ОҚУ-Әдістемелік кешен



жүктеу 1.29 Mb.
бет3/7
Дата25.04.2016
өлшемі1.29 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7
: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2

Лек№ 7. Ауа массалары жєне атмосфералыќ шептер.

Жоспар:


  1. Ауа массалары.

  2. Ауа массаларын классификациялау.

  3. Атмосфералыќ шептер жєне олардыњ т‰рлері.

Горизонталь баѓытта бірнеше мыњ километрге, вертикаль баѓытта бірнеше километрге созылѓан ауаныњ салыстырмалы біртекті ауа массасын – ауа массасы деп атаймыз. Ауа массалары ауа біршама біртекті беттіњ ‰стінде ±заќ болѓанда ќалыптасады. Алайда, осы жаѓдайда да ауа массаларыныњ барлыќ бµліктері бірдей ќасиетке ие емес. Тропосфера ауасы барлыќ жерде бірдей емес, µйткені, жер бетіне К‰н жылуыныњ таралуы біркелкі емес жєне жер бетініњ µзі де єркелкі болады.

Ауа массаларында трансформациялану процестері болып жатады. Ол ќалай ж‰зеге асады?

Ауаныњ тµменгі бетпен болатын µзара єсерініњ нєтижесінде ауа белгілі бір физикалыќ ќасиеттерге ие болады, ал бір жаѓдайдан екіншісіне ауыса отырып, оларды тез µзгертеді (трансформацияланады). ¤йткені, ауа массалары ‰немі ќозѓалыста болады. Осыныњ нєтижесінде ауадаѓы температура жєне ылѓалдылыќтыњ µзгеруіне єсер етеді.

Ауа массалары 2-ге; жылы жєне суыќ ауа массалары болып бµлінеді. Неѓ±рлым жылы беттен анаѓ±рлым суыќ бетке ќарай орын ауыстыратын – ауа массалары – жылы ауа массасы деп аталады. Неѓ±рлым суыќ беттен анаѓ±рлым жылы бетке орын ауыстыратын ауа массаларын – суыќ ауа массасы деп атайды.



Суыќ бетке кµтеріліп келе жатќан жылы ауа массасында ылѓалдылыќ кµп болѓан кезде адвективтік т±мандар пайда болып, ‰здіксіз басќан т±манныњ ‰стінде кµбінесе ќатпарлы б±лттар орналасады, б±лардан сіркіреген жауын-шашындар жауады.

Неѓ±рлым жылы бетке келетін суыќ ауа массасы одан єрі ќызып, термиялыќ конвекция пайда болады, конвективтік б±лттар пайда болады жєне нµсер, жањбыр пайда болады.

Кейбір аймаќтарда бар градиенттіњ баѓыты т±раќсыз єрі шамасы аз болѓандыќтан ауа массаларыныњ ќозѓалысы баяулайды жєне б±л бірінен бірініњ елеулі айырмашылыѓы бар ауа массалары ќалыптасуы ‰шін ќолайлы жаѓдайлар жасайды.

2. Ауа массаларыныњ ќалыптасуыныњ 4 зоналыќ ошаѓы ерекшеленеді:



  1. Тµменгі ќысымды экваторлыќ облыс.

  2. Жоѓарѓы ќысымды субтропиктік облыс.

  3. Жазда дипрессиямен алмасатын ќоњыржай облыс.

  4. Жоѓарѓы ќысымды полярлыќ облыстар.

Осыларѓа сєйкес т‰рде географиялыќ типтер деп аталатын ауа массаларын 4 типке бµледі; экваторлыќ ауа (ЭА), тропиктік ауа, ќоњыржай ауа, арктикалыќ ауа.

Тµрт типтіњ єрќайсысы ењ алдымен ылѓалдылыѓы бойынша ажыратылатын подтиптерге: тењіздік (тЭА, тЌА, тТА, тАА.) болып бµлінеді. Экваторлыќ ауа массасы ылѓалды жєне жылы, біраќ, оныњ температурасы жылу буланып кететіндіктен, тропикалыќ ауаныњ температурасынан біраз тµмен болады. Экваторлыќ ауаныњ тењіздік жєне континенттік болып бµлінбейді, µйткені, экваторлыќ аймаќтаѓы материктер ‰стінде булану µте жоѓары дєрежеде.

Арктикалыќ ауа ќоњыржай ендік ауасынан айырмашылыѓы орта есеппен алѓанда, температурасы тµмен, абсолюттік ылѓалдылыѓымен тозањдылыѓы аз тропиктік ауаныњ керісінше ќоњыржай ауаѓа ќараѓанда температурасы анаѓ±рлым жоѓары. 00.

3. ¤здерініњ физикалыќ ќасиеттері жаѓынан єр т‰рлі ауа массалары, олардыњ ‰немі орын ауыстыруы нєтижесінде жаќындасып, жаќындасу зонасында энергияныњ кµп ќоры шоѓырланады. Осыныњ нєтижесін єр т‰рлі атмосфералыќ беттер – атмосфералыќ фронттар пайда болады. Фронттыќ бет орта ендіктерде 8-12 км-ге дейін кµтеріледі, кейде тропопаузаѓа дейін жетеді. Фронттыќ бет тµсеме бетке – єрдайым б±рыш жасап орналасады, фронттыќ беттіњ ењкею б±рышы µте аз, єдетте 10-ке жетеді. Жерге жаќын ќабатта атмосфералыќ фронттыњ ені бірнеше км-ден ондаѓан км-ге дейін ±зындыѓы бірнеше ж‰зден бірнеше мыњдаѓан км-ге дейін болады. Фронттар суыќ ауа мен жылы ауаныњ ортасына орналасады. Ењкейген фронттыќ беттіњ тепе-тењдігін Королис к‰ші ±стап т±рады. Королис к‰ші болмайтын экваторлыќ ендіктерде атмосфералыќ фронттар болмайды.

Екі ауа массаларыныњ ќайсысына ќарай фронт белсендірек болуына байланысты – жылы фронт жєне суыќ фронт болып бµлінеді.

Жылы фронт суыќ ауа жаќќа ќарай орын ауыстырады, µйткені, б±л жаѓдайда жылы ауа массасы анаѓ±рлым белсенді болып шыѓады. Жылы фронт жылылыќ єкеледі.

Суыќ фронт жылы ауа жаќќа ќарай орын ауыстырады да суық әкеледі.


Лек№8.Атмосфераның жалпылама айналымы.

1.Атмосфераның төменгі қабаттарының айналымы.

2.Атмосфера айналымының типтері.

3.Қысымның таралуы


Атмосфераның төменгі қабаты-тропосфера болып саналады.

Тропосфера атмосфера массасының 80 % -тен астамына ие болады. Атмосфераның су буы түгелдей дер лік тропосферада болады.

Тропосфераның жоғ

арғы шекарасы экваторда барынша биік(17 км),ал полюстерде 8-10 км.ге дейін төмендейді.

Атмосфераның төменгі тікелей зерттеуге келетін қабаттары көбірек зерттелген.жоғарғы жатқан қабаттардың құрылысы мен құрамы ұзақ уақыт бойы қосалқы белгілеріне қаралып болжанып отырады.Мысалы ,метеориттердің Жану атмосфераның 100км-ден биікье айтарлықтай тығыз екендігін көрсетті, перламутр және күміс бұлттар сәйкес биіктіктерде су буы бар екендігін болжауға мүмкіндік береді,ымырт құбылыстары ,атмосферадағы дыбыстың таралуы оның құрылысы туралы тұжырымдамалар үшін мәлімет береді.

Жерде күн жылуы үздіксіз жинақталмайды, сондай-ақ ол жылуды орны толмастай жоғалту арқылы үздіксіз суынбайды да әр-түрлі ендіктердегі жылу балансының кірісі мен шығысы - орташа жылдық мөлшер деп. аталады.

2.Атмосфера айналымының типтері- атмосферадағы су, атмосфералық қысым, ауа массалары, атмосфера фронттары, атмосфера циркуляциясы және соның нәтижесінде қалыптасатын ауа рай мен климат жатады. Бұл процестердің өзіндік ерекшеліктерімен өзгешеліктері кездеседі.осы тип тер бір-бірімен тығыз байланыстылығымен көзге түседі.

Атмосфераның салмағы жердің салмағынан миллион есе аз, бірақ оның жер бетіне түсіретін қысымы айтарлықтай және Мұхит деңгейінде Бетті әрбір квадрат сантиметрі не 1033,3 г (1 м 2 –ге 10 333 кг) келеді.Бұл қысым сол деңгейде 450 ендікте 00 –та қимасы 1 см 2 биіктігі 760 мм синап бағанасы қысымымен теңдеседі.Синап


бағынасы 760 мм қысымы атмосфералық қысым деп. есептелінеді.Қалыпты қысым 1013,250 дин/см 2 миллибар.

3.Қысымның таралуы.

Атмосфера қысымының таралуын қысымы бірдей нүктелер арқылы жүргізілген және изобарлық деп аталатын беттердің көмегімен көрнекті көрсетуге болады.

Егер Мұхит деңгейіндегі атмосфера қысымы барлық жерде бірдей болса және биіктеген сайын бірқалыпты өзгеріп отырса,изобарлық беттер горизонталь және бір-біріне паралель орналасқан болар еді.

Қысымның таралуы өте күрделі,сондықтан изобарлық беттер оған сәйкес әр-түрлі системалар түзеді.

Изобар беттердің теңіз деңгейі бетімен (немесе кез-келген басқа бір деңгейдің бетімен ) қиылысуынан пайда болған сызықтарды –изобарлар деп атайды. Изобарлар қысымы бірдей нүктелерді қосады.

Центрінде қысымы төмен тұйық изобарлар системасы –бар минимумы (циклондық изобарлар) деп аталады.

Төменгі қысымның ұзынша созылған тіліне сәйкес келетін тұйықталмаған изобарлар- бар қолаты деп. аталады.

Екі бар миксимумның және екі минимумның аралығында айқасып орналасқан -қайқаң деп. аталатын тұйықталмаған изобарлар системасы түзіледі.

Бар градиенті-қысымының қысым азаю жағына қарай ,изобарларға перпендикуляр бағытта қащықтық бірлігіне өзгеруі Қашақтық бірлігіне 100км алынады.Неғұрлым бар градіенті алкен болса,соғұрлым изобарлар тығыз болады.

Бір деңгейде келтірілген қысым мөлшерін пайдалана отырып ,белгілі бір сәтте немесе уақыт кезеңінде қысымның жер бетіне таралу картасы-изобарлар картасы деп. аталады.

Қысым ауаның орын ауыстыруының –бір жерден ағып шығып,екінші жерге келіп құйылуының нәтижесінде өзгереді.Бұл ауысу ауаның жайылма беттен біртегіс жылынбауының нәтижесінде өзгереді.Бірыңғай жылынған Бетті үстіндегі ауа қабатын қысым изобарлық бетте бір-біріне және жайылма бетте паралель орналасатындай болып биіктеген сайын бірте-бірте төмендейді де барлық жерде қысым бірдей түседі.



Лек№9

Ауа райы мен климат.

1.Ауа райы элементтері ,

2.Ауа райы типтері.

3.Ауа райын болжау.

4.Климат.Климаттық белдеулер.

Ауа райы дегеніміз осы сәттегі немесе қысқа уақыт аралығындағы ,мысалы,тәулік ішіндегі (тәулік ауа райы) белгілі бір жерделі атмосфераның күйі.

Атмосфераның күйі жеке алынған элементтер ,мысалы,температура немесе жауын-шашын арқылы емес,олардың комплекс імен сипатталады.Бұл комплексте ауа райының барлық элементтері өзара байланысты ,әрі бұлардың біреуінің өзгерістері бүкіл комплекске әсер етеді.

Ауа райын жүйелі түрде бақылап отыру ,оны зерттеу бір тәуліктік ауа райының комплекстік типтерін бөлуге мүмкіндік береді.

2.Әр тәуліктің ауа райын қайсыбір типке жатқызуға болады.Ауа райының типтерін 3 үлкен типке :аязды,00 арқылы ауыспалы және аязсыз ауа райларына біріктіреді.Әрбір топқа ауа райы бірнеше кластарға бөлінеді.

Аязсыз ауа райының тек орташа тәуліктік қана емес ,сондай-ақ минимальды ,00-тан жоғары ауа температурасы болады.Бұлар оң радиациялық баланс шарттарына сай келеді.

Аязсыз ауа райының кластары:

I.Құрғақты қуаңшылық(t0сс >220,rсс<40%)2

II.Қоңыржый құрғақшылық (t0сс >220,rсс<40 –тен 60%-ке дейін)2

III.Шамалы бұлтты.Алғашқы 3 кластың ауа тұрақты антициклонмен байланысты.

IVКүндіз бұлттылы.күндіз фронт өткенде немесе жылы беттен ауа қызғанда пайда болады.

V.Түнде бұлтты.Фронт түнде өткенде немесе теңіздің беті құрылықпен салыстығанда жылы болғанда пайда болады.

VI.Жауын-шашынсыз бұлыңғыр.

VII. Жауын-шашынды бұлыңғыр(бұлыңғыр).

VIII.Ылғалды тропиктік. (t0сс >220,rсс< 80%-ке дейін)2Жылу мен ылғалдың молшылық жағдайларына тән.

IX.Күндіз-бұлтты.Бұл ауа рай желді және жауын-шашынды фронт тар өткенде жиі болады.

X.Күндіз ашық.Бұл жоғарғы қысым кезінде пайда болады.

XI.Әлсіз аяздар. (t0сс >00-тан-120, 4-қа дейін)

XII.Едәуір аязды. (t0сс >120,5-тан-220, 4-қа дейін)

XIII.Күшті аязды. (t0сс >220,5-тан-320, 4-қа дейін)

XIV.Үскірік аязды(t0сс >320,5-тан-420, 4-қа дейін)

XV.Өте-мөте аязды (t0сс >420,5-тан төмен)

3.Ауа райын болжау.

Ауа район зерттеудің практикалық маңызы орасан зор.Он болжау халық шаруашылығының барлық салаларына керек.Ауа район болжаумен синоптикалық метеорология(грекше Synoptikоs- бәрін бірге шолушы дегенді білдіреді) бөлімі шұғылданады.

Ауа райын алдан-ала айтылуы метеорологиялық және аэрологиялық станциялардың кең жүйесі бір мезетте жүргізетін жүйелі бақылаудың негізінде ғана мүмкін болады.Ауа райы туралы мәліметтерді Алу мен болжауларды жасуа және бұларды мүдделі ұйымдар мен халыққа хабар дар етіп жеткізумен шұғылданатын мекемелер ауа райы қызмет ұйымдары біріктіріледі.

Қазір жер бетінде 10 000 –нан астам синоптикалық метеорология станциялары бар.Жер бетінің ауа райының картасы әр жылы,әрбір елде жеке-жеке жасалынады.

Ауа-райы карталары-оны Алдан болжауға арналған негід.

4.Климат.Климаттық белдеулер.


Климат дегеніміз- атмосфераның күйі,бірақ белгілі бір кеңістікке немесе түгелдей алғанда Жерге тән күйі.

Ауа райының комплексті типтерінің көмегімен ауа райының көп жылдық режимі-климат деп. сипаттаймыз.”Климат”атмосфераның орташа күйі ретінде анықталады да, тиісінше ,ауа рай көп жылдық бақылаулар негізінде шығарылған(орташа температуралар,жауын-шашынның орташа мөлшері т.б.) метеорологиялық элементтердің орташа мәнімен сипатталады.

Орташа көпжылдық шамалар климат көрсеткіштері болып саналады.Климат құраушы факторлар-атмосфераның төселме бет пен өзара күрделі әрекеттесуінуң нәтижесінде климат қалыптасады.Климаттың қалыптасуындағы бастр рөл Күн радиациясына-барлық атмосфералық процес тер энергиясының көзіне тиесілі.

Климатты классификациялауда Б.П.Алисовтың орны зор болып табылады. Өйктені ол географиялық қабықтың тарихында бірінші рет климаттың жіктеуін жасамаса да оның жіктеуін бүкіл әлем географтары қолданады.Ол жер жүзін 13 климаттық белдеулерге бөлді.Олардың 7 негізгі, 6 ауыспалы. Олардың негізгілері мыналар:

Қоңыржай климаттық белдеу.

Тәуліктік ауа температрасының өзгеруі дегеніміз яғни тәулік ішіндегі темпратураның өзгерісін айтамыз . Жердегі температураның өлшеумен немесе

бақылаумен метеорологияның қызметкерлер айналысады. Олар ауаның температурасы зертеу мақсатында термометрді 2.м биіктікте орналастырып зертеледі. Жерде ауаның температурасын зерттеу 1 тәулікте 14-15 сағатқа жүргізіледі, суда-16 сағат шамасында , жерде күн батқан соң аз зертесе, су үстінде күн батқан соң 2-3 сағат өткен соң аз сезіледі .

Ауаның тәуліктік температурасы 14-15 сағат аралығында су үстінде-16 сағатта максимумдық температура сезілсе, минимум температура –жерде күн батқан соң 2-3 сағатқа – су үстінде күн батқан соң сезіледі. Осындай ауа температураның максимумдық минимумдық 1 күн ішіндегі өзгерісі - тәулік температурасының амплитудасыда олар бірнеше факторларға байланысты жыл мезгілдері, бұлытылық, рельеф, өсімдіктержамылғысы т .б

байланысты .Қоңыржай белдеулерде Күннің радиациялың баланысының өздігінше ерекшеліктері бар. Мысалы жазда Күннің көп түсуі байқалса –соның нәтижесінде күн ұзаққа созылады, қыста-керісінше Күннің түнге қарағанда қысқа болуы байқалады. Евразияның қоңыржай белдеулерінің жауын –шашынның жылдық мөлшері батыстан шығысқа қарай азайады -700-600 мм –ден -300 мм дейін азаяды. Ал Солтүтік Америкада жауын шашын керіснше Шығыстан батысқа қарай азаяды. Қоңыржай климаттың белдеулердің континенттілік белдеулерінің орталығында жауын –шашын қысқа қарағанда жазда көп түсед. Қоңыржай ендіктерде салқын жазымен, қатаң қысымен ерекшеленеді. Ылғалдық қоңыржай климаттық белдеуде –солтүстігінде көп болса,оңтүстікке жақындаған солтын азаяды .Материктердің болмыс жағалауларындағы қоңыржай климат –жылы ағыспен батыс желдерінің ықпалымен қалыптасады .Бұл белдеулік климатқа тән жазы ыстық емес (100 С –солт де,170С оқт. де) жазы қатаң емес, t-00 -50 C арасында (қыста). Солт-де қыста төмендеп, қар жауады. Таулы аймақтарда қар жауады, жауын – шашын мөлшері көп болады. Мысалы: Скандинавияның оңт-батысында – 1500мм, Кардильер мен Андтың батыс бөліктерінде – 300 мм, жетеді. Материктердің шығыс жағалауындағы қоңыржай белдеу климаты – ауа массасының сезондық ауысуына байланысты климаты муссанды болып келеді. t – жазда 200С, қыста – 100С - 200С. Жазғы жауын – шашын мөлшері қысқы жауын-шашын мөлшеріне қарағанда 10-20 рет көп.

Оңтүстік жарты шарда қоңыржай блдеу климатында – мұхиттың климат үстемдік етеді. Онда салқын жазымен, батыс желдерінің үстемдігімен ерек-ді.

Полярлық және субполярлық белдеулер..Антрктида, Гренландия, Канада аралдарында шоғырланған жыл бойы t – суық. Мысалы: Антрктиданың «Восток» станциясындағы t-ның ең минимум көрсеткіші – 89,20С. Жауын-шашын – 100мм.

Теңіздік Артикада кедеседі. Тем те суық көрсеткішке ие бірақ жазда-полрлық күн кезеңінде күн біраз жылынуы мүмкін. Жауын шашын-200-300мм.

Климат жер табиғатына үлкен роль атқарады. Климат - өсімдік, жануарлардың топыраққа, өзен режиміне, т.б. үлкен әсерін тигізеді. Сондай-ақ – адам шаруашылығында және де адам денсаулығымен, ауыл шаруашылығында да үлкен маңызы бар.

Тропиктік және субтропиктік белдеу климаттарыТропиктік белдеуге бұлтының аз болады. Материктің тропиктік климат ауа температурасы ауытқуларының үлкен болып, өте құрғақ және ыстық келеді. Континенттердің батыс жағауларының тропиктік климаты өте ерекше. Оның ауа температурасы төмен(18-200) жауын-шашын мөлшері аз (мөлшері 100мм аз) (Батыс Сахара, Нашиб, Атакама, Колифорния ) 1000(25-280С) 1200С қыста жетеді.

Континенттердің шығыс жағалауларында тропиктік климаты батыс жағалауының тропиктік климатынан неғұрлым жағдайдағы температурасымен жауын шашынның көптігімен көзге түседі.Мұхиттің тропиктік климат экваторлыққа ұқсас өйткені Мұхит үстіне t-ның тәуліктік және жылдық температурасы біршама үлкен емес.

Бұл климат – ауа массаларының сезондық ауысуымен сипатталады. Материктік субтропиктік климат – жазда ыстық, құрғақ -300С тем-сы, ал қысы – ылғалды болып келеді. Евразияда субтропиктік климат континенттің орталығыда орн. Солтүстік Америкада Коларадада орн. Субтропиктік климатқа тәуелді континенттердің батыс жағалауларын – жерорта теңіздік климат деп аталады. Бұл климатқа Оңт. Европа, Алдыңғы Азия, Солт. Африка жатады. Бұндай климатқа ұқсас Солт және Оңт Америкада да, Африканың оңк-батысында да Австралиада да бар.Бұл климатқа салыстырмалы ыстық 22 С ,құрғақ жаз ,10 с-ылғалды (500-700мм)қыс тән.

Субтропиктік климатқа тән континенттің шығыс жағалаулары –муссонды болып келеді.Жазда тұрақты муссон-мұхиттан келеді, ыстық(25 с) ылғалды.

Субтропиктікбелдеулер-бүкіл жыл бойы бір қалыпты температураның болуымен ерекшеленеді.Бірақ қыста бүкіл бклдеуде қысқа уақыттық температураның төмендеуі және, аз мөлшерде қар түсуі де мүмкін.

Қоңыржай белдеу климаты. Бұл белдеудежазда-тропиктік ауа массасы ,қыста арктикалық ауа массасы әсер етеді.Континенттік қоңыржай климат-Евразияда және Солт Америкада ғана кездеседі. Ең жылы айдың температурасы-12 С(Солтүстікте)оңтүстіке қарай 24-5С. Ал ең суық ай-январьда –батыста 5 С,материк ортасына қарай -25 С(30)-ге деиін, ал Ресейдің кеибір тер-да 40 С жетеді. Жауын шашын мөлшері батыстан шығысқа қарай жол түседі.

Субэкваторлық климат белдеуі.Бұл белдеуге сезондық ауа массаларының өзгеруі сәйкес: жазғы муссон – экваторлық ауаны, әкеліп, қыста тропикалық ауа үстемдік жасап, қысқы муссонды әкеледі. Жазда ыстық және ылғалды болып, қыста жейме біраз төмендейді (20 0С) жауын шашын аз, жауын-шашын аз болды.Материктік субэкваторлық климат жазы ылғалды, қысы құрғақ және көктемі құрғақшылық ыстық болады. Жазықтарда экватордан алыстаған салқын жауын- шашын мөлшері азаяды. Жауын-шашын мөлшері 2000мм артады.Таулы аудандарда жоғарылаған сайын температурасы төмендейді, экваторлық муссонды қабылдайтын баурайларда жауын-шашынның мөлшері 11.270литр жетеді.Мұхиттың субьэкваторлық климат солтүстік , жарты шардағы барлық мұхиттарда оңтүстіктегі Үнді мұхиты мен Тынық мұхитының батыс бөлігінде ғана болып қалады. Осы мұхиттардың көбінде тропиктік циклондар т.б.



Лек№10.Жер гидросферасының көлемі және құрылымы.

1.Гидросфера.

2.Табиғи судың аса маңызды қасиеттері.

3.Гидросфера көлемі.


Гидросфера –грекше “гидрос”

- су, сфера-шар дегенді білдіреді.Жер шарыныњ су ќабатын гидросфера деп атаймыз. Гидросфераѓа д‰ние ж‰зілік м±хит,жер асты сулары, жер беті сулары жатады.Гидросфера-сұйық,қатты,газ тәрізді күйінде тәуелсіз химиялық жағынан байланыссыз бүкіл суды қамтитын Жердің су қабығы.

Жер-Күн системасының ең сулы планетасы,оның бетінен 70%-тен көбін Дүние жүзілік мұхиттың тұтастай қамтыған.

Гидросфераның пайда болуы туралы түрлі пікірлер бар.Оның ішіндегі ғалымдардың қолданылатын пікірі мынау: ол бойынша жер бетіндегі су жермен бірге пайда болған деген және жер қабықтары:литосфера,гидросфера, атмосфера-мантия заттарының балқуынан пайда болды деген пікінер болды.Осыдан соң жер бетін түгел Мұхит басып,ол мұхит таяз,минералданған,жылыболған делінеді.Уақыт өткен сайын оның суы тереңдеп ,көлемі қысқара бастайды.Жауын-шашын молайып ,Жер бетіндегі тұщы судың көзі осыдан пайда болды деген жорамал бар.Магадан судың бөлінуі қазір де кездесетін құбылыс.

Табиѓи сулардыњ ќасиеттерін , судаѓы болып жататын процестерді жєне судыњ µзге элементтермен (географиялыќ ќабыќтыњ ) єсерін -гидрология ѓылымы зерттесе, д‰ние ж‰зілік м±хитты-океонология ѓылымы зерттейді.

2.Табиғи судың аса маңызды қасиеттері.

Су сутегі мен оттегініњ химиялыќ ќосындысы.

Табиғатта су 3 күйде кездеседі:қатты,газ,сұйық жєне саѓан байланысты географиялыќ ќабыќтыњ барлыѓында кездеседі немесе µзініњ єсерін тигізеді.Табиғи судың маңызды қасиеттерінің бірі-оның бір күйден екінші күйге ауысуы.Судыњ с±йыќ немесе ќатты к‰йінен буѓа айналуы жєне керісінше будан с±йыќ к‰йге µтуі су немесе м±з бетіндегі бу ќысымыныњ белгілі бір дєрежесінде м‰мкін жєне ол температураѓа байланысты болады.Таза су қалыпты қысым жағдайларында 1000 С –та қайнайды, 00 –та қатаяды.

Судың тағы бір ерекше қаситеттерінің бірі-ол судың әрдайым қоспалармен кезесуінде.Мысалы: су әрдайым түрлі тұзды болып келуінде.Судың тұздылығы %0-промиллмен белгіленеді.

Судың келесі қасиеті-судың жылу өткізгіштігімен жылу сиымдылығында болып табылады.Су қоймаларын қыздырғанда араластыру бастр роль атқарады.Мұз бадан да гөрі аз жылу өткізгіштікке ие бола отырып,суды суынудан жақсы сақтайды.

Судың тағы бір ерекшелігі оның молекулаларлық құрылысымен олардың өзара орна ласу ерекшеліктерінде болып табылады.

1 см 3 сұйық суда 00С температурада 3,35·1022 молекула болады.

Гидросфераны ,атмосфераны, литосфераны, организмді қамтитын Күннің энергиясы мен ауырлық күштерінің ықпалымен су алмасуының үздіксіз процестерін дү

3.Гидросфера көлемі.

Жер бетініњ ауданы –510 млн.км2болса,осы кµрсеткіштіњ – 361 млн .км2-ін су алып жатыр немесе 71% бµлігін єлемдік м±хит алып жатыр.Ќ±рылыќтыњ ‰лесі-149 млн.км2.

Гидросфераның жалпы көлемі 1454·327 200 км3.Үздік-создық болғанымен біртұтас су қабыршағынан төмендегідей сулар бөлінеді.Дүние жүзілік мұхит суы-1370 00 0000 км3,жер асты суы –60000 000 км3,топырақ ылғалы-82 000 км3,құрылық бетіндегі сулар:мұздықтар-24 000 000 км3 ,көлдер-230 000 км3,өзендер-1200 км3 және атмосферадағы су 14 000 км3 .Осы сулардың барлығы судың бір күйінен екінші күйге тез ауыса алатын қабілетімен ерекшеленеді.
Кесте № Гидросфераның жалпы көлемі.



Гидросфераның құрамдас

Судың көлемі( млн..км3)

Жалпы көлемнің %-тік мөлшерімен.

1

Дүние жүзілік мұхит

1340,74

96,49

Жер беті суларының мөлшерлік көрсеткіштері.



2

Қар жамылғысы және мұздықтар.

24,87

1,79

3

Көлдер мен батпақтар.

0,19

0,0137

4

Өзен

0,002

0,0001

5

Жер асты сулары.

23,4

1,68

6

Жер асты мұздықтары

0,3

0,022

7.

Топырақ сулар.

0,02

0,001

7

Биологиялық сулар.

0,001

0,0001

8

Бүкіл гидросфера.

1389,53

100



1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет