Пән: Тағам гигиенасы Пән коды: tg 4301 Мамандық


)Иллюстрациялы материалдар



жүктеу 1.6 Mb.
бет2/9
Дата03.05.2016
өлшемі1.6 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

4)Иллюстрациялы материалдар: слайдтар- 24
5) Әдебиет:
негізгі:

1.Тағам гигиенасы : оқу құралы / ред. басқ. Т. Ш. Шарманов, құраст. А. Б. Чуенбекова. - ; ҚазҰМУ орт. оқу-әдістемелік кеңесімен бекітілді. - Алматы : Эверо, 2011.

2.Сералиева М. Ш. Тағам гигиенасы : оқулық. -Шымкент: Б. ж., 2009.

3.Тамақтану гигиенасы : оқу құралы / У. И. Кенесариев. - Алматы : Эверо,

2009. - 160 бет

қосымша:

1.Терехин С.П., Ахметова С.В., Талиева Г.Н. Емдік тамақтану (оқу-әдістемелік құрал). –Қарағанды. 2006.-276 бет.

2.Қазақстан Республикасы территориясында істейтін тағам гигиенасы бойынша санитариялық ережелер мен нормалар, Мемлекеттік санитарлы-эпидемиологиялық қызметінің нормативтік және құқықтық актілері, нормативті-әдістемелік құжаттар.

6) Қорытынды сұрақтары (кері байланысы):
1)Минералдық элементтердің физиологиялық маңызы қандай?

2)Минералдық элементтер қалай жіктеледі?

3)Фосфор мен кальцийдің ағза үшін маңызы қандай?

4)Ағзадағы ас тұзының маңызы қандай?

5)Адам ағзасында калий, магний, мыс, йод қандай рөл атқарады?

6)Тиімді тамақтану дегеніміз не?

7)Тиімді тамақтануға қойылатын талаптар қандай?

8)Үйлестірілген тағам дегеніміз не?

9)Үйлестірілген тағамның негізгі қағидалары қандай?

4 .


1)Тақырыбы: Кәсіптік өндірістегі емдік-профилактикалық тамақтану. Ауруханалар мен санаторияларда емдәмдік тамақтану. Қоғамдық тамақтану ұйымдары жүйесіндегі диеталық тағамдар.
2)Мақсаты. Студенттерге емдік-профилактикалық тамақтанудың негізгі түрлерімен, тағайындалулары мен диеталық тамақтанудың ерекшелігі мен құру қағидаларымен таныстыру.
3)Дәріс тезистері:

Емдік-профилактикалық тамақтануды қолайсыз өндіріс жағдайында жұмыс істейтіндерге қолданады. Оның мақсаты –ағзаның тосқауылдық қызметін жоғарылату, улардың метаболизмін және олардың ағзадан шығуын жылдамдату, биологиялық белсенді заттардың жоғары дәрежеде болатын шығынын өтеу, ағзаның жалпы резистенттілігін арттыру және зиянды факторлардың әсеріне көп ұшырайтын мүшелер мен жүйелердің функционалдық жағдайын жақсарту арқылы алиментарлық жолмен кәсіби namалогияның алдын any. Емдік-профилактикалық тамақтануда 8 рацион қолданылады.



Рацион 1 - белсенді заттармен және иондағыш сәулелену көздерімен байланыста болатын жұмыс істеушілерге арналған. Оның құрамына ағзаны сәуле жүктемелерінен қорғауда қамтамасыз ететін және бауырдың антитоксикалық қызметін жақсартатын антиоксиданттар, липотропты заттар кіреді.

Рацион 2 - өндірісте бейорганикалық кышқылдармен, металдармен, хлордың және фтордың косылыстарымен, фосфорорганикалық және цианды қосылыстармен байланыста болатын жұмысшыларға арналған. Оның кұрамына косымша А дәрумені және С дәрумені енгізілген.

Рацион - хром және кұрамында хромы бар қосылыстар өндірісінде жұмыс істейтін жұмысшыларға арналған. Оның
міндеті - ағзаның сенсибилизациялануын төмендету, ол үшін рационның құрамына қосымша С, А, РР дәрумендері, S-метилметионин, минералды су енгізілген, жас көкөністер мен жемістердің ассортименті (түрлері) көбейтілген.
Рацион 3 - өндірісте корғасынның бейорганикалык және органикалық қосылыстарымен байланыста болатын жұмысшыларға арналған. Рацион аскорбин қышқылымен, дәрумендер мен тағамдық талшықтардың сақталуымен, жоғары температурада өңделмеген жас көкөністермен және жемістермен байытылған. Сүт, айран және ашытылған сүт өнімдерімен алмастырылады.

Рацион 4 - жоғары қысым жағдайында бензол, фенол, хлорланған көмірсутектер, азобояғыштар, мышьяк, сынап өндірісінде жұмыс істейтіндерге арналған. Бауырды және қан түзуші мүшелерді қорғауға бағытталған, соған байланысты құрамында майы аз, бірақ липотропты заттармен және С, В дәрумендерімен байытылған.

Рацион 4 а - фосфор кышқылымен, сары фосформен, фосфор ангидридімен байланыста болатын адамдарға арналған. Оның кұрамына едәуір мөлшерде көкөністер және жануар текті ақуыздар кіреді, бірақ майлардың мөлшері максималды азайтылған, ал сүт, фосфор косылыстарының асқорыту жолдарынан сіңуін азайту мақсатында, айранға алмастырылған.

Рацион 4 б - анилин, толуидин туындыларымен, динитрохлорбензолмен және динитротолуолмен жұмыс істейтіндерге қолданады. Мақсаты – ағзаның детоксикациялаушы мүмкіншілігін арттыру, ол үшін рационда өсімдік құрам бөліктерінің мөлшерін көбейтеді және рационды С, В1, В2, В6, РР, Е, дәрумендерімен, сондай-ақ глютамин қышқылымен байытады.

Рацион 5 - көмірсутектермен, этиленгликольмен, фосфорорганикалық пестицидтермен, полимерлік материалдармен, марганецпен өндіріс жағдайында байланысы бар жұмыс істеушілерге колданады. Оның әсері жүйке жүйесін, бауырды қорғауға бағытталған, бұған лецитині және КҚМҚ көп азықтарды енгізу және қосымша В және С дәрумендерін қосу арқылы қол жеткізуге болады. Емдік-профилактикалық тамақтану жұмысшылар іс жүзінде жұмыс істеген күндері
медицина қызметкерлерінің бакылауымен кәсіпорынның асханасында ыстық таңертеңгі ас немесе түскі ас түрінде тегін беріледі. Емдік-профилактикалық тамақтанудың өз алдына жеке түрлері ретінде сүт, ашытылған сүт өнімдері және дәрумен препараттарын беру қолданылады.

Диетология медицина ғылымының бөлімі, адамдардың қалыпты және патологиялық жағдайда тамақтануын зерттейді;

Диеталық тамақтану диеталық тамақтануды қажет ететін тұрғындарға қызмет қөрсетуге арналған қоғамдық тамақ.

Диетотерапия белгілі бір диетаны қолдану арқылы емдеу тәсілі.
Емдік тамақтанудың негізгі қағидалары
Кез келген диетаны құрастырған кезде келесі қағидалар ескерілуі қажет:

І.Науқас адамды тамақтық заттар мен энергияға физиологиялық қажеттілігін қамтамасыз ету. Денсаулық сақтау министрлігі бойынша физиологиялық нормалы тамақтану адамның жынысы, жасы, мамандығына және т.б. байланысты болады. Адамдардың тағамға орташа қажеттілігі қейбір аурулар қезінде бұзылуы мүмкін. Бұл кезде науқасқа қүнделікті тағам рационына тағамдық белсенді заттар қосады және алып тастайды. Мысалы: қант диабеті кезінде көмірсулар құрамы азаяды, ал кейбір бүйрек аурулары кезінде ақуыз құрамы азаяды. Осыған байланысты емдік тамақтану ауру ағзаның қажеттілігіне сәйкес сәйкестендірілген болу керек.

2. Адамдарда тағамның сіңірілуін анықтайтын биохимиялық және физиологиялық заңдылықтарды ескеру,

яғни тағамның сіңірілуінің маңызды жағдайы болып ағзаның ферменттері және тағамның химиялық құрамы арасындағы сәйкестілікті сақтау жатады.

Бұл ереже тағамның сіңірілуінің аралық қезеңдерінде сақталуы тиіс:

АІЖ тағамды қорыту және сіңіруде, сіңірілген тамақтық заттарды тіндер мен жасушаларға тасымалдануында, олардың тамақтану үдерісінде, сонымен қатар ағзадан алмасу өнімдерін шығару қезінде бұл ережелер сақталуы керек.



Ұсынылған жоспардан келесідей жағдайларды бөліп алуға болады:

а) науқастың жеке тамақтануы, антропометриялық мәліметтер


бойынша (бойы, салмағы, т.б.) мысалы, атеросклерозбен ауыратын
науқасқа жеңіл сіңірілетін қөмірсу, май, холестеринді тамақтық диета
ұсынылу керек;

ә) диетаны қолдану асқазан жүйесінде бұзылған зат алмасу үдерісін қалпына қелтіру бойынша табылады;

б)ағзаға тамақтық заттардың әсер етуі;

в) зақымдалған ферменттік жүйені рациондағы тамақтық


заттардың мөлшерін өзгерту жолымен жеңілдету, сонымен қатар
тағамның қасиетін асқорыту жүйесінің бұзылуында физиологиялық
тітіркендіргіш ретінде өзгерту. Осы жағдайда тағамның жақсы және
оңай сіңірілуін қамтамасыз ететін өңдеудің технологиялық әдісін
таңдайды. Мысалы, асқорыту үдерісінің бұзылуында AIT
ауруларында диетаға жеңіл қорытылатын ақуыздар мен майларды
енгізеді, өйткені олар зақымдалған мүшені жеңілдетуін қамтамасыз
етеді;

г) синтезді ынталандыру үшін арнайы тағамдар дайындау,


әсіресе аминқышқылы, дәрумендер, микроэлементтер, кейбір май
қышқылдары. Бауырдың аурулары қезінде липотропты заттар ұсыну.
Ол бауырдың қызметін жақсартады;

д) ауру ағзадан жоғалтатын жеке заттардың үлкен жұмсауының қомпенсациясы. Мысалы: анемия кезінде қан жоғалту қалпына қелтіру үшін диетада қан тізімі микроэлементтерді (Fe, Mg, Си) т.б. бірқатар дәрумендер мен жануар текті толық құнды ақуыздардың мөлшерін арттыру қажет;

е) тамақтану тәртібінің өзгеруі ағзада биохимиялық үдерістің
өзгеруіне алып қеледі. Мысалы: семіздік кезінде төменгі калориялы
тамақтар беру керек;

ж) асқазанға түскен улы заттарды залалсыздандыру


керек.

3. Ағзаға тағамның жергілікті және жалпы әсер етуі.

Дәлірек тағамның сезім мүшелеріне (қөз, сезім, дәм) және асқазан ішеқ жолдарына жергіліқті әсер етуі. Диеталық тағамның қолайлы түрі, оның дәмі мен хош иісі рұқсат етілген тамақтық қосымшалар (ванилин, корица, көк шөптер, лимон қышқылы т.б.) қөмегімен түрленуі азық-түліктердің шектеулі жиынтығымен және ас тұзының шектелуімен сипатталатын қатаң диеталарда сипат алады. Асқорыту мүшесінің секреторлы және қозғалыс функциясының маңызды қозғалысы тағамның механиқалық, химиялық және температуралық әсеріне байланысты. Тағамның механикалық әсер emyi олардың нысанымен анықталады; қонсистенциясымен; үгітілу деңгейімен; жылумен өңделу сипатымен (қайнату, бұқтыру, қуыру және т.б.); сапалық құрамымен сипатталады.



Тағамның химиялық әсер emyi - бұл үдеріс тағамдарды кулинарлық өңдегенде және қайнатқанда болады. Тағамның химиялық тітіркендіргіштері - олар экстрактивті заттар, эфир майы, органикалық қышқылдар, минералды тұздар және т.б. Кейбір тағамдар қүшті химиялық және механикалық әсер етеді (қуырылған ет, сүрленген тағамдар) және әлсіз (қайнатылған немесе буда пісірілген ет, езілген жемістер). Тағамның термиялық әсер emyi - бұл ауыз қуысының, өңештің, асқазанның шырышты қабатымен байланыста пайда болады. Адам денесінің температурасына жақын келетін температурадағы тағамдар минималды әсер етеді.

Тағамның жалпы әсер emyi - асқорыту үдерісінде қанның құрамының өзгеруімен сипатталады және де ОЖЖ мен эндокринді жүйенің, содан әрі барлық ағза жүйесін өзгертеді. Оның әсер етуі тағамның құрамы мен қулинарлық өңделуіне байланысты, тағамның жалпы әсер етуі адам ағзасының фунқционалдық және морфологиялық өзгеруіне алып қеледі.

4. Емдік тамақтануда жеңілдету, жаттықтыру және қарама-қайшы қүн (контрасты) әдістерін қолдану. Жеңілдету ағзаның немесе жүйенің қозу немесе фунқционалды жетіспеушілігінде қолданылады. Мысалы, созылмалы гастритте секреторлы жетіспеушілікте механикалық және термиялық жеңілдету диетасы қолдану керек. Қосымша ретінде асқазан сөлін бөлуінің химиялық ынталандырушылары қосылады. Жеңілдету диетасына қоса дене шынықтыруды да қосу керек. Жаттықтыру әдісін қосқан қезде жеңілдету диетасы бірте-бірте төмендету керек. Дене шынықтыру жаттығуларды науқастың қөңіл қүйіне байланысты тағайындау керек. Негізгі диета қүндеріне тағы да «қарама-қайшы қүндер» қосады. Қүнделікті рационға тағамдық заттар қосу арқылы. Мұндай «ауыр» қүндерден соң, қарама қарсы «жеңілдетілген» қүндер ұсынылады.

5.Тамақтанудың жергіліқті және жеке ерекшеліктерін, тағамның кулинарлық өнделуін және химиялық құрамын ескеру. Қейбір диеталарда тағамдардың қулинарлық өңделуін ғана емес (ақуыздардың, майлардың, қөмірсулардың және т.б. мөлшерін жоғарлату немесе төмендету), сонымен қатар тамақтық заттардың мөлшерін ескеру қажет. Ал қейбір диеталарда маңызды болып тағамға жаңа сапа беретін қулинарлық өңдеу жатады, сонымен қатар қулинарлық өңдеудің барысында тағамның химиялық құрамының (мысалы, етті суда пісіргеннен қейін одан экстрактивті заттарды алып тастау) қейбір өзгерулері жатады. Бірақ қөбінесе диеталардың осы нұсқалары қосарланады. Ұзақ уақытқа тағайындалатын диеталардың физиологиялық толық құнды маңыздылығын ескере отырып емдік әсері тамақтық азық-түліктерді дұрыс таңдау және оларды кулинарлық өңдеу негізінде болуы керек. Маңызды өзгерістермен сипаталатын диеталар тамақтық заттардың физиологиялық нормаларымен салыстырғанда мүмкіндігінше жедел немесе созылмалы аурулардың асқынуларында аурухана жағдайында аз уақытқа қолдануы қажет. Қейбір ауруларда тамақтық заттардың сіңірілуі бұзылады немесе олардың мөлшері жоғалады. Кейбір жағдайларда кулинарлық өңдеу әдістері тамақтық азық-түліқтерді, тамақтың құндылығының төмендеуіне әқеледі. Осы жағдайларда диеталарды әртүрлі тамақтық заттармен (жиі ақуыздармен, дәрумендермен, минералды заттармен, тұздармен) физиологиялық норма деңгейінде қанықтыруды қажет етеді. Тамақтық азық-түліктерді таңдаған қезде олардың тамақтық құндылығының барлық көрсеткіштері ескеріледі. Жармаларда, бұршақтарда, жұмыртқаларда темірдің мөлшері ет өнімдеріндегідей болу керек. Ет өнімдеріндегі темірдің сіңірілуі жоғары болады.

Диетаны тағайындағанда тамақтанудың климаттық жағдайлары, жергілікті және ұлттық дәстүрлері, жеке зиянсыз әдеттері немесе жекеленген тамақ түрлерін қабылдамауын көңілге алу керек.

ЕПМ ауруларды тамақтандыру тәуліктік тамақ рациондары (диеталары) түрінде құрастырылады. Диеталар энергетиқалық құндылығымен, химиялық құрамымен, тамақтық азық-түліқтердің жиынтығымен, олардың қулинарлық өңделуімен, салмағымен, тағамдардың температурасымен тамақтану тәртібімен ажыратылады. Науқастарға құрастырылған рациондардың қатарына диета тағайындайды. Бұл жекеленген науқастарға диеталарды аурудың түріне байланысты кейбір азық-түліктерді және тағамдарды алмастыру немесе шектеу, қосымша тағайындау жолымен диеталарды өзгертулер мүмкіншілігін береді.

Жекеленген жағдайларда тамақтық аллергия, аурудың ауыр немесе қиын ағымында (жекеленген диета) науқастарға диета құрастырылады. Емдік тамақтану кестеде қөрсетілгендей тамақтану академиясы құрастырған диеталардың номенклатурасы бойынша ұйымдастырылады.


САНАТОРИЯЛАРДА ЕМДІК ТАМАҚТАНУДЫ

ҰЙЫМДАСТЫРУ

Санаторийдегі емдік тамақтануды басқару бас дәрігерге немесе оның орынбасарына жүктеледі. Тікелей әдістемелік және ұйымдастыру басқаруын дәрігер-диетолог немесе емдеу дәрігерінің біреуі іске асырады.

Санаторийдегі емдік тамақтануды демалушылардың 65%, ал асқорыту мүшелері аурулары кезінде 98-100% алады. Санаторий мен ауруханадағы емдік тамақтанудың айырмашылығы келесілермен негізделеді:

Санаторийлерде асқынусыз созылмалы аурулармен ауыратын, сонымен қатар жедел сырқаттардан кейінгі сауығу кезеңіндегі адамдар жатады. Мұның бәрі санаторийдегі диетада көрініс береді:

а) өте қатал диеталар (№ 1а, 4, 5а, 10а, 10п) сирек


қолданылады - ауру асқынуы кезінде;

б) санаторийлердің нөмірлі жүйесіндегі кейбір жеңілдектер


рұқсат етілуде.

  • Санаторийдегілер белсенді өмір сүреді және олар энергошығындары ауруханадағыларға қарағанда жоғары болады. Сондықтан санаторийлердегі диеталардың энергоқұндылығы 15-20% жоғарлайды. Диеталардың көбі үшін (№8 және 9 басқа) энергиялық құндылық орташа 3200-3400 ккал құрауы керек.

  • Санаторийлерде бальнеологиялық және батпақтық процедураларды қабылдау тамақтану тәртібінде өзгерістерді талап етеді.

  • Санаторийдегі тамақтануға қаржы бөліну диетадағы тағам ассортиментін кеңейтуге мүмкіндік береді.

  • Санаторийдегі тамақтану үлкен ас залдарында шоғырланған, бұл өз кезегінде тамақтануды ұтымды жүргізуді бақылауын жеңілдетеді.

Санаторий ас блогы штаты ауруханалардікінен қызметкерлермен ерекшеленеді.

Тамақтануды құру қезінде науқастардың санаторийге ремиссия кезінде түсуін есепке алу керек, сондықтан оларға жеңіл тамақтану міндетті емес. өйткені ол патологиялық үдеріске әкелуі мүмкін.

Емдеу мекемелеріне қарағанда, санаторийдің жекелей тамақтандыру мүмкіндігі зор: қажет болғанда шағын топтарды бөліп жекелеуге болады.

Сонымен, санитарлық-гигиеналық тәртіптің ұйымдастырылуы ауруханалар мен санаторийлерде ұтымды емдік тамақтануды қамтамасыз ететін шаралар жүйесінде басты орын алады.


ҚОҒАМДЫҚ ТАМАҚТАНУ ЖЕЛІСІНДЕ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛАТЫН ДИЕТАЛЫҚ ТАМАҚТАНУ

Қоғамдық тамақтану желісіндегі диеталық тамақтану келесідей болып келеді:



  • Диеталық тамақтану желісінің ұтымды құрылымы мен мықтылығының болуы;

  • жоғары сапалы тағаммен қамтамасыз ету;

  • науқастарды дұрыс таңдау, оларға диетотерапия тағайындау, оның жүргізілуі мен тиімділігін бақылау;

  • сәйкес технологиялық жабдықтардың болуы, аспазшылардың

білімінің жетілуі;

• науқастарға қызмет етудің қазіргі әдістері


Диеталық тамақтану жұмыс орны, оқуына байланысты диеталық

асханаларда (бөлімшелерде) ұйымдастырылады. Диеталық асхана 50-200 орны бар арнайы қоғамдық тамақтану мекемесі. Олар шикізат пен жартылай фабрикаттармен, кулинариямен жұмыс жасай алады. Оларды келесідей бөледі:

а) диеталық бөлімшенің өзі;
ә) диеталық зал;

б)10-12 орын бөлінген диеталық бұрыш.

Диеталық асхана мен залдар толық тамақтануға мүмкіндік береді.

Диеталық бөлімше кәдімгі асхананың бір бөлігі немесе бүкіл залдың бөлігі. Сонымен бірге онда тарату орны, пісіру цехы болады. Диеталық бөлімшелерді мынаған бөледі: диета бөлімшесінің өзі; диеталық бұрыш: диеталық зал. Олар тамақтануды толық іске асырады. Диеталық залдарда күрделі емес тағамдардың аз ғана ассортименті дайындалады.

Студенттер, профессорлық-оқытушылық құрам мен қызмет көрсетушілерге арналған жоғары оқу орындарындағы (ЖОО-ғы) диеталық асханалардағы орындардың жалпы мөлшері адам санынын 2% құрау керек. Арнайы орта білім беру оқу орындарында диеталық тамақтану қажет болған кезде ғана ұйымдастырылады.

Сонымен, ЕПМ мен қоғамдық тамақтану желісіндегі емдік тамақтанудың ұтымды ұйымдастырылуы терапияға және аурудың біріншілік, екіншілік профилактикасы үшін тиімді.


4)Иллюстрациялы материалдар: слайдтар- 20
5)Әдебиет:

негізгі:

1.Тағам гигиенасы : оқу құралы / ред. басқ. Т. Ш. Шарманов, құраст. А. Б. Чуенбекова. - ; ҚазҰМУ орт. оқу-әдістемелік кеңесімен бекітілді. - Алматы : Эверо, 2011.

2.Сералиева М. Ш. Тағам гигиенасы : оқулық. -Шымкент: Б. ж., 2009.

3.Тамақтану гигиенасы : оқу құралы / У. И. Кенесариев. - Алматы : Эверо,

2009. - 160 бет

қосымша:

1.Терехин С.П., Ахметова С.В., Талиева Г.Н. Емдік тамақтану (оқу-әдістемелік құрал). –Қарағанды. 2006.-276 бет.

2.Қазақстан Республикасы территориясында істейтін тағам гигиенасы бойынша санитариялық ережелер мен нормалар, Мемлекеттік санитарлы-эпидемиологиялық қызметінің нормативтік және құқықтық актілері, нормативті-әдістемелік құжаттар.

6)Қорытынды сұрақтары (кері байланысы):


  1. Емдік-профилактикалық тамақтану қандай мақсатта тағайындалады?

  2. Емдік-профилактикалық тамақтанудың қандай рациондарын білесіз?

  3. Емдік-профилактикалық тамақтануда нені қолданады?

  4. Емдік-профилактикалық тамақ қай күндері беріледі?

  5. Диеталық тамақтану қандай жағдайда ұйымдастырылады?

  6. Диеталық тамақтанудың ерекшеліктерін атаңыз.

  7. Диеталық тамақтанудың негізгі қағидаларын атаңыз.

  8. Аялаудың (щажения) қандай түрлерін білесіз?

  9. Диетаның қандай түрлерін білесіз?

5.


1)Тақырыбы: Функционалды тағамдар және оларды халықтың тамақтануына коррекция жасауға пайдалану. Тағам өнімдерінің, соның ішінде емдік-профилактикалық және диеталық тағамдар өндірісіндегі гендік инженерия. Генді модифицирленген өнімдер (ГМӨ).
2)Мақсаты: Студенттерді функционалды тағамдармен және оларды пайдалану перспективалары мен генді модифицирлен тағамдық азық-түліктермен және ГМӨ-мен таныстыру.
3)Дәріс тезистері:

«Функционалды тағам» терминін ең алғаш 80-жылдары Жапон нутрициологтары тәжірибеге енгізген болатын. Функционалды тағамдарға байытылған немесе құрамы өзгертілген және биологиялық белсенді тағамдық азық-түліктер жатады. Тағамдық азық-түліктер тағамдық талшықтармен , микроағзалармен (бифидо- және лактобактериялар), тотығуға қарсы заттармен, дәрумендермен (А, Е, С, бета-каротин), минералды заттармен (калий, кальций және т.б.), микроэлементтермен (темір, мырыш, фтор, селен және т.б.) и флавоноидтармен (фитоэстрогендер, кверцетиндер және т.б.). байытылады. Функционалды тағамдар асқазан-ішек жолдарының, жүрек-қан-тамыр жүйесінің жағдайын жақсартып, қоршаған ортаның жағымсыз факторларына ағзаның бейспецификалық резистенттілігін және ағзаның энергия алмасуын жоғарылатады. Функционалды тағамдарды пайдалану тамақтануды тез арада түзетуге мүмкіндік береді. Мұндай өзекті мәселелерді шешу үшін азық-түлік тауарларының ассортиментін көбейту, тағамдық азық-түліктерді өңдеудің жаңа технологияларын енгізу, халыққа тиімді тамақтанудың негізгі ережелерін таныстыру қажет.

Халықтың әртүрлі топтарын дәстүрлі тамақтану арқылы қажетті нутриенттермен толық қамтамасыз ету мүмкін емес. Осы өзекті мәселелерді шешу барысында ғалымдар табиғи көздерден кешенді биологиялық белсенді заттарды таза химиялық түрде алуға болатынын дәлелдеді. Сыртқы түрі фармпрепараттарға ұқсас болғанымен (ұнтақ, таблетка, экстракт және т.б.), оларды құрамына байланысты тағамға қолдануға болады. Функционалды тағам дегеніміз осы. Қазіргі кездегі жаңа технологияларға байланысты азық-түліктердің құрамына адам ағзасына қажетті нутриенттерді қажет мөлшерде қосуға болады. Функционалды тағамдарды жаппай өндіру қысқа уақытта ағзаға қажетті заттардың орнын толтыруға мүмкіндік береді, сонымен қатар тағамның құрылымы мен сапасын, өмір сүру сапасын, тұрғындардың денсаулық көрсеткіштерін арттыруға мүмкіндік береді.

Бүгінгі таңда функционалды тағамдардың ішінде кең қолданылатыны соя мен амарант. Құрамында ақуызы мол болғандықтан соя тағамдық азық-түлік ретінде кең қолданысқа ие. Тағамдық құндылығы жөнінен жануарлар ақуызынан кем емес. Оның құрамында В, Д, Е дәрумендері, макро- и микроэлементтер және басқа да биологиялық белсенді заттар мол. Сояның бұршақтарында канцерогенге қарсы заттар, фитостеролдар, сапониндер, фенол қышқылы мен изофлавоныдар кездеседі. Сондықтан оны жүрек-қан-тамыр жүйелерінің ауруларын, қатерлі ісікті, қант диабетін, семіздікті, остеопорозды емдеу және алдын-алу үшін қолданады.
ГМА (генетикалық модифицирленген ағза) - гендік инженерия технологиясы нәтижесінде бір ағзадағы ДНК сегменттерін басқа ағзаға енгізуді айтады.

Ең алғаш «ген» терминін 1909 жылы дат ботанигі Вильгельм Йохансененгізген болатын. Ген дегеніміз тұқымқуалайтын ақпаратты беру бірлігі.

Тағам өндірісіндегі гендік инженерия дүние жүзі тарихындағы өте үлкен эксперимент. Гендік модифицирленген тағамдық азық-түліктердің құрамында бұрын адамның тағамының құрамында болмаған жаңа заттар бар. Ал олар адам ағзасына қаншалықты зиян? Гендік инженерия табиғатқа қаншалықты зардап шеккізуде? Бүгінгі таңда ешкім де 100% иә немесе жоқ деп жауап бере алмайды. Гендік инженерияның пайда болғанына 70 жылдан аса уақыт өтті.

Арнайы ферменттердің көмегімен жасушалардағы ДНК-ны өзгертіп, басқа ағзаға негізуге қол жеткізілді.

Ең алғашқы гендік инженерияның нысаны адамдағы ішек таяқшасына Escherichia coli бөгде ДНК енгізілген болатын. Содан бері гендік инженерия жылдам қарқынмен дами бастады. Әр түрлі ағзалар – вирустар, микроағзалар, жаңа мүмкіндікке ие болған өсімдіктер мен жануарлар пайда болды. Оларды медицинада, тағам өндірісінде және басқа да өндірістерде пайдалана бастады. Генді модифицирленген өнімдер: сүтқышқылды бактериялар, ашытқылар, сүт өнімдерінен ферментті препараттар; сусын өндірісінде жаңа құрамында ақуызы мол өнімдер; генді модифицирленген дәнді дақылдар.

Дүние жүзінің 34 елінде 56 түрлі трансгенді ауылшаруашылығы өнімдері әсіресе Солтүстік Америка, Канада, Франция, Англия елдерінде көп өндіріледі. Ең алғашқы трансгендік өнім пісіп жетілу мерзімі ұзартылған қызанақ болатын. Ол 1994 жылы май айында АҚШ ресми түрде тіркелген.

«Calgene» компаниясының өтініші бойынша америкалық FDA (Тағамдық азық-түліктер мен медикаменттер әкімшілігі) бұл модифицирленген қызанақты FLAVR SAVR TM басқа қызанақтар секілді адам ағзасына қауіпсіз деп санап, жаппай өсіруге, сатуға рұқсат берді. 1995 компания гербицидтерге төзімді сояны, колорад қоңызына төзімді картопты, зиянкестерге төзімді жүгеріні, жәндіктерге төзімді асқабақты және басқа да көптеген ауылшаруашылығы өнімдерін өндіруге рұқсат етті.

Гендік модификация қалай жүреді?

Модификациялаудың немесе ағзаныөзгертуден бұрын оған қандай қасиет беру қажеттігін анықтау қажет. Егер өсімдіктерді жәндіктерден қорғау қажет болса, онда оларды үркітетін арнайы заттар, мысалы токсин түзетін бактерияларды – протеинді қолданады, себебі ол осындай генді синтездейді.


: wp-content -> uploads -> 2014
2014 -> Сабақтың тақырыбы: Спорттық ойын волейбол ойынға қосылған допты жоғарыдан немесе төменнен қабылдау
2014 -> Эй бир боорум! Менден бир нече насыйкат сурадың. Сен бир жоокер болгонуң үчүн, аскердик мисалдар менен айтылган сегиз чакан аңгеме аркылуу бир нече акыйкатты напсим менен бирге уккун
2014 -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
2014 -> ЖҰмыс бағдарламасы пән: «Қоғамтану» Мамандығы: : 0301000
2014 -> Ұлт тарихы толқынындағЫ Ұлы тұЛҒалар
2014 -> Конкурс ережесі «Астана Опера»
2014 -> «Қостанай таңының» кітапханасы Сәлім меңдібаев


1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет