капиллярлардың өткізгіштігінің жоғарлауы;

лимфоидтық ұлпалардың инволюциясы, асқазан мен ұлтабардың ойық жара ауруы.



б) шокқа қарсы фаза

артериялық қысымның жоғарлауы және бұлшық еттердің тонусының жоғарлауы, гипергликемия, кортикотропин мен глюкокортикоидтардың өндірілуінің күшеюі.

ІІ. Резистенттілік кезең

бүйрек үсті безі қыртысының гипертрофиясы, қанда глюкокортикоидтардың концентрациясының жоғарлауы, анаболиттік процестердің белсенуі, глюконеогенездің күшеюі;

организмнің бейімдеушілік мүмкіншіліктері өте жоғарғы деңгейге жетеді.



ІІІ. Тозу кезеңі

бүйрек үсті безі қыртысының атрофиясы, глюкокортикоидтар өндірілуінің төмендеуі, артериялық қысымның төмендеуі, гипотермия, гипогликемия, ұлпалық белоктардың ыдырауының күшеюі, организмнің функционалдық мүмкіншілктерінің тозуы.



Кесте 3. Стресстің адаптациялық маңызы.
СТРЕССОР
гомеостаздың өзгеруі
жоғарғы реттеуші орталықтардың жандануы

Стрессті жүзеге асыратын Стрессті шектейтін


жүйенің белсенуі жүйенің белсенуі


Шамалы гиперкатехоламинемия, гиперкортикостероидемия


Адаптацияға жауапты функционалдық жүйенің жандануы
Жасушалардың гендік аппаратының белсенуі және ДНК, РНК, белок

синтездерінің жоғарлауы




Мүшелер мен ұлпалардың гиперплазиясы, гипертрофиясы




Ауруды туғызатын факторларға организмнің адаптациясы.



Кесте 4. Шок патогенезі.
ҰЛПАЛАРДЫҢ МАССИВТІ ЗАҚЫМДАНУЫ


ауырсыну афферентациясының токсемия

тым артық болуы гистамин, серотонин,

лизосомалық ферменттер,

белоктардың ыдырау өнімдері,



метаболиттер
орталық жүйке жүйесі


қозу


симпатоадреналдық және гипофизарлық-бүйрек

үстілік жүйенің белсенуі




генерализденген стресс-реакция


жоғары гиперкатехоламинемия, гиперкортикостероидемия


шеткері тамырлардың спазмы ЛАТ, фосфолипазаның, липазаның,



мембраналардың протеазасының белсенуі
қанайналымның орталықтануы ішкі мүшелер мен ұлпалар жасушаларының

мембранамен байланысты қызметтерінің

бұзылуы

Жасушалардың мембранаға байланысты қызметтерінің бұзылуы

иондық натрий, калий, кальций, мембраналардың рецептор-

каналдардың АТФ-аза белсенділіктерінің өткізгіштігінің лардың

артуы артуы
иондық дисбаланс нейрогуморалдық

реттелудің бұзылуы

импульстардың

генерациясының жүректің жиырылғыш

бұзылуы қызметінің бұзылуы




нервтік орталықтардың



тежелуі
ОЖЖ тежелуі гипотензия
    • Көрмелік материалдар


Кестелер:

  1. Шоктың жіктелуі.

  2. Жалпы адаптациялық синдром кезеңдері.

  3. Стресстің адаптациялық маңызы.

  4. Шок патогенезі.




  • Єдебиеттер:

  • Негізгі:

  1. Нұрмұхамбетұлы Ә. Патофизиология – Алматы, 2007 – 698 б.

  2. Патофизиология: учебник + СД. Литвицкий П.Ф. – 4-е изд. – М., 2008. – 469с.

  3. Патофизиология//Под ред. Новицкого В.В., Гольдберга Е.Д., О.И. Уразовой –М: ГЭОТАР.2 т.- 2009– 640 с.

  4. Патофизиология: Учебник для мед.вузов под/ред В.В. Новицкого и Е.Д. Гольдберга.-Томск: Том.ун-та, 2006.- 712с.




  • Қосымша:

  1. Нұрмұхамбетов Ә., Патофизиология: оқулық – Алматы, 2000 – 568 б.

  2. Орысша-қазақша-медициналық (физиологиялық) сөздік. Русско-казахский медицинский (физиологический) словарь г. Алматы: Эверо. 2007 - 904 с

  3. Патологическая физиология//Под ред. Зайко Н.Н., Быця Ю.В. - Москва: МЕДпресс-информ, 2004 – 635с

  4. Патофизиология. Основные понятия Под ред. А. В. Ефремова. М: ГЭОТАР.- 2008.-256 с.

  5. Патофизиология: Учебник под/ред Литвицкого П.Ф. М.: Гэотар-Медия. -2004.- т. 1.- 731

  6. Патофизиология для внеаудиторной самостоятельной работы студентов //Под ред. Ударцевой Т.П. – Алматы:КазНМУ им. С.Д.Асфендиярова, 2006.

  7. Патофизиология в схемах и таблицах: Курс лекций: Учебное пособие. Под ред. А.Н.Нурмухамбетова. – Алматы: Кітап, 2004.- 245

  8. Зайчик А.Ш., Чурилов Л.П. Патофизиология. Том 1 – Общая патофизиология. Том 2 – Основы патохимии – Санкт-Петербург, 2005



  • Бақылау сұрақтары:

  1. Стресстің дамуы қалай жүреді?

  2. Жалпы адаптациялық синдром дегеніміз не?

  3. Үрей стадиясын атаңыз.

  4. Резистенттілік стадиясы.

  5. Тозу стадиясы.

  6. Стресс-реакция стадиясы.

  7. Стресс-реакция түрлері қандай болады?

  8. Патогендік стресс-реакция.

  9. Стресс кезіндегі бейімделу өзгерістері



Достарыңызбен бөлісу:


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет