Өскемен Қазақ дәстүрі тек ата-ананы ғана емес, жалпы адамды сыйлауға баулиды



жүктеу 0.97 Mb.
бет1/4
Дата02.05.2016
өлшемі0.97 Mb.
  1   2   3   4
: portal
portal -> Нормативтiк құқықтық кесiмдердiң мемлекеттiк тiркеу тiзiлiмiнде
portal -> Сабақ тапсырмаларына әдістемелік нұсқау Шымкент-2010
Жылқыбаева А.Ш.


Салт – дәстүрлердің тілдегі көрінісі
(түркі тілдері негізінде)

Өскемен
Қазақ дәстүрі тек ата-ананы ғана емес, жалпы адамды сыйлауға баулиды

Ғ.Мұстафин.

АЛҒЫ СӨЗ

Елбасы Н.Ә.Назарбаев халыққа Жолдауында (2003ж) ұлттық рухани және мәдени мұраларын сақтау, қалыптастыру, жетілдіру туралы халқына үлкен жанашырлық әрі көрегендікпен айтқан болатын.

Президент айтқан сол рухани мұраларымыздың ең көнесі де, ең қажеттісі де салт-дәстүр, әдет-ғұрып екені баршамызға мәлім. Ал дәстүр мен ұлт мәдениетін үйретудің басы – ана тілі. Б.Момышұлы “... анамыздың ақ сүтімен бойымызға дарыған тілімізді ұмыту – бүкіл ата-бабамызды, тарихымызды ұмыту” – деп жазған.

Тіл мен ұлт мәдениеті, ұлттық сана, салт-дәстүр – біртұтас ұғым. Олар этностың ең негізгі көрсеткіштері. Сондықтан халықтың өткен жолын, даму кезеңдерін сол этноспен бірге дамып келе жатқан тілінің деректері арқылы да анықтауға болады. Өйткені, академик Ә.Қайдаридің сөзімен айтар болсақ: “тіл – тұла бойы тұнып тұрған тарих”. Тіл деректері деп отырғанымыз – сөздер, сөз тіркестері, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер. Біздің мақсатымыз – осы тіл деректері арқылы халқымыздың тағамдарға қатысты салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, діни наным-сенімдерін ашып көрсету. Бұл ретте А.Левшиннің “историческое описание пищи и напитков народа может иногда служить мерою для определения его успехов в просвещении, богатстве, изнеженности нравов и роскоши. С другой стороны, степень образования его определяет и род пищи им употребляемой” деген сөздерін келтіруді жөн көрдік [46; 11].

Осы ретте соңғы кезде қанатын кең жайып, дамып келе жатқан этнолингвистиканың мәні де, маңызы да ерекше. Себебі, ол тілді халықтың менталитетімен, ұлттық дүниетанымымен тығыз байланыста зерттейді. Тілдің сырын шынайы тану үшін тілдің өзіндік заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түп тамырын сол тілде сөйлеуші этностың өткен тарихымен, рухани мұраларымен ұштастыра зерттеген жөн.

Ғ.Мүсіреповтің сөзімен айтар болсақ: “Қазақ халқы бар тарихын көше жүріп өткізсе де, батпаққа батырмай, құмға шашпай, жұртында қалдырмай, шабындыға шалдырмай, барлық жинаған сөз байлығын, күй мен жырын бізге жеткізді. Бұл бәрімізге де қымбатты мұра, бай қазына”. Осындай бай қазынаны жас ұрпаққа жеткізу – біздің міндетіміз.

Материал негізінен түркі тілдерінің сөздіктерінен, әйгілі қылқалам шеберлері М.Әуезов, Ә.Кекілбаев, М.Мағауин, Д.Досжанов, Қ.Исабаев және тағы басқалардың шығармаларынан алынды. Жұмыс жазу барысында этнографиялық деректер, басқа түркі халықтарының да тақырыпқа қатысты деректері пайдаланылды.

І. ТАҒАМ АТАУЛАРЫНЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Тілдің табиғатын тілдің өзіндік заңдылықтары негізінде зерттеу тілдің қалыптасу, даму, өзгеру эволюциясын өз дәрежесінде таныта алмайды. Сондықтан болар қазақ тіл білімінде соңғы кездері тілдік құбылыстардың табиғатын тану жолында кешенді, жүйелі түрде зерттеу жұмыстары орын алуда. Яғни, бұл бағыттар тіл мен сол тілде сөйлеуші халықтың өзара байланыстылығын, тіл мен таным сабақтастығын, тіл мен тарих біртұтастығын негізге алды. Ал бұл үрдіс түркітануда жаңа қалыптасып келе жатқан тілдің саласы этнолингвистикамен тікелей байланысты. Академик А.Н.Толстой оған төмендегідей анықтама береді: “...направление в языкознании, ориентирующее исследователя на рассмотрение соотношения и связи языка и духовной культуры, языка и народного менталитета, языка и народного творчества, их взаимозависимости и разных видов их корреспонденции” [74; 182].

Этнолингвистика (гректің “этнос” – тайпа, халық, француздың “лингвистика”) деген сөздерінен тұрады. Этнолингвистиканың негізін И.Г.Гердер, В.фон.Гумбольт қалаған. Славян тіл білімінде этнолингвистикаға Н.И.Толстой, А.Ф.Журавлев, В.В.Иванов, ал қазақ тіл білімінде А.Т.Қайдаров, Е.Жанпеисов, Ж.Манкеева және тағы басқа ғалымдардың еңбектері арналған.

Этнолингвистиканың зерттеу нысаны этнографизмдер, яғни, этностың болмысын танытатын “тілдік деректер”. Ал тіл деректері, әсіресе, салт-дәстүр, наным-сенім, әдет-ғұрыптарда кең көрініс тапқан. Сонымен қатар әр халықтың дүниетанымы, дәстүрлі көзқарасы өзгеше болып келеді. Бұл жерде А.А.Леонтьевтің “...В основе мировидения и миропонимания каждого народа лежит своя система предметных значений социальных стереотипов, когнитивных схем, поэтому сознание человека всегда этнически обусловлено” деген пікірін келтіруді жөн көрдік [47].

Этнолингвистиканың бір міндеті – сан алуан бұлақтардан (ауызекі жанды тілден, ауыз әдебиеті үлгілерінен, лексикографиялық еңбектерден, көркем шығарма жанрларынан, шежірелерден т.б) этнос болмысына қатысты фактілерді тірнектеп жинау болса, екінші міндеті – оларды саралап жүйеге салу, олардың мазмұнын айқындау, түсіндіру, қорыту, яғни оларды этностың өзі туралы “сөйлете білу” [42]. Бір сөзбен айтқанда: “... на истории языка очень прозрачно отражается история народа, который на нем говорит” [58;17].

Осы ретте түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тіл білімінде де, тағам атауларының этнолингвистикалық табиғаты аса назар аудартады, өйткені бұл тақырыптық топ ұлт, халық тіршілік-тынысының негізгі көрсеткіші және де бұл сөз үйірлерінде ұлттық әдет-ғұрып, наным-сенімдер мол сақталған.

1.1 НАН ЛЕКСЕМАСЫНЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

Ас атасы – нан

Нан тарихының тамыры сонау ежелгі заманға кетіп жатыр. Ғалымдардың пікірінше, оған он бес мың жылдан асса керек. Алғашқы нанның өсімдігі кәдімгі емен болған.

Этнографтардың көрсетуінше, жабайы өсімдіктерді тағамға пайдалану өте ерте заманда орын алған. Тас дәуірінде адам дәнді-дақылдармен көректенген. Онан кейін дәнді таспен ұматып, су қосып жеген. Сөйтіп, ең алдымен нанды сұйықтау быламық ретінде қолданған. Көптеген түркі халықтары әлі күнге дейін дастарқан мәзірінде быламықты пайдалануда.

Қоғамның дамуы барысында әр халықтың нанды, нан тағамдарын дайындау технологиясы қалыптасқан, онымен бірге оларды атайтын сөздер (атаулар) дүниеге келген.

Алайда түркі халықтарының дәнді-дақылдарды дастархан мәзірінде қолдануы жөнінде ғалымдар арасында бірыңғай пікір жоқ. Біреулері (Левшин) қазақтардың тағамдары тек төрт түлік мал өнімдерінен тұрады десе, екіншілері (Голубовский) қазақтар ежелден дәнді-дақылдарды тағамға пайдаланған деп көрсетеді.

А.Вамбери татар халқының тағамдары жөнінде “... пища татар состоит преимущественно из мясных кушаний, в иных местах хлеб если не совсем неизвестен, то по крайней мере составляет редкое лакомство” – деп жазады [19].

Біздің ойымызша, түркі халықтары дәнді дақылдарды дастархан мәзірінде ерте заманнан қолданған.

Нан лексемасының “ұннан пісірілген тағам” деген мағынасы түркі тілдерінде семантикалық өзгерістерге ұшырайды. Кей тілде оның семантикалық аясы кеңейсе, керісінше, кейбір тілдерде ықшамдалады. Мысалы, өзбек тілінде нан тек тағам ғана емес, сонымен қатар “молшылық, азық” деген мағынада қолданылады [34; 7]. Мұндай құбылысты қазақ тілінде де байқауға болады.

Реалия ретінде нан сөзі барлық түркі халықтарында кездескенімен, оның атауы әр түрлі болып келеді. Мысалы: азербайжан: чөрәк; қырғыз: нан, токоч; татар, башқұрт: икмәк, ипи. Қарашай-малқар тілінде: гыржын “тары, жүгері және арпа ұнынан пісірілген чөрек”. Оны ыстық күлге көміп пысырады, бірақ күлге көмбестен бұрын майға қуырып алады екен, күл жабыспасын деп. Ал осы халықта балалардың тілінде нанды “баппу” дейді [55; 129].

Қазақ говорларында өтпек сөзі ұшырасады. Оның себебі бар, өйткені түркі тілдерінің әсері көбінесе Қазақстан мен көрші түркі тілдес республикалардың түйіскен жерлерінде көп байқалады. Мысалы, Шымкент облысының тұрғындарының тілінде өзбек тілінен немесе өзбек тілі арқылы енген төмендегідей нан тағамдары кездеседі: өтпек “таба нан”; інкәл “еттің наны”; пәтір “ашытпай жапқан жұқа нан”; қаттама, зуала, жұқпа және т.б. [54; 45].

Ал Тәжікстандағы қазақтардың тілдерінде чөрек “бауырсақ тәрізді нан”; тоқаш “күлше нан”; пәтір “ашытпай пісірген нан” тағы басқа лексемалар қолданылады.

Сонымен, түркі халықтары, оның ішінде қазақтар да, нан тағамдарын дастархан мәзірінде кең қолданған. Алайда олар дайындау технологиясы, ұнның сапасы тағы басқа жағдайларға байланысты әр түрлі болып келеді. Мысалы: аламыш нан “жүгері мен бидай ұнынан пісірілген нан”; қара нан “сорты нашар ұннан пісірген нан”; базары нан “сатуға арнап пісірілген нан”; жол бауырсақ “жолға азық ретінде пісірілген нанның түрі”; түйе бауырсақ “өте үлкен бауырсақ”; ши бауырсақ “қамырды жіңішке етіп кесіп пісірген нанның түрі”. Зағара “тек жүгері ұнынан пісірілген нан”. В.В.Радловтың сөздігінде заһара “жүгері ұны және одан пісірілген нан” делінген. Қазанжап //қазанжаппай “қазанға жапсырып пісірілген нан”; көмбе //көмбеш//тәпен нан “табаға пісірілген нанның түрі” [68; 58].

Көркем шығармалардан бірнеше мысал келтірейік. Кісе нан: “...мына қалған қамырдан неге кісе нан пісірмейді. ... Көлдей ғып шелпек жазды. Үстіне жұқалап шарбы төседі. Сарымсақ, дәм жапырақ, зәнзәбіл салды. Аздап бұрыш септі. Сосын қаусырып газ, пештің булығына тастады” (Кекілбаев, Құс қанаты, 102).

Күн шығып келе жатқанда екі-үш тас құманға көк шәй құйып, бір жайпақ табаққа тандыр нан салып, алдына ала жапқыш байлап, омырауын ашық тастап, жолақ шапанды малай кіріп кеп, күйек сақалы жылтылдап:



-Мархамат етіңіз!-деп тұрғаны” (Кекілбаев, Үркер, 156).

Этнографиялық деректерге сүйенсек, нанды қастерлеу түркі халықтарында ежелден келе жатқан дәстүр. Нанды құраннан жоғары қою, аяқпен баспау және т.б. Бұл жөнінде этнографтар былай деп жазады:

“... когда человек дорогой найдет крошку хлеба или зернышко, он поднимает его с земли, кладет на высокий камень или бросает в ручеек”; немесе “... у каракиргизов друзья (тамыр) дают друг другу клятву, обнимаются через саблю или через нож. После объятия едят хлеб “нан торайды” [21].

Ал қырғыз халықтарындағы дәстүр жөнінде К.Юдахинның сөздігінде көрсетілген: боорсок чачма “обычай бросать баурсаки в люльку новорожденного с пожеланиями ему долголетия и плодовитости” [86].

Нан және нан тағамдары атауларының бір ерекшелігі, олардың семантикалық аясы өте кең болып келеді, сондықтан болар бұл атаулар мақал-мәтел, фразеологизмдерде жиі қолданылады. Мысалы:

нан ұрсын/атсын – қарғыс. Өтірік айтсам нан атсын (Ауыз екі тіл). көкірегіне/кеудесіне нан пісті. Өр көкіректік істеді, асып-тасып

ешкімді менсінбеді. Деміне нан піскендей кей мәнсіздің (Айтыс).



нан соғар – арам тамақ адам жөнінде.

нан ұстап ант ішу – қолына нан ұстап ант беру. Көне дәстүр бойынша,

түркі халықтарында мұндай ант беру түрі өте жауапты саналған. Өйткені нан құраннан да жоғары деп есептелген.



жеті нан құдайы беру – жеті шелпек пісіріп, садақа беру. Діни наным-сенім бойынша, мұндай садақа түрлі апат, тіл-көзден, аурудан сақтаған.

нандай илеу – қалай болса солай қорлау, билеп-төстеу.

нанын тауып жеужанын бағу, күнін көру.

наны таусылу - өлім қаліне жету, тататын дәмі біту.

нан бар жердежан бар және тағы басқалар.

Түркі тілдерінде нан тағамдары дайындау технологиясымен ғана емес, сонымен қатар қолданылуымен де ерекшеленеді. Мысалы: шелпек – “майға пісірілген жұқа нан” қазақ, өзбек, тәжіктерде адам қайтыс болғанда, не жұма күндері дайындалса, түркімендерде үйлену тойына, бала дүниеге келгенде пісіріледі. Қазақтарда бала қырқынан шыққанда қырық шелпек пісіріледі.

Қорыта келе, барлық халықтарда, оның ішінде, түркі халықтарында да, нанның/нан тағамдарының орны ерекше. Сондықтан болар белгілі ғалым И.П.Павлов өзіне Нобель сыйлығын тапсырған кезде: “недаром над всеми явлениями человеческой жизни господствует забота о хлебе насущном. Он представляет ту древнейшую связь, которая соединяет все живые существа в том числе и человека, со всей окружающей природой” деген.

1.2 ҚЫМЫЗ ЛЕКСЕМАСЫНЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

Арудан асқан жар бар ма,

Жылқыдан асқан мал бар ма,

Биенің сүті сары бал –

Қымыздан асқан дәм бар ма!

(Бес ғасыр жырлайды)

Қымыз тек тағам емес, ол – дәрі, шарап, сусын.

Қымыз лексемасы мақал-мәтелдерде кең қолданыс тапқан, талай ақын-жыраулардың сөзіне тиек болған. Мысалы “Қымызы бар үйдің қызығы бар”, “Жас қымыздың қызуы түске шейін, желігі кешке шейін”, “Бесті қымыз ішсең, белдеуден шықпай қаласың”, “Қылыш үстінде серт жоқ, қымыз үстінде кеңес жоқ” және тағы басқа мақал-мәтелдер тілімізде мол ұшырасады.

Этнографиялық деректер көшпенді халықтың дастархан мәзіріндегі қымыздың орны ерекше екендігін көрсетеді. “Қазақ шай ішпеген кезде де өмір сүрген. Хан сусыны - қымыз” (Мағауин, Аласапыран, 30).

Қымыз байлықтың, барлықтың көрсеткіші іспеттес болған. Мысалы:

Басыңнан қымыз кетсе, қызық кетер

Сын-сыйлық, сәулетіңді бұзып кетер.

Кешегі бәйек болып отырған жұрт

Күдерін бүгін сенен үзіп кетер.

(Бес ғасыр жырлайды)

Алайда әдебиеттерде қымыздың қашан, қалай пайда болғаны жөнінде дерек жоқ. Кейбір ғалымдардың болжамы бойынша, ыстық, аптап күндерде атқа байланған торсықта шайқалып бие сүті қымызға айналған.

Қымыз туралы алғашқы дерек Франция елшісі Г.Рубруктің еңбегінде көрсетілген. Ол оның дайындау технологиясы мен қасиетіне тоқталған.

Қымызды түркі халықтары қасиетті сусын ретінде қолданған. Ол үшін не тек боз биенің сүтін, не қара биенің сүтін пайдаланған. Боз биенің қымызы, әсіресе, ант беру кезінде ішілген. Кей-кезде қара биенің қымызын арбаға тиеп, оған қасиет беру үшін екі оттың арасынан өткізген. Сондықтан болар Г.Рубрук “каракомос – очищенное молоко в ханском дворце” – деп көрсеткен [66].

Қымыз ішу дәстүрі “Манас” дастанында, көне оғыз эпосы Қорқыт атада да сипатталған.

Этнографтардың көрсетуі бойынша, қымыз екі түрлі болады: қысқы және жазғы. Қысқы қымызды тек байлар дайындаған. Жазғы қымызды кедейлер де ішкен. Алғашқы қымыз дайындау мерекеге айналған. Г.Рубрук: “... примерно к началу мая проливали на землю кумыс и начинался большой праздник” деп көрсетсе, А.И.Добромыслов: “... на первый летний кумыс более или менее состоятельные киргизы обязательно приглашали своих родственников и устраивали пир” деп жазады [25]. Бұл дәстүр түркі халықтарында әлі күнге дейін сақталған, оны қымыз мұрындық деп атайды.

Түркі халықтарында қымызға байланысты ыдыс-аяққа аса мән беріледі. Ең негізгі ыдыстың бірі – саба. Ол жылқының түтас терісінен жүнін қырқып алып, қалыпқа келтіріп, ыстап жасалады. Саба он жылға дейін ұсталады. Оны күніне бір қойдың құйрығымен майлап отырады, күнге кептіреді, ысқа ұстайды. Мысалы: “Балжан қыс бойы сабаны отқа қақтап дайындады. Мұндай ыдыста терінің иісі болмайды” (Жүмәділов К).

Сабаның көлемі байлықтың айғағы іспеттес. Кейбір байдың сабасының ішіне 30 шелек қымыз сыйып кетеді. Той, асқа шақырып барған адамнан, сабасы неше теріден істелген екен – деп сұрайтын әдет болған. Осындай сабаның бір түрі “тай жүзген” М.Әуезовтің роман-эпопеясында жақсы сипатталған.

Қымыз құятын ыдыс байлықтың көрсеткіші деген ұғым басқа халықтарда да болған. Мысалы, якуттерде қымыз құйылған ыдыстардың саны той иесінің жылқы үйірлерінің санымен бірдей болған. Якуттердің ұғымдары бойынша, мейрам кезінде құдайдың шапағаты сүт ыдыстарына түседі. Сондықтан олар ең бірінші қымызды құлынның ерніне тигізіп, үстіне қымыз құйған. Сонан соң теріден жасалған ыдысты (чан) айнала қоршап отырып, бірінші кесені барлығы бірдей бөліп ішетін болған.

Этнографиялық деректерде түркі халықтары сүт тағамдарын, оның ішінде қымызды да жерге тамызбаған, өте киелі санаған деп көрсетіледі. Алайда біздің жинаған материалдарымыз белгілі бір жағдайларда жерге ақ төгу рәсімі болғанын көрсетеді.

Г.Рубрук: “... ішпес бұрын үй иесі жерге қымыз құяды. Егерде ол ат үстінде ішсе, онда ішер алдында қымызды аттың мойнына, жалына құяды” – деп көрсетеді.

Біздің материалдарымыз ата-бабаларымыз қымызды жаза ретінде қолданғанын да көрсетеді. Мысалы: “... ал дастархан үстіндегі қиястықтарың үшін осы қазір әр қайсың сұлтанның саулығы үшін тоғыз аяқ қымыз ішесіңдер...” (Мағауин, Аласапыран, 51).

Түркі халықтары қымызды тек бірлесіп ішіп қана қоймай, бірлесіп дайындаған да. С.Абрамзонның көрсетуі бойынша, көш кезінде қырғыздар ағайындарымен тату болса, қымызды бір үй ашытып, дайын болғанда барлық туысқандарын шақырып бірлесе ішкен [2].

Бұл дәстүр көшпелі халықтардың көне заманда тек шаруашылығын бірлесіп жүргізіп қана қоймай, одан алынатын өнімді де ортақ пайдаланғанының дәлелі.

Яғни, түркі халықтарының көне дәстүрлерінің бірі – бірігіп қымыз ішу рәсімі. Бұл жөнінде И.О.Потаповтың еңбегінен оқуға болады. Автор бұл дәстүрді төмендегідей суреттейді: “... хан немного отпивал из нее прогоняющего печаль напитка, а остальную часть жаловал одному из своих надежных советников – эмиров...” [59].

Қысқасы, түркі халықтарының тұрмысында қымыздың орны ерекше демекшіміз. Қымыз лексемасы салт-дәстүрде де көрініс тапқан. Мысалы: бие бау – алғашқы бие байлауға байланысты өткізілетін той. Ежелгі дәстүр бойынша, биелердің жалын маймен майлайды.



қымызбен жуу – “Уа, халайық!

Ажалым жетіп өлген соң,

Көзім жұмылып кеткен соң

Қымызбен мені жуыңдар,

Жүзі өткір қылышпен,

Тәңімді менің қырыңдар” (Уәлиханов, Таңдамалы, 168)

жебей сауу – биелердің желінің бір басынан бастап сауып, екінші басына жеткенше, бастапқы бас жағындағы биелердің сауыны келіп қалады. Сондықтан, екінші рет түре сауады. Екі рет жебей сауғанда, биелер екі-үш үлкен сабаны толтыратын сүт береді. Ол сүтті сабаға құйып, желіден ауылға түйемен тасиды.

Қазақ бие сүтін салқындатпай сабаға құймайды, әйтпесе қымыз ақырған ащы болып кетеді. Ақпан сауын сүтті күндіз өзінің лашығында салқындатып ап, ордадағы ас үйде тұратын сабаға кешке әкеп құйып, түні бойы піседі екен. Сондықтан ол қымыз бал татитын еді деседі.



қымыз мұрындық – бие байланғаннан кейінгі ауылдастарын алғашқы қымыз ішуге шақыру салты.

сірге мөлдіретер – күздігүні бие ағытардағы ақырғы қымызға көрші-қолаңды шақыру кәдесі.

сірге жияр – ең соңғы қымызды жинау, сақтау. Бұл жерде сірге – енесін еміп қоймау үшін төлдердің тұмсығын тесіп өткізіп қоятын істік ағаш (ҚТС, 604).

Қымыздың дәмі, сапасы биенің жеген шөбіне, ұстауына да байланысты. Құрақ, қамыс, ши жеген биенің сүті нашар болады. Ал күрең, ақтаспа, желкек, күшала жеген биенің сүті күшті болады.



Тілімізде төмендегідей қымыз атаулары ұшырасады:


  1   2   3   4


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет