Пәні бойынша «050117»- «Қазақ тілі мен әдебиеті», мамандығының 3 курс студенттерінің білімін бақылауға арналған



бет5/15
Дата25.04.2016
өлшемі2.84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15



1-апта

1



Ежелгі дәуірдегі (антикалық) әдебиет

Жоспар:

1. Антикалық әдебиет тарихы

2. Архаикалық кезең 7-8 ғасыр аралығы

3. Мифтік шығармашылық және мифология

Мифология – туыстық қатынас формациясының методологиясы болып табылады.

Антикалық әдебиет 1200 жылдай уақытты қамтыған. Алғашқы материалистік ілімдер Кіші Азиядағы сол кездегі ең ірі қала Мемлекетте туды. Б.э.дейінгі VII ғасырдың аяғына дейін мұнда ірі ойшыл – Фалес, Анаксимандар жәнеАнаксимен өмір сүрді.

Ежелгі грек әдебиеті ескерткіштері б.з.д. VIII ғ. мен IIIғ. Алып жатыр. Б.з.д. Vғ. Антикалық грек әдебиетінің соңы деп есептеледі.

Антикалық дәуір әдебиетінің өзіндік өрлеу даму сатылары болды.



1-сатыда Классикалық дәуірге дейін әдебиет, б.э.д. 1мың жылды қамтиды. VI б.з.д. батырла жайлы поэмалар жазылған. (Гомердің «Илиада» және «Одиссея» поэмалары).

2-сатыда VII-IV ғ. (б.з.д.) қамтиды. Бұл – классикалық әдебиет деп аталады. Бұл кезеңде драмаға бай әдеби шығармалар пайда болды.

3-сатыда Илминистік дәуір әдебиет антикалық әдебиет соңы б.з.д. IIIғ. Б.з. Vғ. қамтиды.

Мифология сатылары.

  1. Анимизм мұндағы құдайлардың фетешизм дәуірінен ерекшелігі – киімде болады. Ежелгі анимистік аңыздарда гректер Мемсо жайлы аңызды жатқызады. Сонымен қатар Эриний құдай жайлы аңыз да жатқызамын. Эриний Итбасты, болып келген құдай кейіпінде болып келеді. Ехидна және Тифон атты жерді қорғаушы құдайлардан Орф атты 50 басты ит туылады.

Ехидна Кемер атты әйел аналар жайлы аңыз матриархат кезде пайда болған.

В) Ерте классика Матриархат дәуірінен патшалық дәуіріне өту кезеңі. Бұл кезде қаһармандар жайлы, Классикалық Мифология жайлы аңыздар пайда болды. Бұл кезден аңыздар Зевс және Омилеһ құдайлар жөнінде болады.

Г) Кеш ерлік.

Ежелгі дәуірдегі әдебиеттерде құдайлардан басқа да, батырла туралы да Мифтер болған.

Мысалы: Афинаның жас батыры ержүрек Гезей туған қаласын шапқыншы жаудан қорғап адам жегіш тажал Митаврды жеңді. Өз жұртына бостандық, азаттықты алып берді. Ал Француз әншісі Орфей Француздардың мақтанышысы еді. Аргоновтардың батыры Персей бір қарасымен адамдарды тасқа айналдырған.

Ежелгі грек тарихында тарихи Оқиғалардың бірі Троя Сұрапылы. Бұл тарихи оқиғалардың идеясы ежелгі гректер өз ата-бабасының жері, мекені үшін күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан қалып ат үстінде ұстасқан. Күндік қаны тамған алақандай жері үшін қиямет қан төгіске барып отырды.

Ежелгі дәуір әдебиетінде Пушкиннің өлеңдерін тіпті Крыловтың мысалдарында Эллада мифтерінде кездестіреміз.

Антик дүниесі ғылымының барлық жетістіктері бойына сіңіре білген Аристотельдің дүние көз қарасына терең мазмұнды материалистік және диалектикалық идеялармен қатар, идеялизмнің де элементтерін кездестіруге болады.

Фалес (625-547 жж. шамасы) дүниенің бәрі судан пайда болады және суға айналады деген пікірді ұсынды. Су, оның ойынша, барлық заттардың табиғи негізі, барлық өзгерістер мен құбылыстардың иесі болып табылады. Суды дүниедегі барлық нәрселердің "алғашқы мәні", "бастамасы" дед қарастыру, қазіргі біздің түсінігіміз тұрғысынан алғанда, тұрпайы, аса қарапайым болғанымен, бірақ тарихи тұрғыдан алғанда Фалестің бұл ойын революциялық идея деуге болады, өйткені "бәрі пайда болады" деген пікір бұған дейін үстем болып келген "олимпиялық құдайларды жоққа шығару", яғни сайып келгенде, мифологиялық ойлаудың терістігін көрсету, сөйггіп дүниені табиғи тұрғыдан түсіндіру болып табылады

Фалестің шәкірті Анаксимандр (б.э. дейінгі 610-547 жж. шамасы) өзінің көп жылдық ізденістерінің нәтижесін "Табиғат туралы" шығармасында баяндап берді. Фалес сияқты, Анаксимандр да философияның негізгі мәселесін материалистік тұрғыдан шешті, дүниенің алғашқы негіз бастамасы "апейрон" деген айқынсыз, бейнесіз бір зат (апейрон - шексіз деген ұғымды білдіреді) деп санады. Бұл пікір материяны қазіргіше түсінуге жақын



Бақылау сұрақтары

  1. Ежелгі гректер рулық методология

  2. Мифтік шығармашылық және мифология

  3. Шығыс Жерорта теңізінің маңындағы грек тайпалары, олардың көші – қон /миграция/жағдайларының негізгі кезеңдері

  4. Антикалық шығармалардың орта ғасырдағы қолжазбалары

  5. Антикалық әдебиеттің ерекшеліктері

  6. Әдеби прозаның пайда болуы. /б.д.д. VІғ. екінші жартысы/

Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы

1.Ежелгі гректер рулық методология

2.Мифология

3. Антикалық дәуір әдебиетінің өзіндік өрлеу, даму сатылары

4. Анимизм

5. Кеш ерлік

6. Ерте классика

Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы


  1. Реферат

  2. Сұрақ – жауап

  3. Антикалық әдебиет тарихы.

  4. Ауызша прозалық шығармашылықтың түрлері /мақал мәтелдер, жаңылтпаштар, мысалдар, ертегілер, новеллалар/


Тест тапсырмалары
1. Антикалық әдебиет қай елдің, кезеңін қамтиды

А) Ежелгі грек рим әдебиеті

Ә) Ежелгі үнді әдебиеті

Б) Ежелгі қытай әдебиеті

В) Ежелгі жапон әдебиеті

2. ... – туыстық қатынас формациясын методологиясы болып табылады

А) Мифология

Ә) Анемизм
Б) Шаманизм

В) Фольклористика



3. Антикалық әдебиет қанша уақытты қамтыған

А) 1200 жылдай

Ә) 1305 жылдай
Б) 1500 жылдай

В) 1440 жылдай



4. Антикалық грек әдебиетінің соңы деп қай кезең есептеледі

А) б.з.д. 5 ғасыр

Ә) б.з.д. 7 ғасыр
Б) б.з.д. 8 ғасыр

В) б.з.д. 6 ғасыр



5. Ежелгі грек әдебиеті ескерткіштері қай кезеңді алып жатыр

А) б.з.д. 8 ғасыр

Ә) б.з.д. 5 ғасыр
Б) б.з.д. 4 ғасыр

В) б.з.д. 7 ғасыр


6. Антикалық дәуір әдебиеті діннің өршіп дамуына байланысты қанша сатыдан тұрады

А) 3


Ә) 4
Б) 2

В ) 1


7. Антикалық дәуір әдебиетінің 2-ші сатысында қандай шығармалар пайда болды

А) Драмалық

Ә) Сатиралық

Б) Тарихилық

В) Поэзиялық

8. Фалес өмір сүрген кезең

А) 625


Ә) 444

Б) 125


В) 725

9. «Дүниенің бәрі судан пайда болады, және суға айналады» деген пікірдің авторы

А) Флес


Ә) Анаксимандр

Б) Цицирон

В) Эсхил

10. Анаксимандр өмір сүрген кезең

А) 547 – 610

Ә) 510 - 600

Б) 524 - 588

В) 533- 598
1-апта

2



Тақырыбы: Гомерлік эпос

Сабақ түрі: Реферат

Реферат тақырыптары:

1. Гомер және оның қос поэмасы

2.«Иллиада» әскери – батырлық эпопея

3. «Иллиада» поэмасына арқау болған жәйт

4. Троя соғысының «Илиада» поэмасына негіз болуы

5. Поэма композициясының ерекшеліктері

6. Гомердің Отаны атану құрметі үшін жеті бірдей қаланың таласуы

7. Гомердің «Одиссея» поэмасы

8. «Одиссея» ертегілік шым – шытырық оқиғалы эпопея

9. Итакаға оралу немесе Одиссейдің басынан кешкен оқиғалары

10. Одиссейдің «Троя соғысынан» оралғанға дейінгі Пенелопаның жағдайы

11. Одиссейдің еліне келгендегі кейпі

12. Одиссейдің Алкиной патшадан пана табуы
1-апта

3



Тақырып: Классикалық кезең (5-6 ғасыр)

Жоспары:

1. Эсхил – «трагедия атасы», афиналық демократиялық ортаның ақыны.

2. Эсхил ежелгі драматург

Сабақ түрі: Семинар

Драма жеке көркем жанр ретінде тек Грецияда б.э.д. VІ - ғ туындап олар трагедия және комедия. Грек әдебиетінің пайда болу себептерін оның ежелгі Грек қоғамындағы демократиялық цивилизациялық (өркениет) жоғары деңгейде болғанын байқаймыз. Грек әдебиеті туындыларының басты бұл ретінде дионистік рефрманы атауға болады.

Б.э.д 6 ғ . Грекияның барлық елдерінде дионистік мәдениет үлкен қызмет атқарды.

Грекияның 3 ақыны – Эсхил, Софокл, Евипид, трагедигі.

Эсхилге дейінгі трагедияның бірде – бірі сақталмаған.

Эсхил ежелгі драматург, трагедияның атасы б.э.д. 456 - 525ж. өмір сүрген Атақты Афина отбасынан шыққан. Ол Аттикалық ортадағы элефсинде өлді. Эсхил грек, парсы соғысының ең шешуші кезңінде қатысқан. Эсхилдің Прометей туындысы трагедияға толы.

Грецияның ұлы трагедигі Софокл б.э.д 496 шамасында Афинаға жақын Калон қаласында дүниеге келді Дегенмен Софоклдің “Эдип” патша трагедиясында осы патшаның бейнесі ерекше көрініс табады.

Софокл 120-дан астам трагедия жазған. Оның бізге жеткені жетеу



  1. Аякс.

  2. Антигона.

  3. Эдип цар.

  4. Филактет.

  5. Калундағы эдип.

  6. Сатиралық драма.

  7. Следапит.

Софокл алғашқы трагедиядағы жеңісін Эсхилді “Триптал”деген трагедисымен алды. Бұл жеңіс Плутарх еңбегімен жеткен Софокл 20 рет 1ші орынды иеленіп ешуақта 3 ші орынға түсіп көрмеген Софоклдің ең мықты “Антигона” Антигонаның сюжеті мен мифологиялық тұрғысынан қарастырады.

Софокл драмалары мына бейнеде қойылады. Қахарман сахынадағы қатаң шешіммен шығады. Сол арқылы пьеса бағыты айқындалып отырады.


Бақылау сұрақтары

1. Эсхил афиналық демократиялық ортаның ақыны.

2. Эсхил ежелгі драматург

3. Эсхилдің «Бұғауланған Прометей» туындысы



Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы

1. Эсхилдің – «трагедия атасы» деп атану себебі

2. Эсхилдің «Бұғауланған Прометей» трагедиясының өзекті мәселесі

3. Эсхил образдарының көркемдік сипаттары

4. Эсхил драмаларының тілі, стилі.

Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

1. Эсхилдің «Бұғауланған Прометей» туындысының сюжеттік желісі

2. Эсхилдің өмір сүрген кезеңі
1-апта

4



Тақырыбы: Софокл (б.д.д 406-496 ж. шамасы)

Сабақ түрі: Ой – бөліс, дебат

Дебат тақырыптары:

1. Софокл шығармашылығының қалыптасуы

2. Софокл трагедияларының негізгі мәні

3. Софокл шығармашылығының қалыптасуы мен дамуындағы негізгі кезеңдер

4. Софокл трагедияларының мәні

5. Софокл трагедияларының тілі мен стилі

6. «Филоктат» трагедиясындағы трагедиялық қақтығыс

7. Софокл трагедияларындағы әлеуметтік орта мен ондағы жеке тағдырлар

8. «Антигона» трагедиясының көркемдік шеберлік мәселелері

9. Софоклдің шығармашылық кезеңі Перикл ғасырына тұспа – тұс келуі

10. Софоклдің трагедиядағы алғашқы жеңісі
2-апта

5



Тақырыбы: Эврипид (б.д.д. V ғ. ІІ жартысы)

Жоспары:

1. Драматургтың мифке көзқарасы

2. Трагедияларының әлеуметтік, этикалық, эстетикалық мәселелері

Сабақ түрі: Семинар


  1. Эврипид өмір сүрген кезең

  2. Софокл мен Эсхилдің ізін жалғастырушы

  3. Эврипидтің алғашқы трагедиялық шығармасы

  4. Эврипидтің трагедиялары

  5. Эврипидтің драмалары

  6. Драматургтің мифке көзқарасы

  7. Б.з.д. V ғ. трагедияларының әлеуметтік мәселелері

  8. Б.з.д. V ғ. трагедияларының этикалық және эстетикалық мәселелері

  9. Эврипид драматургиясының тілі мен стилі

  10. Эврипидтің шығармашылық жолының басталу кезеңі

Эврипид шамамен 406 – 480 жылдары өмір сүрген. Ол Эсхилден, Софоклден кейінгі драмтург. Эврипидтің шығармашылық жолы Афиндық полистің гүлдену кезеңінен басталады. Эврипид Пилопанес соғысының кезінде өмір сүрді. Ол 90-нан астам трагедия жазды. Бізге жеткені 17–і. Эврипидтің көптеген трагедияларның жазылған уақыты белгісіз.

1. Алкеста- 438

2. Мидея- 431

3. Гераклидтер – 427

4. Ипполит - 428

5. Андрамоха – 421-423 Гераклидтің әйелі

6. Геракл

7. Суранушоглар

8. «Авлидтегі Ифигенир» - 413

9. Елена – Минелей әйелі

10. Арест - соғыс құдайы.

Эврипидтің алғашқы трагедиялық шығармасы Алкестиге бұл шығармашылықта Адимет патша бейнеленген. Адимет патшаның әйелі Алкеста. Құдай айтады егер ағайынның ішінен біреуі өзін құрбандыққа шалса, сенің өмірің ұзақ болады немесе сен өлесің дейді. Сонда әйелі Алкеста өзін өлтіреді.

Елена және Ио 412 ж. жазылған. Медея атты Эврипидтің шығармасы алғашқы рет 438 жылы Афиналық сахнада қойылған. Бұл трагедияның басты кейіпкері Медея мен Яссан.

Медея шығармасы психологиялық тереңдігімен күні бүгінге дейін дау тудырып келе жатқан. Медея шығармасында 3 проблема бар

1. Сезім мен сенім

2. Қызғаныш

3. Балалар алдындағы махаббат


2-апта

6



Тақырыбы: Аристофан (б.д.д. 385-445ж. шамасы)

Сабақ түрі: Коллоквиум

Коллоквиум тақырыптары:
1. Аристофан комедияларының дүниежүзілік маңызы

2. «Құстар» ертегі - комедиясы

3. Аристофан (б.д.д.385 – 445 жылдар шамасы) және оның шығармашылығының үш кезеңі

4. «Ахариян» соғыс және бейбітшілік жөніндегі шығармасы

5. «Той – томалақтағы әйел» қоғам өміріндегі тәлім- тәрбие, білім беру жүйесіндегі

шығармасы

6. Аристофан комедияларының дүниежүзілік маңызы

7. Аристофан комедиялық кейіпкер және оның «табиғи» қалыптылығы.

8. Аристофанның “Құрбақалар” атты комедиясы.

9. Аристофанның “Байлық” атты комедиясы.

10. Аристофанның «Халық жиналысындағы әйелдер» атты комедиясы.

11. Аристофан шығармаларының негізгі көтерген мәселесі.

12. Аристофанның «Салтанатты» атты комедиясы.

2-апта

7



Тақырыбы: Классикалық кезең өкілдері

Жоспары:

1. Геродот грек тарихшысы, прозашысы

2. Демосфен (б.д.д.322-384ж шамасы)- көрнекті мемлекет қайраткері және ұлы шешен
Сабақ түрі: Семинар

1. Геродоттың “Тарих” атты әйгілі еңбегі.

2. Геродот скифтердің өмірін, тұрмысын, салтын тұңғыш жазушы.

3. Геродоттың грек – парсы соғыстарын, Египет ж.т.б қалалармен ұштастыра білді

4. Демосфен көрнекті мемлекет қайраткері

5. Демосфеннің шешендік өнердегі негізгі көркемдік ерекшеліктері

6. Демосфен мұрасының дәстүрлі жалғастығы

7. Демосфен түрлі жаттығуларды жасай отырып, өміріне өзгеріс енгізеді

8. Демосфен шешендік өнердің негізін салушы

9. Демосфеннің жастайынан көрген тауқыметі

10. Демосфеннің өлім алдындағы амалы

Грек тарихшысы Геродоттың өмірі жайындағы мәліметтер мардымсыз ғалымдардың дәлелі жорамалдауына ол пелонен соғысы басталғанкезде 53 жаста болған Геродот Галикарнасс деп аталатын қалада өмірге келді. Ол жастайынан саясатқа арласады. Әкесі Ликс өз заманының белгілі адамдарының бірі болған. Паниасид атты атасы атақты жырау екен. Соған қарағанда әдебиетті қастерлеу тарихшының әулеті үшін үлкен дәстүр болған Геродот бала кезінен әрнені көруге, тануға аса құмар болды. Оның бүкіл өмірі саяхат жасаумен, сан түрлі ел мен алуан түрлі жерді көрумен өтті. Ол Ливиядан Вавилонға, Ассирия әсіресе Египетте көргендері оны қатты таң қалдырды. Геродот әйгілі шешені Цицирон берген тарихтың атасы деген атақ Геродоттың бүкіл еңбегін дәл бағалаған дәреже болып шықты. Оны тарихтанудың Гомері деп те бағалады.

Геродоттың дәл қандай жағдайда, қалай қайтыс болғандығы жайында дерек жоқ. Ресей скифиясына келетін болсақ Геродоттың айтуынша, бұл жер кең байтақ, тегіс және ормансыз жазық болған, Таварида мен Днепр сағасының аралығы орманды екен. Ол өзінің жерлестеріне бұл жерде қыс 8 айға созылатындығын, бұл мезгілді әуе ақ үлпілдекке, дем,ек қарға оранып жататындығын Азулы теңізінің қатып тұрғандары мұз үстінде шанамен жүретіндігін, тіпті мұздың қалыңдығы сондай үстінде атты жауынгерлер шайқаса беретіндігін найзағай арқылы мен күн күркіреуі тек жаз айларында ғана байқалатындығын ғажаптана әңгімелейтін. Скифтербіздің отанымыздың тек оңтүстік елдерінғана алып жатсада, андрофагтар, меланхлендер және басқа солтүстік халықтары, Геордоттың айтуынша мүлдем тайпаға жатсада, гректер Христос туғанға дейін 350 жыл бұр өмір сүрген тарихшы.

Демосфен / б. э. д. 335-384/ көне Грек шешені, саяси қайраткер Риторикадан сабақ беріп, ол бұл пәннің негізін салған. Одан 170 қолжазба, 60 шешендік сөз, 56 жазба сөз, 6 хат сақталып жеткен.

Демосфен қару – жарақ жасайтын дүкен иесінің баласы еді. Жеті жасында жетім қалып, әкесінен қалған мол қазынаға мұрагер болады. Жетім қалған баланың қамқоршылары арамдық жасап, қаражаттың бәрін жұмсап жібереді. Демосфен бала жасынан шешен болуды армандаған. Бұл арманның оп-оңай іске аса қоймайтыны да мәлім еді. Ол әлжуаз, аурушаң болып өседі. Дауысы да тым жіңішке болады. Балалық қылықтардың бәрін ысырып қойған Демосфен қызу сөзді судай сапырып жаттығумен шұғылданады. Дұрыс айта алмайтын сөйлемдерді игеру үшін аузына ұсақ тастар салып алып, ақындардың өлеңін жатқа айтады. Құбылмалы сөйлемдерді мәнерлеп сөйлеу және дем алмастан ұзақ сөйлемдерді айту арқылы тыныс жүйесін, дауысын қатайтты. Осы жаттығуы үшін ол ең шеткі бөлмені таңдады. Сонда сол бөлмеден 2-3 ай бойы сыртқа шықпаған кездері де болған. Шашын ала- құла етіп алғызып, тіпті қанша шыққысы келіп тұрса да ел көзіне көріне алмайтындай жағдайға келтірген. Демосфен сотта өзін қамқорлыққа алған адамдардың кінәсін шығады да, олардың қылмыстық жазаға тартылуына қол жеткізеді.



Демосфеннің өлімі жөнінде гректердің үміті ұзаққа бармады Афиныға македондықтар әскері төніп келіп шайқаста гректер жеңіліске ұшырайды. Демосфен мен оның жақтастары жан – жаққа қашады. Қашқындарды ұстау үшін отрядтар жасақталып, содан Демосфен бір аралдағы Посейдон храмында бас сауғалаған жерінен табылады.

Дұшпандары одан далаға өз еркімен шығуды талап етеді. „Сәл тоса тұрыңыздар, - дейді Демосфен, - мен бірнеше ауыз сөзімді жазып қалдырайын”. Соны да айтады храмның түкпіріне қарай барып, бір парақ қағаз алып кәдімгі хат жазып отырған адамға ұқсап, қамыс қаламды тістейді. Сонан соң ойланған қалыпқа еніп, шекпеніне оранып, басын төмен салбыратып жібереді Есік алдындағы әскерлер онықорқып отырған теңеп, оны мазақтай бастайды.

Демосфен (ол қамыс түтігі арқылы уды ішіпте үлгерген) шекпенін лақтырып тастап, отряд бастығына қадала қарайды: „Енді, лайық көрсең „Антигона” трагеиясындағы патшаның рөлін ойнай беруіңе болады және мына денені көмусіз – ақ тастай салыңдар”. Демосфен осыны айтады да, жан тапсырады.
Тест тапсырмалары

1. Эврипид өмір сүрген жылдар

А) 406-480
В) 400-470
С) 405-452
Д) 400-452

2. Эврипид Афиналық ортадағы кімдерден кейінгі ұлы драмматург?

А) Эсхил, Софокл
В) Геррадот, Демосфен
С) Аристофан,Сократр
Д) Скотт, Герадот

3. Эврипид қай ғасырға тән драматург?

А) 5 ғ. ІІ жартысы
В) 6 ғ. І жартысы
С) 6ғ
Д)4ғ

4. Бұл шығармадан Эврипидтің мифологияға арналған шығармасын тап?

А) Медия
В) Айвенго
С) Георги
Д) Тарих

5. Софокл қай елдің өкілі?

А) Греция
В) Франция
С) Англия
Д) Италия

6. Софокл қашан дүниеге келген?

А) б.з.д. 496 жыл
В) б.з.д 250
С) б.з.д309
Д) 450 ж

7. Софоклдің жазған трагедиясының саны

А) 120-ан астам
В) 150-ден ары
С) 140
Д) 100-ге жуық

8. Софоклдің бізге жеткен трагедиясының саны

А) 7
В)5
С)4
Д)2

9. Софокл шығармасында көтеретін мәселе

А) өз заманының әртүрлі мәселелері
В) махаббат
С)достық
Д) саясат мәселесі

10. «Иллиада», «Одисея» романдарының авторы

А) Гомер
В) Скотт
С)Дюма
Д) Дефо

11. Ежелгі драмматург, трагедияның атасы -

А)Эсхил
В)Скотт
С) Демосфен
Д) Гомер

12. Эсхилдің өмір сүрген жылдары

А) б.з.д 525-456
В) б.з.д 280
С) 456-482 ж.ж
Д) б.з.д 500ж

13. Эсхилдің шыққан тегі

А) Атақты Афина отбасы
В) Кедей
С) шаруа
Д) офицер отбасынан

14. Софокл дүниеге келген қала

А) Калон қаласы
В) Лондон
С) Мадрид
Д) Веймар

15. «Бұғауланған Промотей» туындысыың авторы

А) Эсхил
В)Скотт
С) Дюма
Д) Софокл
2-апта

8



Тақырыбы: Эллинистикалық кезең

Сабақ түрі: ой – бөліс, дебат

Дебат тақырыптары

1. Эллинизм заманы

2. Римдіктер Египетті жаулап алғанға дейінгі кезеңнің шартты түрдегі атауы эллинизм

3. Эллинизм заманының идеологиясы, мәдениеті.

4. Эллинистикалық поэзияның дамуы.

5. Эмпирикалық ғылымдардың дамуы

6. Ғылым мен көркем әдебиеттің араласуы

7. Мұражай мен кітапхана, филологтияның дамуы /мәтін туралы ғылым/

8. Грек тілінің таралуы /койнэ/.

9. Әдеби өнімдер, жаңа папирустық жазбалар

10. Афины – пәлсапа мен комедиографияның орталығы

11. Ғалым – ақындар.

12. Прозаның дамуы

13. Шешендік мектептер

14. Тарихи, пәлсапалық прозалар

15 Бұл кезеңде үлкен әскери монархиялық ұйымның пайда болуы


3-апта

9



Тақырыбы: Рим әдебиетінің ежелгі дәуірі (б.з.д.43-106)

Жоспары:

1.Цицерон Марк Тулий шығармашылығы

2.Цициронның шешендік өнер жайлы жазған шығармалары
Шешендік өнер қай ғасырда болса да халыққа, қалың көпшілікке әсер ететін оның санасын сезімін баурап, жігерін тасытатын қуатты құрал болып келген, ол өнер күні бүгінге дейін сол күшін, қасиетін жойған жоқ. Демек, халық алдында баяндама жасап, дәріс оқитын ғалым, жазушы жалпы әрбір білімді, мәдениетті адам үшін, шешендік өнертуралы білімнің тарихымен танысып, теориясымен қарулану сте артық емес. Шешендік өнердің шығуы, қалыптасуы және даму белгілі шешендердің есімдерімен, олардың мазмұнды, маңызды сөздермен белгіленеді. Мәселен, ежелгі Грецияда, б. ж. санауымыздан арғы 500-300 жылдар аралығында атақты 10 шешен өмір сүрген. Лисий мен Исократтың, әсіресе Демосфеннің қызметтері мен шешендік шеберліктері ерекше аталады.

Грециядан кейінгі шешендік өнердің ерекше дамыған елі Рим Республикасы Грек өнерімен білімінің тетелес мұрагері болған Рим де Красс, Антоний бастаған атақты шешен қолбасылар, қоғам қайраткерлері өткен. Алайда, олардың барлығы да айтулы шешен.

Марк Тулий Цицеронның (106-43ж) қатарында күн қасындағы ай сияқты көмескі көрінеді. М. Т. Цицеронның сақталған 27 сөзінің ішінде Л. С. Каталинаға қарсы айтылған төрт сөзі шешендік шеберліктің шыңы болып табылады.

Ежелгі гректердің өнері мен білімін, әсіресе Демосфенді оқып үйренген табиғатынан дарынды Цицерон Афинада іресі салынған шешендік өнердің Рим де ғажайып сарайын тұрғызды, атап айтқанда, риторика ғылымының (негізін) теориясын жасап, (шешендік өнердің) шешендердің үш түрлі (жоғары, орташа және төмен) – болаты туралы тамаша еңбек жазды. Олары ”Шешен туралы”, ”Брут, немесе атақты шешендер туралы”, ”шешен” дейтін үш трактатында жан жақты баяндалған.

Цицерон Марк Тулий – ежелгі Римнің саяси қайраткері, шешен жазушы. Салт аттылар сословиесінде 63 ж Консуль болван кезінде Цициронның беделі қатты өсті (Каталинаның қастандығын ашты, сенат та басшы роль атқарды). 1 үштік одақ құрылған соң Цицеронның ықпалы төмендеді; тіпті 58-57 ж қуғынға түсті. 56-50 жылы Г. Томкей мен Юлий цезарьды жақтады. Олар араздасқаннан кейін 49-47 жылдары азамат соғысы кезінде екеуін татуластырмақ болды. Цезар жеңген соң саясатынан қол үзді.

44 ж Цезар өлтірілгеннен кейін ғана байта саясатқа араласты. Оның М. Антонийге қарсы 14 сөзі осы кезеңге жатады. 43 ж 2-ші трицвиратқа қарсы күресте, сенат жеңілген кезде, Антоний мен Октавиан Августың қолынан қаза тапты.

Цицеронның саяси идеясы - ”аралас” мемлекет құрылыс (монархия, ористократия, және демоктария элементтері бар б.з.б. 3-2 жылдың басындағы Рим Республикасы үлгісіндегі мемлекет). Адамгершілік идеясы – грек философиясы теориясы мен Рим саяси (шешендік) теориясын ұштастыра білген. Дағдарыстар дәуіріндегі Республиканың ”бірінші адамы”, ”татуландырушы”, ”тәртіп сақтаушы және қамқоршы” кісілер Цицеронның өзін осындай адамның үлгісі деп. есептеді.

Марк Тулийдың шығкармашылығынан (үзінділерді есептегенде) саяси бағытта, негізінен сотта сөйлеген 58 сөзі, шешендік өнер, саясат, практикалық, философия, теориялық философия жөнінде 19 трактаты, аса маңызды психология, құжат және Римдегі азамат соғысы дәуірі туралы деректеме болып табылады. 800 астам хаты сақталған.

Халықтың даналық сөздерін, бұқаралық дстүрлерін зерттеп білгенде жалпы риторика білімінің негізін салушы ежелгі Рим шешені Цицеронның бір пікірі еске түседі. Римдіктердің шешендік өнерді қалай игергендігі және халқының дарындылығы туралы ол былай деген екен

”Атақ құмар жастардың қайткенде шешендік өнерді үйренуге талпынбаған бірде – бірі жоқ шығар. Сонда әуел баста теориялық білім дегеннен бейхабар, тіпті шешендік өнердің жаттығу тәсілі мен ғылыми ережесі бар деп. ойына да кірмеген олар адам тек өзінің ақыл күшімен жете алатын сатыға жетті. Оған жетуге маңызды, әр түрлі және сан алуан сот істерінің көптігі себеп болды. Соның нәтижесінде әркімнің өзінше талаптанып алған біліміне”.



Бақылау сұрақтары

  1. Ц.М.Тулий өмірі туралы мәлімет

  2. Цициронның саяси идеясы

  3. М.Тулийдың шығармасындағы саяси бағыттағы көзқарастары

  4. М.Тулийдың шешендік өнер жайлы жазған шығармалары

  5. Шешендік өнердің атасы М.Тулий

  6. М.Тулий шешендік сөз өнерінің теоретигі

Студенттің аудиторияда орындайтын тапсырмасы

1. Рим әдебиетінің ежелгі дәуірі

2. Рим әдебиетіндегі шешендік өнер

3. Ц. М. Тулий шығармалары

4. М.Тулийдың шығармасындағы саяси бағыттағы

көзқарастары

5. М.Тулийдың шешендік өнер жайлы жазған шығармалары

6. Шешендік өнердің атасы М.Тулий



Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

  1. Реферат

  2. Сұрақ – жауап



3-апта

10



Тақырыбы: М.Т.Цициронның шешендік өнер жайлы жазған

шығармалары

Сабақ түрі: Реферат

Реферат тақырыптары:

1. Цицерон Марк Тулий /б.з.д. 43-106ж.ж./ және оның әдебиеттің дамуындағы орны

2. Цицерон Марк Тулийдің сотта сөйлеуге арналған сөздері

3. Цицерон Марк Тулийдің шешеендік және пәлсапалық трактаттары, хаттары

4. Цицеронның шығармашылығындағы қиялдағыдай үлгілі мемлекет қайраткері

5. Цицерон Марк Тулий шешендік сөз өнерінің теоретигі, әлемдік мәдениет үшін маңызы

6. Шешендік өнердің атасы – Марк Тулий

7. Цицерон Марк Тулийдың саяси идеясы

8. Рим шешені Цицерон

9. Цициронның шешендік өнер жайлы жазған трактаты

10. Цициронның “Брут” атақты шешендер туралы трактаты

11. Цицеронның “Шешен” трактаты

12. Цицерон Марк Тулий шешендік сөз өнерінің теоретигі

13. Шешендік өнердің атасы – Марк Тулий

14. Цицерон Марк Тулийдың саяси идеясы

15. Цицерон Марк Тулийдің шешендік өнер жайлы жазған трактаттарын жинау



Тест тапсырмалары
1. Цицерон қай елдің шешені?

А) рим
В) грек


С) неміс
Д) латын
2. Цицеронның сотта сөйлеген қанша сөзі бар?

А) 58
В) 22


С) 5
Д) 23
3. Цицеронның осы күнге дейін бізге жеткен хатының саны

А) 800-ден астам


В) 300-ден астам
С) 100-ге жуық
Д) 120
4. Цицеронның бүгінгі таңға дейін қанша трактаты жеткен?

А) 19
В) 12


С) 18
Д) 10
5. Консуль Балван кезінде Цицеронның беделі қатты өсті. Қай жылы?

А) 63 жыл


В) 45
С)52
Д) 43
6. Шешендік өнердің атасы деп кімді айтамыз?

А) Цицерон

В) Демосфен
С) Аристотеь
Д) Сократ
7. Цицерон қай жылдары қуғынға түсті?

А) 58-57 жылдары


В) 30-45 жылдары
С) 85-89 жылдары
Д) 55-58 жылдары
8. Дағдарыстар дәуіріндегі республиканың адамдары Цицеронды қандай адам үлгісі деп есептеді?

А) татуландырушы


В) ажыратушы
С) ұрыстырушы
Д) мейірбан
9. Ежелгі Римнің саяси қайраткері шешен, жазушы

А) Цицерон


В) Аристотель
С) Сократ
Д) Дюма
10. 58-57 жылдары қуғынға түскен кім?

А) Цицерон

В) Сократ
С) Софокль
Д) Аристотеь

3-апта

11



Тақырыбы: Ежелгі дүниенің классикалық әдебиеті

Жосапры:

1. Ежелгі Қытай әдебиеті

2. Конфуций (479 - 551) адамды сүю гуманизімінің өкілі
Ежелгі Қытай данышпаны Конфуций кедейленген ақсүйек әскербасы отбасында дүниеге келген. Ата – анасынан ерте айрылған ол тек 15 жасында ғана білімге құштарлық танытады, ал 50 жасында өз мектебін қалыптастырады. Конфуций өзіне, ұрпақтарына және шәкірттерінеарнайы бөлінген қорымға жерленген, оның тұрған үйі қазіргі кезде атақты ғибадатханаға айналаған. Оның көптеген ізбасарлары болған олар ұстазының және өздерінің ой-пікірлерін, қағидалары мен тұжырымдарын жинақтап, «Әңгімелер мен пікірле» деген Конфуцишылдық ілімнің негізгі шығармасын дүниеге келтірді Қытайлықтардың көптеген ұрпақтары бұл кітапты үлгі тұтып, басшылыққа алған.

Кун-фу-цзының ілімінше, ең жоғарғы жаратушы күш – Аспан, ол жерде әділеттілік болуын қадағалап отырады. Ал қоғамдығытеңсіздік, әртүрлі сатыдағы топтардың болуы – ол әділеттілік. Олай болса, Ас пан (Көк ) осы теңсіздікті қорғайды. Кун-фу-цзы өзінің ілімін асппан денелерінің заңдылықтарын немесе бабалар рухын зерттеуге арнамайды. «Өмірдің не екенінбілмей жатып, өлімінің, рухтың не екенін қайдан білеміз», - деуінің өзі осыған айғақ.

Керісінше оның қарастыратын негізгі - адамдар арасындағы қарым – қатынас, тәрбие мәселелері. Осыған орай, ол мынадай ұғымдарға көбірек көңіл бөледі: «тең орта», «адамгершілік» және «өзара сүйіспеншілік». Осы үш ұғым бірігіп, «дао» (дұрыс жол) құрайды. Әр адам осы даоның (дұрыс жолмен) жолымен өмір сүруі қажет.

Кун-фу-цзы барлық нәрсе өзгерісте болады, уақыт тоқтамай өтіп жатады десе де, қоғамдық өмірге келгенде, ондағы қалыптасқан жағдайлар қаз қалпында дамуы керек деп есептейді. Сондықтан билеуші – билеуші, шенеунік- шенеунік, әке - әке, бала- бала болып, аттарына байланыс ты емес, шын мәнінде қалуы керек.


Бақылау сұрақтары

1. Конфуций адамды сүю гуманизімінің өкілдері

2. Кун-фу-цзыдың отбасы жайлы мәлімет

3. Кун-фу-цзының ілімінше, ең жоғарғы жаратушы күш

4. Кун-фу-цзы барлық нәрсе өзгерісте болады дейді себебі

5. Конфуций (479 - 551) адамды сүю гуманизімінің өкілі

6. Қытай патшалығының тарихи - өркениеттің тез дамуының тарихы

7. Хань империясы тұсындағы қытай әдебиеті


Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

1. Қытай әдебиетінің өкілі Конфуцийдің ілімі қазақ әдебиетіндегі ғалымдардың ілімін

салыстыру

2. Конфуциймен деңгейлес иеленуші ерекшелікті өмірбаянды баяндау

3. Ежелгі дүниенің классикалық әдебиеті

4. Ежелгі Қытай әдебиеті



3-апта

12



Тақырыбы: Ежелгі үнді әдебиеті және ұлы дастаны «Рамаян»

Сабақ түрі: Глоссарий

Глоссарий тақырыптары:

1.Үндінің классикалық эпосы – «Рамаян»

2. «Рамаян» дастанындағы мифологиялық дастандар

3. «Рамаян» дас танының сюжеттік желісі

4. Б.з. І мыңжылдығындағы ежелгі үнді әдебиетіндегі драманың дамуы.

5. Б.з. І мыңжылдығындағы ежелгі үнді әдебиетіндегі лириканың дамуы.

6. Б.з. І мыңжылдығындағы ежелгі үнді әдебиетіндегі поэзияның дамуы.

7. Б.з. І мыңжылдығындағы ежелгі үнді әдебиетіндегі прозаның дамуы.

8. Жаңа үнді тіліндегі әдебиетке көне әдеби үлгілердің әсері.

9. Кез – келген тақырыптың – діни, ғылыми сипатта жазылуы.

10. Кез – келген тақырыптың – ертегілік, эпикалық сипатта жазылуы.

11. Кез – келген тақырыптың – өлеңмен, тарихи сипатта жазылуы.

12. Кез – келген тақырыптың – прозалық пішінде де жазыла беруі.

13. Ежелгі үнді әдебиеті – қазіргі Пәкістан, Бангладеш халықтарына ортақ ұлттық мұра.

14. Ежелгі үнді әдебиетіндегі тайпалық тілдер

15. Пәлсапа, дәрігерлік, грамматика астрономия, сәулет туралы, бәрі де жазылған.



4-апта

13



Тақырыбы: Ежелгі Үнді әдебиеті және «Махабхарата» дастаны

Жоспары:

1. «Махабхарата» дастаны үнді халқының көп ғасырлық жемісі

2.«Махабхарата» - моральдық, саяси, өмір мазмұнының энциклопедиясы
Біздің эрамыздан бұрынғы ХХ ғасыр шамасында Инд мен Ганг жағалауындағы көне үнді жұрты жалпы көлемі «Илиада» мен «Одиссеяға» барабар бір мың жирма сегіз гилен шығарып, оларды «Ригведа» атаған. Он кітапқа топтастырады. Гилендердің классикалық қопарылмалы тіліндегі әлем-айшық-өрнектерге, лирикалық толғаныстарға, көркем образдарға қарағанда үнді халқында тіпті «Ригведаға» дейін де ғасырлар бойы дамып, жетіліп келген сөз өнері болғанға ұсайды.

«Ригведа» гимдері арқылы қалыптасқан әдеби дәстүр этикалық талғам тағы бір мың жыл өткен соң үнді халқының әлемге әйгілі ұлы дастандары «Махабхаратаға» одан кейін «Рамаянаға» ұласады.

«Махабхарата» - керемет көркем ескеткіш: дастанның 19 кітабындағы өлең көлемі екі жүз он төрт мың жол, немесе «Илияда» мен «Одесседан» сегіз есе артық.

«Махабхаратаның» бір алуан (наль туралы) аңызын В.А.Жуковский аударған болатын. Аударманың көркемдік құнын В.Г.Белинский жоғары бағалаған. Осы фактының өзі-ақ көне үнді поэтикасында эстетикалық талап пен талғам жоғары болғанын аңғартады. Екі поэмадағы бас кейіпкерлер «Махабхаратадағы» кришина «Ромаянадағы» Рама мифтік нанымдар тұтқынында бұлаңдап, құдайға баланған қалпында қалып қоймайды, жерге түседі, кәдімгі жер басып жүрген адам бейнесінде суреттеледі. Әсіресе «Ромаянаның» 2-6 кітаптарындағы суретеулермен баяндаулар әрі шынайы, әрі шыншыл. Осыған қарағанда, я болмаса поэманың көркемдік ерекшеліктеріне қарағанда, көне үнді поэтикасында жоғары дәрежедегі (әжептеуір) эстетикалық пинцип және жүйе болған.

Қысқасы эллада эстетикасынан жүздеген жылдар бұрын көне үндінің көркемдік көзқарасы туып, қалыптасқан: сол арқылы үнді поэтикасының өзгеше заңы, ережелері белгіленген. Ол заң ереже бойынша, үнді жазушылары өздерінің көркемдік шығармаларын әрқашан тек «Ригведа» гимдеріндегі «Махабхарата» және «Рамаяна» дастандарында сю жеттер мен образдар негізінде ғана жазушы шарт болған. Мысалы, аты шулы калидаса өзінің «Шакунтала» драмасын «Махабхаратаның» бір эпизодына құрса, одан бір мың бір мың, бір мың бір жүз жыл кейін Тулси Дас (ХVІ ғ.) «Дамаяна» сюжетін негізге алып, «Рамаяна» немесе «Рамачаритаманаса» деген поэма жазған.

Бұл жайды біз тек факті ретінде ғана айтып отырған жоқпыз. Үнді әдебиетіндегі мұндай көркемдік дәстүр үнді жазушыларына дайын эпикалық тақырыптар, сюжеттер мен образдар ұсынып қана тынған жоқ, соларды игеру, көркем жинақтау тәсілдерін қоса көрсетті. Мұның өзі аталған дәстүр арқылы көне үнді әдебиетінде белгілі дәрежеде логикалық байптау, шығармашылық жинақтау, эстетикалық жүйелеу, жасалды деген сөз. Ал, байптау, жинақтау, жүйелеу атаулының бәрі-теория. Баяғы, базғы заманның парасат дүниесіндегі алғашқы әдебиет-эстетикалық талғамдар, міне, осындай туған.

«Махабхарата»-бұдан 2500 жылдан астам уақыт бұрын дастан болып қалыптасып, халық арасында аса кең тараған көне Үндінің ұлы эпосы. Әлем әдебиетінің алтын қорынан алатын орны айрықша.

Шығармашылық негізіндегі фабуласы-Гастинапур патшалығындағы панада мен каураға атты туысқан екі рулы елдің трагедиялық ұрысы. Осыдан өрбіген сюжет қызықты. өріліп, арналы әңгімеге ұласады.

«Махабхаратаны» ежелгі Үнді халқының сан ғасыр өмірінің тіршілік-тынысының, бүкіл болымысының энциклопедиясы деп атауға болады. Өз алдына тұрған түрлі философиялық концентрациялар мен ұшқыр фантастика, астарлы аллегрия мен нәзік лирика, махаббатқа, сүйген жарға кіршіксіз адалдық, адам психологиясы мен әдетғұрпы, салт-сана бүкіл дастан бойында желіленіп, алуан оқиғалар арқылы ауыса астасып жатады.

Және бір ғажайып - бүгінгі ғылыми-техникалық революция замандағы шырқау шың-космос пен шыңырау терең-су асты, адамзат арқыл-ойының озық жетістіктері осынау көне дастаннан көрініс беретініне таңданбасқа шара жоқ.

Әлем әдебиетінің осы бір ұлы шығармасы түркі тілдес халықтардың ішінде қазақ тіліне тұңғыш рет аударылып отыр. Аударған белгілі ақын, жазушымыз Әбубәкір Нілібаев.
Бақылау сұрақтары

1. Ежелгі Үнді әдебиетінің тарихы.

2. “Махабхарата” дастанының негізгі мазмұны.

3. Шантану балықшы қыздың махаббаты жайлы жалпы түсінік.

4. “Махабхарата” дастаны мен “Иллида” мен “Одиссея” шығармасын салыстыру.

5. “Махабхарата” дастанын зерттеген орыс ғалымдары.

6. “Махабхарата” дастанының көлемі.

7. Дастанның кейіпкерлері: сиқыр Дхритараштар патша және оның әйелі патшайым

Гандахарим, және олардың үлкен ұлы Дурьудхон – Арджуна батыр.

8. «Махабхарата» - моральдық, саяси, әлеуметтік өмір мазмұнының энциклопедиясы.

9. Дастан оқиғаларының арқауы

10. Дастанның жырлаушылары: Вьяс, Вайшампаян жөнінде мәлімет жинау



Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

1. «Махабхаратада» ежелгі Үнді халқының сан ғасыр өмірінің тіршілік-тынысы

2. «Махабхарата» немесе «Ұлы Бхараттар (Ұрпақтар туралы жыр)»- кең көлемді шығарма.

3. «Махабхарата» көп ғасырлық ауызша орындаушылық жемесі


1. Үнді халхының әлемге әйгілі шығармаларының бірі

А) Махабхарата

В) Иллияда

С) Робинзон Крузо

Д) Гамлет

2. Махабхаратаның бір эпизотын құрған романының аты

А) Шакунтала

В) Иллияда

С) Робинзон Крузо

Д) Гамлет

3. Махабхаратаның дастан болып қалыптасқан уақыты

А)2500 жылдан астасм уақыт бұрын

В) 1000ж астам уақыт бұрын

С) 1500ж астам уақыт бұрын

Д) 500ж астам уақыт бұрын

4. Үнді халқының бүкіл болмысының энциклопедиясы деп атанған шығарма?

А) Махабхарата

В) Иллияда

С) Робинзон Крузо

Д) Гамлет

5. Махабхарата шығармасын тұнғыш рет қазақ тіліне аударған кім?

А) Ә. Нілібаев

В) С.Сейфуллин

С) Ж. Аймауытов

Д) Б. Майлин

6. Махабхарата дастанының 19 кітабындағы аяқ көлемі қанша жолдан тұрады?

А) 214000

В) 20000


С) 25000

Д) 30000

7. Махабхаратаның бір алуан аңызын аударған кім?

А)В.АЖуковский

В) Достоевский

С)Белинский

Д)Потанин

8. Аударманың көркемдік құнын жоғары бағалаған кім?

А) Белинский

В) В.АЖуковский

С) Достоевский

Д)Потанин

9. Махабхарата дастаны қанша кітаптан тұрады ?

А) 19


В) 20

С) 25


Д) 26

10. Махабхарата дастаны көлемі жағынан Илияда мен Одисеядан қанша есе артық?

А) 8

В) 5


С) 6

Д) 9


11. Махабхарата дастаны қай халық тікі?

А) Үнді


В) Қазақ

С)Ағылшын

Д)Иран

12. Нілібаевтің тұңғыш рет қазақ тіліне аударған шығармасы?



А) Махабхарата

В) Иллияда

С) Робинзон Крузо

Д) Гамлет

13. Үндінің ұлы ақыны , жазушысы кім?

А) Тагор

В) М. Ғалиев

С) Рудаки

Д) Фараби

14. Тагор «Құрбандық жырлары » атты қацй жылдан бастап шыға бастады?

А) 1914

В)1913


С)1950

Д)1858


15. Үндістанда үш ғасырға жуық өмір сүрген ұлы Манғол империясы негізін қалаушы кім?

А) Захриддин Мухаммед Ба быр

В) Омар Хаям

С) Бақырғани

Д) А. Йгнуки

16. Махабхарата грек эпостары Иллияда мен Одисей қосып неше елге даңқы жайылады?

А) 6

В) 5


С) 4

Д) 8


17. Махабхаратаның бір өзінің толық академиялық туындысы қанша?

А) 19


В) 20

С) 21


Д) 25

18. Махабхарата Ромаяна эпопеясын қазақ тіліне аударған аудармашы?

А) Ә. Нілібаев

В) С.Сейфуллин

С) Ж. Аймауытов

Д) Б. Майлин

19. Махабхарата эпопе ясының басты ерекшелігі

А) Махабхарата шығармасы шындық болғандығы жайында

В) Филосфиялық шығарма екендігінде

С) Саяси шығарма екендігінде

Д) Дұрыс жауап жоқ

20. Санскрит тіліндегі туындыда Махабхарата неше жол өлең болып берілген?

А) 100000

В) 200000

С) 300000

Д) 400000


4-апта

14



Тақырыбы: Қасиетті кітап «Авеста»

Сабақ түрі:

1. Авеста кітабынан кейінгі ұрпаққа қанша мың сөз жеткен ?

А) 63 мың

В) 48 мың

С) 54 мың

Д) 66 мың

2. Иранды басып алып «Авестаның» керек жерін өзіне қалдырып қалғанын өртеткен

атаман кім ?

А) А Макендонский

В) Темучин

С) Бату

Д) Әмір Шах



3. «Авеста» кітабын «Зоростризімнің бибилиясы» деп атаған зерттеуші

А) Е.Э Бертельс

В) В.В Бартолт

С) Ж.Ж Руссо

Д) Давидов

4. Иран әміршісі Аржасы Заратуштра қолға түсіру үшін кімді жұмсады?

А) Испандарды

В) Мигелді

С) Айвенгоны

Д) Санчоны

5. Заратуштра Саблан тауында қанша жыл өмір кешті ?

А) 20 жыл

В) 18 жыл

С) 22 жыл

Д) 16 жыл

6. Заратуштыра Саблан тауында қай жастар аралығында өмір сүрді ?

А) 19-39 жас

В) 13-31 жас

С) 17-39 жас

Д) 17-33 жас

7. Заратуштыра сегіз жасында барған ұстазынан қанша әскери өнер үйренді ?

А) 32


В) 9

С) 14


Д) 18

8 Заратушты жақтаушылар көбейгенін білген иран шахы аржасынына істеген әрекеті

А) Оны жақтастарымен қоса өлтіру

В) Заратуштты қолдау

С) Заратушттың дінін жоққа шығару

Д) Елінен қашып кету

9. «Авеста» тұпнұсқасы кітабының авторы кім ?

А) Заратушт

В) Иран

С) Мұхаммет с.ғ.с



Д) Ибраһим с.ғ.с

10 «Авеста» кітабының ағылшынша аудармасының авторы кім ?

А) Д. Дарчестетер

В) Д. Дефо

С) А Анипст

Д) Н.Гололей

11. Еңбекте Заратуштың әкесінің есімі

А) Пурисашапт

В) Исмадир

С) Хорез


Д) Аржасы

12. «Зорастер және оның тілі» деген атпен еңбек жазған шығыстың ғалымы кім ?

А) Э. Герцвельд

В) Марк Твен

С) Ә Даваев

Д) Ә. Нілібаев

13 .Заратушт қай жылы өмірге келді?

А) б.э.д 623

В) б.э.д 604

С) б.э.д 632

Д) б.э.д 39 жыл

14. «Авеста» кітабында Заратушт қолдаған бағыт не болды?

А) Бір тәңірге табыну

В) көп құдайлыққа табыну

С) жан-жануарларға табыну

Д) бабалар әлеміне бас ию

15. Заратуштың маңдайындағы белгісіне қарап оны көп құдайлықтың ғұламалары неше

жасында өртеп жіберді?

А) 2-жасында

В) 14-жасында

С) 10-жасында

Д) 7-жасында

16. Заратуштты өлтіру үшін Иран шаһы Испандиярды қайдан алдырды?

А) Қамаудан

В) көрші елден

С) Батырлар арасынан

Д) санасилер арасынан

17 Макендонскии өртеп жіберген «Авеста» кітабын қайта жаңғыртуға атсалысқан кімдердің патшасы еді?

А) Сансапилер

В) Иран


С) Қытай

Д) Поговицтер



4-апта

15



Тақырыбы: Ежелгі иран әдебиеті

Жоспры:

1. Қасиетті кітап «Авеста» - ежелгі иран жазба ескерткіштерінің озық үлгісі.

2. Заратуштра есіміне қатысты бақсылық арбау, әнұрандар, шешендік өнер дәстүрлерінің

қалыптасуы
«Авеста» гимндері дін бе? поэзия ма? Бұл жай әлі түгел айтылып болған жоқ. Ғасырлар керуені көшіп – қонып, ғасырлар ауысқан сайын «Авеста» ашыла түскендей болады-ау, бірақ әлемдік теңіздегі алып айсберг секілді көп қырлы, көп сырлы, түгел көрініп түгесіліп болмайды. «Махаббат дегеніміз - құдай» деп бастаған үндіирандықтар еді. Олар отты ерекше құдай тұтқан ғой. Жалпы, «Авестада» айтылған ойлар, ұсыныстар, болжамдар, толғаулар, тракттар шығыс халықтарының рухани мәдениетімен, қазынасымен үндесіп жатады. Ахеменид, Парфиян, Сасанид секілді бір кездегі құдыретті Иран империяларының мемлекеттік тілі зорастризм болды. Бұл дінннің негізгі діңгегі: әр адам өз жанына, тағдырына жауап береді, сол адамның ойлары мен істері әлем тағдырына байланысты болуы керек. Зорастризм, манихей, хрестиян, юдаизм, гностицизм сияқты көптеген діндерге айналу ықпал етті.

«Авеста» «абастаг» деген пехлеви сөзінен шыққан, «орнату», «бекіту» деген мағынаны береді. «Авеста» - қасиетті жазу, Зорастризмнің киелі кітаптарының жиынтығы, «Авестаның» пехлевиге түсінік түсінктемемен аударылған түрін «Зенд», немесе «Авестазенд» деп атайды «Авеста» мәтіндері сасанидтер кезінде (б.э.д. 3ғ.) ауызша бір канонға біріккен еді, Ал арнайы жазу формасына пехлеви әліппесінің негізінде 11 ғасырда түсті. Сасанид «Авестасы» 21 кітаптан құралған. Бізге жеткені – «Вендидат», «Ясна», толық жетпеді. «Висперед», «Яшты» бар , қалғандары жеке үзінділер түрінде ғана сақталған.

«Авеста» тілі шығыс иран, халықтарының, дәлірек айтқанда Орта Азия халықтарының ежелгі аузша Һәм жазбаша жәдігерлерінің негізінде қалыптасқан деседі. Бұл халықтар арасына зорастризм кеңінен тарап тұрған кез еді. И.М.Дьяконовтың, В.А. Лифшицтің пікірлері бойынша, жазбаша «Авеста» сасанидтер дәуірінің (ІІІ ғ.) бас кезінде болған. Оған дәлел ескі Нисадан табылған жаңа құжаттар болып отыр. Әрине, «Авестаның» жазбаша қалыпқа түспестен бұрын ауызша нұсқаулармен мәлім болғандығында шек жоқ.

Бізге «Авестадан» 63 мың сөз жетті. Бұл алыптың жұқаналары болса керек.

Ескерткіш «Ясна», «Яшты», «Висперед», «Вендидат», «Хурда», «Авеста» дейтін бөлімдерден тұрады.

«Авестаның» алғашқы жиынтығы көп тақырыпты, көп тараулы болып келді. Тек қана дінді уағыздамай дәрігерлікті, космографияны заңды қамтыды. Ислам келіп дүниеге өз үстемдігін орната бастаған кезде Зорас тризм кейін шегінде. Соның нәтижесінде «Авестаның» толық тараулары таратылып, кейбір үзінділері ғана қалды.

«Авеста» құрамында әр текті текстер кездеседі. Солардың ең ежелгі түріне «Гатылар» жатады. Сасанидтер тұсында «Авестадан»- 348 тарау қалған, бұдан 21 кітап шыққан.

Араб шапқыншылығы кезінде біраз қолжазбаларды өртеп жіберген.

«Авестада» бүгінгі күнмен үндесіп тұратын ойлар бар. Мысалы, «Авестаның» 17 дұғадан құралған ірі бөлімі, «Гатыда» жер үстіндегі тіршіліктің жақсы жақтары жырланады. Жер, мал шаруашылығы дәріптеледі. Табиғатты қызғыштай қорғап зұлым күштерге қарсы күресетін батырлар әрекеті сипатталады. Сонымен қатар шаманизм белгілері шешендік өнер сахнаға шыға бастаған.

«Авестаның» ескі иран тілінде немесе авеста тілінде жазылған шығарма деп таниды. Осы күнге дейін бұл кітаптан үзінділлер оқылады. «Авестаның» 2-ші басылымы «Зенд» - үзінділері оқылады. «Авестаның» 1-ші кітабы «Вендидат» - 22 тараудан құралған. «Заратушра» мен « Ахура Мазданың» арасындағы диалогтан тұрады. «Висперед» - 24 тараудан ал

«Ясна» - 17, «Яшты» - 22 гимннен тұрады.

Бақылау сұрақтары


  1. Зарадуштың жүргізген ой пікірі.

  2. Зарадуштың қалдырған қазынасы.

  3. Зарадуштың дүниедегі ең алғаш рет кітап “Авестаны” жазуы.

  4. Иран мемлекетінде Авестоны жоғары санауы.

  5. Иран жазба әдебиетінің озық үлгісі.

6. Ежелгі Иран әдебиетінің тарихы.

7. “Авеста” Заратуштың ең алғашқы кітабы.

8. “Авеста”кітабының жалпы көлемі.

9. “Авеста” кітабының қайта тіктелуіне себеп болған жағдай.

10. “Авеста” кітабының жазылу тарихы.

11. “Авеста”кітабының жалпы көлемі.


Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

1. «Авестаның» 1-ші кітабының аталуы «Вендидат»

2. «Авестаның» 2-ші басылымының аталуы. «ЗендАвеста»

3. «Авестаның» құрамында әр түрлі текті текстер кездеседі, солардың ең ежелгі түрі «Гатылар»

4. Академик Ә.Марғұлан «Авестаны» ең алғаш келістіре шығарған елдер (қазақ сахарасына

қоныстанған сақтар, ғұндар, үйсіндер, қаңлылар)
Тест тапсырмалары
1. 19 ғасырдың екінші жартысында Иран елінің жазушылары адамдардың санасын ояту үшін не істеді?

А) Прозалық шығармалар жазды

В) Ешқандай әрекет жасамады

С) Халыққа би үйретті

Д) Халыққа өлең айтуды үйретті

Е)Иран елінде жазушылар болмады

2. Иран әдебиетіндегі прозаның дамуына қандай әдебиет әсер етті?

А) Француз әдебиеті

В) Қазақ әдебиеті

С) Өзбек әдебиеті

Д) Испан әдебиеті

Е) Түрік әдебиеті

3. Әзербайжан ақыны Зейн ол Абедин Иран туралы қандай шығарма жазды ?

А) Ибрагим бектің - саяхаты

В) Бақытсыз Жамал

С)Үш ноян

Д) Өмір мектебі

Е) Үнсіздік

4. Иран революциясына белсене қатысқан Иран мемлекетінің қоғам қайраткері 1886-1956 жылдар аралығында өмір сүрген жазушы

А) М.Т Бахар

В) А. Байтұрсынов

С) В. Шекспир

Д) Г. Моносса

Е) А. Құнанбаев

5. Қай жылы Иранда тұрмыстық поэзия саласы даму жылдары

А) 1905-1911

В) 1105-1111

С) 1205-1815

Д) 2000-1900

Е)1980-1990

6. 1905-1911жылдар Иранда әдебиет жағдайында қай сала кеңінен дамыды

А) поэзия

В) проза

С) би


Д) шешен сөздер

Е)айтыс


7. Иран әдебиетінің өкілі М.Т . Бахар қай жылдар аралығында өмір сүрді?

А) 1886-1956

В) 1861-1920

С) 1861-1917

Д)1960-1970

Е)1890-1990

8. Иран мәдениетінің діні

А) ислам


В) будда

С) шейз


Д) християн

9. Иран әдебиетінің поэзиялық , прозалық шығармалары қай ғасырда дамыды?

А) 19-20

В) 18- 20

С) 18- 21

Д) 19-19


10. Иран шаһының тағына кім отырды ?

А)Мухаммед Риза

В) А. Байтұрсынов

С) В. Шекспир

Д) Г. Моносса

Мольер
4-апта

16

Тақырыбы:Классикалық үнді әдебиеті

Сабақ түрі: Глоссарий

Глоссарий тақырыптары:


  1. Б.з.д. 1-ші ғасырындағы санскрит әдебиеті

  2. Әдеби эпостың драманың, лириканың өкілдері

  3. Ведалар мен эпостағы тармақтар

  4. Сол кезеңдегі оқиға баяндаушы эпизодтар мен диалогтар

  5. Ежелгі үнді драмасы

  6. Жоғары тәңірі Брахмаға драманы жасау туралы жазылған «Натьяшастра» атты тұңғыш санскриттік трактат.

  7. Б.з.д. 4-8 ғ. Сакскрит әдебиеті.

  8. Үнділік ортағасырлық Гуптар әулетібилеген империя

  9. Әдебиет пен өнердің дамуы

  10. Буддизм мен джайнизмді брахмандық діни бағыттың түпкілікті жеңуі

  11. Ежелгі үнді әдебиеті үшін пурандық этикалық ілімнің маңыздылығы

12. Калидастың өмірі, тұрмысы туралы аңыздар, шындық мазмұны.

13. Калидастың «Шакунтала» драмасы.

14. Калидастың «Шакунтала» драмасы – ежелгі үнді әдебиетінің, бүкіл үнді мәдениетінің үздік

табысы.


15. Калидас аңыз бойынша Кали атты тәңірінің храмында түнеп, бүкіл ғылымдарды меңгерген

ақындық дарынына қойылса керек


5-апта

17



Тақырыбы: Ежелгі арабтардың сөз өнері

Жоспары:

1 Ежелгі ауызша араб поэзиясы

2. Ежелгі арабтардың сөз өнері (6-7 ғасыр ортасы)

3. „Құран” - араб әдебиетінің классикалық ұлы ескерткіші
Таяу Орта Шығыстағы, Солт.Африка мен Оңтүстік – Батыс Европаны орта ғаысрларда мекендеген Аоабтар мен Араб тілінің ана тілі есебінде пайдаланған халықтардың әдебиеті. Шығыстаға ең бай әдемдегі ең көне әдебиеттердің бірі. Түп негізі қадым замандарға халық поэзиясы үлгілеріне тіреледі. Араб әдебиетнің – “Ақындар атасы” аталған Имру-л-Қайс (500-540) деп есептеледі. Бүкіл өмірін ауыр күрес үстінде өткізген “Жиханкез ханзада” Имру – л – қайс өз заманының шынайы суретін жасаған шығармалар туғызды, Араб поэзиясының негізгі заңдарын белгіледі. Оның ізін баса шыққан Тарафа (543-569) жырларынан Исламға дейінгі көшпенді бәдеуйлердің дүниеге көзқарасы, өзіндік философиясы аңғарылады: Әл-харрис Ибн халлиза (т.ж. белгісіз - 570) мен Амир Ибн Кулсум (т.ж белгісіз - 600) ақындық таланттарын өз руларының намысын жоқтап, атақ абыройын көтеру жолына жұмсаса, ан-набиға аз-зубяни (т.ж, белгісіз - 604) Араб әдебиеті тарихындағы Сарай ақындарының тұңғышы болды. Араб әдебиетін жаңа белеске шығарған Зухайр Ибн Аби Сулма (530-627) офолистік философиялық поэзияны (Хикма) дамытты, Араб ақындарының ішінде бірінші болып адамның ішкі дүниесін жыр арқауы етті. Ғажайып өмір кешкен Антара ибн Шаддат әл-Әбси (525-615) Араб әдебиетінің даму тарихында елеулі роль атқарған махаббат мұңына, нәзік сезімге суарған әсем туындылар, қайтпас ерлікті дәріптеген жорық жырларын қалдырды. Бойына дарыған үлкен қабілетті мал табу құралы еткен Әл Аъша (530-629) негізінен мадақ жырларын (мадых) шығарумен айналысса, Әл Хутайя (т.ж. белгісіз - 679) Сатиралық туындыларымен (Хиджа) танылды: Әйел ақын Әл – Хамса (575-664) эллегиялар (Риса) авторы ретінде белгілі, ал жауынгер ақын Хаким Ат Таий (Атымтай Жомарт VІғ) өз жырларында азаматқа тән абзал қасиеттерді дәріптейді.

Араб поэзиясының ең алғашқы туындысы Құран Ислам дінінің негізін салушы Мұхаммедтің өсиет, насихат сөздерімен діни аңыздардың жинағы болып табылады. Құран діни кітап болғанымен, әдеби тілді қалыптастыру, проза стилін бір ізге түсіру саласында айтарлықтай қызмет етті. Ислам дінінің, Құран шығуымен байланысты Араб әдебиеті жаңа түр, жаңа сипат алды. Ақындардың бір тобы исламға наразылық білдіріп, Мұхаммед пен оның сахабаларын сқақтаса, екінші топ ақындар Мұхаммед бастаған істі барынша қолдайды, жаңа діннің барлық маңданда жеңіп шығуы жолында ат салысады. Осы діни күрес поэзиясының ең көрнекті өкілдері Қағб ибн Зуайр (т.ж. белгісіз 662) Хассан ибн Сабит (т.ж белгісіз - 674) Әбу Зуайб Әл – Хузали (т.ж. бнлгісі - 646) болды.

Халифаттың ыдырау дәуірінде өмір сүрген ұлы ақын, “әлемді жырға толтырған” Әбу Ат - Тайб Әл Мутанабби (915-965) дүние жүзі әдебитіндегі ең көрнекті тұлғалардың бірінен саналады. Шығыстың ұлы ойшылдарының бірі Әбу-л-Аъла, Әл-Маърри (973-1057) ұзақ жасап, ақын, прозайх әрі филосов ретінде артына мол мұра қалдырды.

(8-15) Мұсылман әлеміндегі гүлстандардың бірі Арабтар билеген Оңт.Испанияға сәйкес өзінтік ерекшеліктері бар Андалузия әдебиеті көркем жайды. Шығыс пен Батыс аралығындағы мәдени көпір іспеттес болған Андалузия Араб әдебиетіне көптеген талантты ақын жазушылар мен әдебиетшілер берді. Олардың ең мәшһүрлері: Ибн Абд Рабихи (860-940) Ибн Шухрайд (992-1034) Ибн Зайдун (1003-1071) Ибн Хамдис ас-Сикили (1055-1132) Лисан ад-Дин ибн әл - Хәтиб (1303-1374).

1256 ж Бағдатты Шыңғыс ханның немересі Хулагу ханның жаулап алуына байланысты Араб халифаты құлайды да, Араб халқы үшін бірнеше ғасырға созылған қара түнек заман туады. Монғолдар, Мамлүктер, Түріктер билігіндегі елде әдебиеттің дамуы баяулайды. Жақсы дәстүрлер көнереді әдеби өмір тек XІX ғ-да ғана қайта жандана бастайды. Алайда бұл кезеңде әр түрлң тарихи жағдайлар нәтижесінде Араб әдебиеті өзінің өлкелік, тілдік диалектілік белгілеріне сай мысыр, Сирия, Ирак, Ливан, Алжир т.б. Дербес әдебиетке бөлініп кетеді.
Бақылау сұрақтары


  1. Ежелгі ауызша араб поэзиясы

  2. 7ғ. араб жазба поэзиясының пайда болуы

  3. Ежелгі арабтардың сөз өнері

  4. Имру- л Кайс. Ис ламға дейінгі поэзия патшасы атанған бәдәуи ақыны, бәйіттерінің мазмұны.

  5. Сарай шайрларының поэзиясы

  6. «Құран» - араб әдебиетінің классикалық ұлы ескерткіші

  7. Ислам дінінің пайда болуы ,

  8. Құраннның 114 сүреден тұратындығы



Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

1. «Құран» кітабының ішіндегі тарихи естелік тәрізді оқиғалы көқркем әңгімелер

2. Көркем әңгімелердегі Адам Ата мен Хауа Анадан бастап, ең соңғы Мұхаммед пайғамбарға

дейінгі адамзат елеулі оқиғаларының суреттелуін конспектілеу



Тест тапсырмалары:

1. Шығыстағы ең бай, әлемдегі ең көне әдебиеттердің бірі

А) араб
В) пасы
С) испан
Д) латын
2. Араб әдебиетінің ақындар атасы аталған

А) Имру-л-Кайс


В) Әл-Фараби
С) Әл-Кинди
Д) Әл-Ипси
3. Араб әдебиетінің жауынгер ақыны

А) Хакім ат-Ташит


В) Шекспир
С) Әл-Кинди
Д) Әл-фараби

4. 575-664 жылдары өмір сүрген элигиялар автоы ретінде белгілі болған араб әдебиетінің әйел өкілі

А) Әл-Хамса
В) Тагор
С) Гете

Д) Скотт


5. Араб әдебиетінің сабырлы ақындарының бірі -

А) әл-Хутая


В) Әл-Фараби
С) Әл-Кинди
Д) Скотт
6. Араб әдебиетін жаңа белеске шығарған афористік философиясын дамытқан

А) Зухаир ибн аби Сулма


В) Шамси
С) Әл-Кинди
Д) Әл-Фараби
7. Араб әдебиетінің тарихындағы сарай ақындарының тұңғышы

А) Әл-Набина


В) Әл-Хамса
С) Әл-кинди
Д) Әл-Фараби

8. Араб әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі Ибн Абу Рабихи өмірге елген жылдары


А) 840-860

В) 992-1034


С) 993-1033
Д) 996-1066
9. Араб әдебиеті тарихындағы сарай ақындарының тұңғышы

А) Ан Набине аз Зубяни


В) Әл - Марии
С) Әл - Хамса
Д) Хаким ат Ташии
10. Имрул Кайс өмір сүрген кезең

А) 500-540


В) 501-546
С) 502-548
Д) 506-549
11. Араб әдебиетінң өкілі Айтара ибн Шаддат әл Әбси шығармаларының негізгі тақырыбы

А) Махаббат мұңы, нәзік сезім

В) Туған жер
С) Ерлік
Д) Ілім - білім
12. Араб әдебиетінің 1256 жылы басқыншылықтан кейн қайта жаңғырған кезеңі

А) 19ғ.
В) 20ғ.


С) 15ғ.
Д) 16ғ.

13.Шығыс пен батыс арасында әдеби көпір іспеттес болған


А) Андалусия әдебиеті

В) Алжир әдебиеті

С) Монғол әдбиет

Д) Қытай әдебиеті



5-апта

18



Тақырыбы: Андалусиядағы араб әдебиеті

(8-15 ғасыр аралығы)

Сабақ түрі: Реферат

Реферат тақырыптары:

1. ХІІІ – ХV ғ/ғы араб әдебиеті.

2. «Мың бір түн» - араб, үнді, парсы түркі халықтарының әр ғасырда туған ертегілерінің жиынтығы.

1. 19 ғ. соңы мен 20 ғ. азия елдерінің әдебиетіндегі ағартушылық ерекшеліктер

2. Араб әдебиетнің тарихы.

3. Әлемдік әдеби шығармашылық байланыстар аясында поэзия, проза, драмалық жанрлардың

дамуы.

4. ХІІІ – ХVғғ. араб әдебиеті.



5. Моңғол ханы Хулагу тұсындағы араб мәдениеті

6. Ал- Закир ад – Дин Бейбарыс сұлтан басқарған мамлюктер мемлекеті тұсындағы араб мәдениеті

7. Халықтық әдебиеттің шарықтауы

8. Осман түріктері жаулап алған кездегі араб әдебиеті

9. Софылық поэзияның концепциясы

10 Софылық поэзиясындағы өзіндік символикалық стиль.

11. «Мың бір түн» - араб тілінде жинақталған әлем әдебиетінің үздік үлгісі

12. «Мың бір түн» - араб, үнді, парсы, түркі халықтарының әр ғасырда туған ертегілерінің

жиынтығы .

13. Халық романдары.

14. Қыпшақ ұланы, Отырар жерінің перзенті сұлтан Бейбарыс туралы аңыздар, қиссалар, әңгімелер.

5-апта

19



Тақырыбы: Қайта өрлеу дәуірінің әдебиеті

Жоспары:

1. Қайта өрлеу мәдениетінің көп құрамдылығы және қайшылықты жақтары.

2. Діни театрдың дамуындағы негізгі кезеңдер.
15 ғасырдың аяғы 16 ғ/ң басында Батыс Еуропа елдерінің көпшілігі капиталистік даму жолына түсті 5-формация бар. Антика деген құлдық дәуір. Кез – келген формация - ол даму болып саналады. Бұл тұста қоғамдық әдет – ғұрыптары феодалдық қоғамның әдет – ғұрыптарын құрудан басталады.

15-16ғ Антикалық мәдениет жандана бастайды. Экономикадағы өзгеріс, географияллық ашылымдар сауданың дамуы өндіріс орындарының дамуы мәдениеттің шарықтауына алып келді.

Дүниені тануға деген жаңаша құбылыс болады бұл кезеңде адамның жеке тұлға ретінде дамуы оның белсенділігі ар тып бағалана бастады. Сөйтіп, орта ғасырдағы аскетизм- мен мораль жоққа шығарыла бастады.

Аскетизм - соқыр сенім. Италян Жордана деген кісі отқа өртелінді. Қайта өрлеу дәуірінде Гуманизм бағыты батыл өріс алды. Гуманизм – латынша, Гуманист- адамдық деген ұғымды білдіреді.

Бұл кезеңдегі өнердің нәтижесі мазмұны адамдардың бақыты болды. Жер бетінде бақыт бар бақыт үшін күресте болады. Бұл бағытта антикалық мәдениетіндегі сұлулық сезімі махаббат, бақыт мәселесі нәтижесі ретінде танытылды. Дегенімен қайта өрлеу мәдениеті адамдың көркемдік дамуының алғашқы адымы болады.

Қайта өрлеу мәдениеті образдылық бағытта дамыды. Бұл қатарға енетіндер - әсем, кең адам ерекше тұлға ретінде бағаланды мысалы, Шекспир «Гамлет» деген шығармасында «Адам неткен керемет» деп жар салды.

Бұл кезеңде суретшілік өнері де дамиды. Рафаельдің «Мадонна» немесе Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» трагедиясы. Гармония 15 ғасырда пайда болып ішкі жан сұлулық дүниемен, сыртқыжан сұлулық бірікті. Сонымен бұл кезеңде дамыған бағыттар осы айтылғандардан бағыт алды.



Бақылау сұрақтары

  1. Қайта өрлеу мәдениетінің көп құрамдылығы және қайшылықты жақтары

  2. Оның орта ғасырлық мәдениетпен байланыстылығы

  3. Орта ғасырдағы дәстүрді жалғастырудағы фольклормен қалалық мәдениеттің ролі

  4. Табиғат, антикалық пәлсапа, риторика, поэтика және поэзия туралы гуманистік антикалық ілімдердің қайта жандануы

  5. Қайта өрлеу дәуіріндегі неміс әдебиетін дәуірлеу

  6. 15ғ. Соңында неміс гуманистерінің риторикалық мәдениеті және латындық әдебиет

  7. 16 ғ/ң 1-ші жартысындағы халықтық көпшілік әдебиет

  8. Қайта өрлеу дәуіріндегі Франциядағы тарихи - әдеби процесті дәуірлеу

  9. 16ғ/ң. 1-ші жартысындағы поэзияның дамуы.

  10. Испаниядағы әдеби дамуды дәурлеу

  11. Ауызша лиро - эпикалық поэзияның дамуы

  12. Испан әдебиетіндегі роман жанрының түрлері

  13. Рыцарлық романның генезисі, орта ғасырлық романдармен байланысы

  14. Қайта өрлеу дәуіріндегі ағылшын әдебиетін дәуірлеу

  15. Поэзияның, прозаның драматургияның дамуы


Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

  1. Қайта өрлеудің алғашқы кезеңіндегі әдебиет /Треченто/

  2. Қайта өрлеу қозғалысының Италияда пайда болуының жағдайлары

  3. Қайта өрлеу мәдениетінің әдебиетке ықпалы

  4. Драманың антикалық теориясының қайта түлеуі


5-апта

20



Тақырыбы: Орта ғасырлық Еуропа әдебиеті

Сабақ түрі: Ой – бөліс, дебат

Дебат тақырыптары:

  1. Орта ғасырлардағы антикалық мәдени мұраның ролі.

  2. Хрестиандық және антикалық мұра

  3. Орта ғасырлық мәдениеттің қалыптасуы

  4. Орта ғасырлық әдебиеттің дамуындағы әртүрлі кезеңдердегі фольклор мен әдебиеттің өзара қатынасы

  5. Орта ғасыр мәдениетінің алғашқы кезеңіндегі дамуы және оның сатылары

  6. Латын тіліндегі жазба әдебиет

  7. Оның діншілдік және жоғары зиялы қауымдық сипаты

  8. Дидактикалық мазмұн

  9. Халықтың ауызша шығармашылығы

  10. Ежелгі еуропа халықтарының лирикалық поэзиясының сілтемелері

  11. Мифологтиялық эпос, қ иял ғажайыптық және батырлық ертегілер

  12. Батырлық эпос халықтардың эпикалық шығармашылығы дамуының негізі кезеңдері

  13. Ирландық эпос оның көркемдік қырлары

  14. Ирландық сагтардың қиял- ғажайыптық және батырлық ертегімен байланысы

15. Скандинавтық эпос және лирикалық поэзия.

16. Скандинавия әдебиеті.

17. Скандинавтық саг өмірдің тұрмыстың тарихтың халықтық көркем ойлау негізі

18. Дамыған орта ғасырдағы батырлық эпос

19. Эпикалық поэмалардың ауызша дәстүрде пайда болып, жазба үлгіге айнала бастауы

20. Франциядағы батырлық эпос


6-апта

21



Тақырыбы: Итальян әдебиеті

Жоспары:

1. Джовани Боккачо өмірі мен шығармашылығы

2. Боккачоның итальян және европалық новеллистикаға әсері
Джовани Боккачо Парижде 1313 дүниеге келіп, 1375 жылы қайтыс болды.

Джовани Боккачоның өзгелерден айырмашылығы көркем прозаның негізін салған. Ол Петрарка секілді әрі ғалым, әрі филолог болды. Джовани Боккачо әдебиетте еуропалық гуманизімінің көсемі тұрғысынан емес ол сол кездегі ең төменгі жанр новелист жазушы ретінде танылды.

Джовани Боккачо Флоренциялық саудагермен француз әйелінен туған некесіз ұл болды. Ол Парижде туылды. Кейін әкесінің қолдауымен алғашында сауда, кейін заң ғылымын айналысты.

Дгенімен Петраркамен деңгейлес бола алмады. Джовани Боккачо 14 жасында Неопль қаласына келеді. Бұл кезде Неопль ірі филос офиялық қаланың орталығы әрі Петрарканың досы

Роберд Анжускидің королдік сарайы осында болды. Роберд Анжуски Неоплді өнер ортасына айналдырды. Ал Джовани Боккачо осы кезде Неоплдің гуманистігімен танысып, осы таныстық арқасында сарай маңындағылармен танысады. Сөйтіп король Анжускидің өкіл қызы Мария Аквинаға ғашық болды. Оның өзінің сүйіктісінің атын Фяметта деп атаған. Сөйтіп өзінің сүйіктісіне ғашықтық шығармаларын арнайды. Джовани Боккачоның Фяметтаға деген ғашықтық шығармаларының Данте Амрори мен Франческоға қарағанда өзіндік ерекшелігі болды. Петраркада әйел нақты суреттелгенімен қиял мекен Платонизмдік қиялдан ғана болу.

Ал Джовани Боккачоның Петаркадан ілгерілеп нағыз өззінің басынан кешкен махаббаттарын жырлады. Сонда Мария Фияметтамен Боккачо тек әдеби кейіпкерлер ғана емес өмірде де бірін – бірі сүйген ғашықтар болған. Джовани Боккачо алғаш рет 1336 жылы сенбіде шіркеуге барады.

Сан Лоренсе шіркеуінде көріп ғашық болады. Кедей (Флебей) жігіт салтанатты корол қызына тек жазушылық таланты аралығы ғана қол жеткізді. Дегенімен бұл бақыт ұзаққа созылмай, Мария оны басқаға айырбастайды. Бұдан кейін құлай сүйген Джовани Боккачо өзінің біркездегі ғаламат ғашықтық сезімдерінің кшімен соны еске алу аралығы талай туындады.

Джовани Боккачо өзінің шығармашылығын Неоплда бастап Флоренцияда аяқтады. Ол 1338 жылы „Филокола” романын жазды. Мұнда Флоркомен Бенжефлоның аралығындағы махаббат тартысы суреттеледі. 1341 жылы Джовани Боккачо „Аметта” өлең қарасөзбен жазылған идеясын жазды.

Идея баллада сияқты шығарманың түрі. Джовани Боккачоның жас кезіндегі көркемдігінің бірі „Фяметта” 1348 жылы кейде оны Фяметто Мадоннаның эллегиясы деп те атайды. Қарасөзбен жазылған бұл повесті Батысеуропа әдебиетінде тұңғыш психологиялық роман деп атады. Джовани Боккачо шығармашылығының басты жетістігі өзіне дейін әйелдерді мадақтау басым болса енді Джовани Боккачо әйелдің ішкі жан дүниесін психологиялық тұрғыдан сөз етті.

1350 жылы Джовани Боккачо Франческо Петраркамен кездесіп достық қарым – қатынаста болды. Олардың көркем шығармалары италиян тілінде жазылса өздерінің еңбектері латын тілінде жазылды. Джовани Боккачоның өнімді еңбектерінің бірі латын тілінде еді. Джовани Боккачо латын тілін қанша құрметтегенімен құнды дүниесін италиян тілінде жазды. Ол латын тілін ғылыми еңбектерін және 16 экологтық шығармаларын жазды. „Декамерон” ең алғаш новеллалық жинағы Джовани Боккачолар әлемдік даңқтың алып келген 1352-1353 жылы жазылған туындысы „Декамерон” бұл шығарма италиян көркем прозаның бастауы болып табылды. „Декамерон”- 10 күн дегенді білдіреді. Бұл новеллада 1348 жылы әйгілі флоренциядағы оба оқиғасы суреттеледі.

7 әйел 3 жігіт қаланың шетіне ауруы жұғып кетпесіндеп тұрады. Мұнда әр кейіпкердің 10 новелласы бар. Барлығы 100 Шахризаданың 1001 түні осыған сәйкес келеді.

Бақылау сұрақтары


  1. Джовани Боккачо өмірі

  2. Джовани Боккачо шығармашылығы

  3. Шығармаларындағы махаббат сарыны

  4. „Декамеронның” италиян көркем прозасының дамуына әсері

  5. Джовани Боккачоның италиян және еуропалық новвелистикаға әсері

  6. Джовани Боккачо әдебиетте еуропалық гуманизімінің көсемі

Студенттің үйде орындайтын тапсырмасы

1. „Декамерон”- 10 күн дегенді білдіруі.

2. Джовани Боккачо жөнінде мәлімет жинау
Тест тапсырмалары
1. Джоввни Боккочо қай жылдары өмір сүрген ?

А)1313-1375

В)1325-1356

С)1652-1358

Д)1325-1385

2. Джовани Боккочо 1338 ж қандай роман жазып шығарды?

А) Филоколо

В) Шайтанның шипасы

С) Үш ноян

Д) Ромео Ждулетто

3. Филоколо шығармасынан кейін қандай роман жазды?

А) Декомеран

В) Шайтанның шипасы

С) Үш ноян

Д) Ромео Ждулетто

4. Джовани Боккочо 1339ж антикалық сюжетте құрылған шығармасын ата?

А) Гезейда

В) Декомеран

С) Шайтанның шипасы

Д) Үш ноян

5. 1341ж Боккачо қандай еңбек жазды ?

А) Аметто

В) В) Декомеран

С) Шайтанның шипасы

Д) Үш ноян

6. Боккачо Гезейда шығармасын қай жылы жарыққа шығарды?

А)1339

В)1356


С)1354

Д)1358


7. Боккачо қай жылы Аменто шығармасын жазды ?

А)1341


В)1351

С)1361


Д)1371

8. Боккачо біраз еңбегін қай тілде жазды ?

А) Италиян

В)Француз

С)Орыс

Д)Қазақ


9. Боккачо латын тілінде қанша шығарма жазды?

А)16


В)52

С)45


Д)25

10. Боккачоны әлемдік даңққа әкелген туындысы№

А) Декамерон

В) Аметто

С) Шайтанның шипасы

Д) Үш ноян

11. Баккачоның Декамерон туыындысы қандай мағынаны білдіреді?

А) Он күн дегенді

В)Әсемдік

С) Сұлулық

Д)жамандық

12. Баккачоның даңққа кенелген жылдарын көрсет

А) 1352

В)1325


С)1356

Д)1385


13. Баккачо қай халықтың өкілі?

А) Француз

В) Өзбек

С) Қазақ

Д) Орыс

14. Француздың қай жазушысы Петронамен деңгейлес болғысы келді.



А) Баканчо

В) В) Омар Хаям

С) Бақырғани

Д) А. Иүгнеки

15. Баккачоның Филоколо шығармасы қай жылы шықты?

А)1338


В)1356

С)1448


Д)1455

6-апта

22



Каталог: CDO -> OBSOJ
OBSOJ -> Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> 1 обсөж тақырып: Әдеби тілдің жалпыхалықтық тілмен арақатынасы
OBSOJ -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
OBSOJ -> ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñû Áiëiì æ¸íå ¹ûëûì ìèíèñòðëiãi “Ñûðäàðèÿ” óíèâåðñèòåòi
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
OBSOJ -> «Мәдениеттану» пәнінен СӨЖ сабақтарының
OBSOJ -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет