План: 1 Глаголдин формаяр Глаголдин асул форма (масдар) Глаголдин мураддин форма



жүктеу 459.64 Kb.
бет1/3
Дата17.04.2016
өлшемі459.64 Kb.
  1   2   3
: lezg
lezg -> 1 Сложноподчиненный предложенияр чирун
lezg -> Грамматика кьве паюникай ибарат я: морфология ва синтаксис
lezg -> Программа дгпу-дин Дагъустандин филологиядин факультетдин студентар патал Гьазурайди Ж. Гь. Гьасанова я
lezg -> М. М. Гаджиев русско-лезгинский словарь редактор Г. А. Аликберов Словарь содержит 35. 000 слов
lezg -> Алексеев михаил Егорович, шейхов энвер Магомедалиевич лезгинский язык
ПЛАН:

1 Глаголдин формаяр

1. Глаголдин асул форма (масдар)

2.Глаголдин мураддин форма

3.Глаголдин шартIунин форма

4.Глаголдин къаршивилин форма

5.Причастияр

6.Деепричастие

7.Наречияр

11.Ишлемишай литература.

Глаголдин формаяр

1. Глаголдин асул форма (масдар)

Глаголдин масдар формадиз илимдин литературада ва школаяр патал учебникра гагь асул, гагь тIварцIин формани лугьузва. П. К. Услара вичин «Куьре чIал» ктабда ва Л. И. Жиркова вичин «Лезги чIалан грамматикада» асул форма лугьузва.

Глаголдин масдар ва я тIварцIин формади кар, гьерекат кьиле физвай, затI авай гьал къалурна, абур мус жезватIа, вахт, тамамарзавай кас, а гьерекатдихъ галаз рахазвайдан рафтарвал къалурдач, яни и формади гьерекатдиз, гьалдиз анжах тIвар яда. Глаголдин т1варцIин формади вуч авун? вуч хьун? суалриз жаваб гуда, ам -н суффиксдин куьмекдалди арадиз къведа: кIелун, фин. Анжах бязи простойбур абурун сифте кьиле авай ачух тушир сес тикрар хъхьана арадиз къведа: фи-н-иф, хьу-н-ухь.

Масдар ва я глаголдин тIварцIин форма вичин хесетрал гьалтайла, существительнидиз ухшар я: существительнияр хьиз ам кьадарриз ва падежриз дегиш жеда ва предложенида ада подлежащидин, кьвед лагьай дережадин членрин ва составной сказуемидин везифаяр тамамарда. Месела: КIелун виридаз герек кар я. КIелуни инсандин вилер ачух ийида. Чи мурад кIелун я. КIелуникай чаз гзаф менфят ава. Къе чна гзаф кхьинар авуна.

Глаголдин асул формадин и хесет фикирда кьуна, финиф, хьунухь хътин глаголриз Л. И. Жиркова глаголдикай хьанвай существительнияр лугьузва. И форма I жуьредай падежриз де­гиш жеда:

Масдар падежриз дегиш хьунин таблица



Падежар

Теквилин кьадар

Гяафвилин кьадар

Асул

тIуьн, кIелун

тIуьнар, кIелунар

Актив

тIуьни, кIелуни

тIуьнри, кIелунри

Талукьв.

тIуьнин, кIелунин

тIуьнрин, кIелунрин

Гунуг.

тТуьниз, кIелуниз

тIуьнриз, кIелунриз

Сек. I

тIуьна, кIелуна

тIуьнра, кIелунра

II

тIуьнал, кIелунал

тТуьнрал, кIелунрал

III

тТуьнив, кIелунив

тIуьнрив, кIелунрив

IV

тIуьнихъ, кIелунихъ

тIуьнрихъ, кIелунрихт>

V

тIуьник, кIелуник

тIуьнрик, кIелунрик

Къакъ. I

тIуьнай, кIелунай

тIуьнрай, кIелунрай

II

тIуьнилай, кIелунилай

тIуьнрилай, кIелунрилай

III.

тТуьнивай, кIелунивай

тIуьнривай, кIелунривай

IV

тIуьнихъай, кIелунихъай

тIуьнрихъай, кIелунрихъай

V

тIуьникай, кIелуникай

тIуьнрикай, кIелунрикай

Арач. I

тIуьналди, кIелуналди

тIуьнралди, кIелунралди

II

тIуьнивди, кIелунивди

тIуьнривди, кIелунривди

III

тIуьнихъди, кIелунихъди

тIуьнрихъди, кIелунрихъди

IV

тIуь.никди, кIелуникди

тIуьнрикди, кIелунрикди

Гзафвилин кьадарда асул форма падежриз дегиш жедайла эхирдик квай (-ар) а гадар жеда.

Глаголдин асул формадикай (масдардикай) чирвилер гудай тарс предложенияр разбор авуна, ана и формади предложенида кьиле тухузвай везифаяр тайинарна, ада вахт, наклонение, ксар къалурзавани-авачни гуьзетда, кьиле физвай вахт, ам тамамар­завай кас къалур тийизвайди тайинарда. Месела: Кьиникьни хунух дуьньядин адет я предложенидай кьиникь, хунух глаголар чара ийида, ахпа аялривай и глаголри вахт къалурзавани-авачни хабар кьада. Гьелбетда, абуру кар кьиле физвай вахтунин жигьетдай затIни лугьузвач. Ахпа и предложенида кьиникьни хунух глаголралди лагьанвай гьерекат кьиле тухузвайди ра-хазвайдахъ галаз алакъалу яз къалур тийизвайди лугьуда: я рахазвай кас вич туш, я ам нихъ галаз рахазватIа, гьам туш, я инал алай ва я алачир пуд лагьай кас туш. И глаголри анжах кардиз, гьерекатдиз, затI авай гьалдиз тIвар язава.

Предложенияр разбор ийидайла, асул формада авай глаголрал суалар эцигна, абуру вуч авун? вуч хьун? суалриз жаваб гузвайди тайинарда. А глаголар жуьреба-жуьре падежра авайди, абур гьи падежар ятIа, тайинарна, глаголдин асул форма падежриз дегиш жедайди къалурда, яни существительнидиз ухшар тирди къейд ийида. Гьа икI аялар масдардин ва я глагол­дин тIварцIин формадин ктабда ганвай тарифдал гъида: «Масдар ва я глаголдин тIварцIин форма глаголдин существительни­диз ухшар тир, вичи я вахт, я кас, я наклонение къалур тийидай вуч авун? вуч хьун? суалриз жаваб гудай формадиз лугьуда».

Идалай кьулухъ масдардин туькIуьр хьунал элячIда. Мисалрай тIварцIин формада авай глаголар кьилди кхьида. А гафар чпин туькIуьр хьуниз разбор авуна -ун глаголдин асул форма­дин суффикс тирди къалурда, ахпа, месела, кьиникь, хунух гафара эхирда дувулдин сифте кьиле авай паяр тикрар хъжезвайди къалурда. Идалай кьулухъ дувулдик жуьреба-жуьре ачух сесер квай глаголрай (хуьн, гатун, фин) асул формадин суффиксдиз мад гьихьтин сесер къвезватIа, ахтармишна нетижа хкудда: глаголдин асул формадиз н суффикс жедай бязи вахтара масдар, кьиле авай ачух тушир сесер эхирда тикрар хьана, арадал къведа.

И тема мягькемарун патал неинки маса формайра авай гла­голар масдар формада эцигунин, гьакIни предложенида адан везифаяр тайинардай упражненияр тухуда.



Глаголдин мураддин форма

Школаяр патал программади глаголдин мурадвилин форма чирун къалурзава. Амма учебникда и форма чара авунвач. Идан себеб чIалакай илимда сад хьиз фикир тахьун я. ИкI, П. К. Услара, М. М. Гьажиева, Б. Б. Талибова мурадвилин форма, У. А. Мейлановади мурадвилин наклонение чара ийизва. Р. И. Гьайдарова мурадвилин формани деепричастие чара тавуна санал гузва. Амма педучилище патал учебникда абур неинки чара-чараз, гьакIни абурун арада авай тафават къалурна, мураддин формани деепричастие кьилди-кьилдин категорияр тирди къалурзава. Л. И. Жиркова ам анжах деепричастие яз гузва.

М. М. Гьажиева гьам мураддин форма, гьамни деепричастие кьилди гузва, амма ада абурун арада авай тафаватлувал тайинарзавач.

Г. В. Топуриади я мураддин форма, я деепричастие гуз-вач, ада им глаголдин дибдикай сад яз чара авуна адан метлеб ачухариз чалишмиш жезва.

Инай аквазвайвал, лезги чIала глаголдин мураддин формани деепричастие чпин дерин ахтармишун гуьзлемишзавай месэлаяр я.

Глаголдин мураддин формади маса глаголдалди лагьанвай кардин, гьерекатдин мурад, себеб ва я а кардихъ галаз санал кьиле физвай маса кар, гьерекат къалурда.

Мураддин форма дегиш тежедай, глаголдин маса формаяр арадал гъидай дибрикай сад я. Адакай вахтунин формаярни арадиз къведа. Предложенида адакай мураддин обстоятельство, составной сказуемидин пай жеда.

Глаголдин мураддин форма суффиксди арадиз гъида. Гзаф дуьшуьшра и суффикс ачух сесер галаз жеда: (-аз, -ез, -уз, -уьз). Суффиксда и ачух сесерикай гьим гьи дуьшушда къведатIа, гзаф вахтара дувулда авай ачух сесерилай аслу я, яни ачухбурун чеб-чпихъ галаз кьунин закон майдандиз акъатзава.

Глаголдин мураддин формадин метлебни предложение раз­бор авуна, ачухарда. Месела: «Жейран, куьнра икьван гагьда масадавай гафунал тухуз тахьай жейран авалда. Зун адахъ га­лаз гъуьжетар ийиз атанвайди я», лагьана севре. (Ф.)

Зун адахъ галаз гьуьжетариз атанвайди я предложение членриз разбор ийида: вуч авунвайди я? (атанвайди я), вуч мураддалди атанвайди я? (гьуьжетариз). ИкI гьуьжетариз глаголди кардин гьерекатдин (и предложенида атанвайди я глаголдин му­рад къалурзавайди ачухарда. Ахпа гьуьжетариз глаголди къа-лурзавай кар, гьерекат предложенида кьилин глаголди (атан-\ваиди я) къалурзаваи кардихъ, гьерекатдихъ галаз санал, гьа са вахтунда кьиле физвайди къалурда.

Идалай кьулухъ аялар мураддин формадин метлебдал гъи­да: «Маса глаголдалди лагьанвай кардин, гьерекатдин, гьалдин, мурад, себеб ва я гьа кардихъ галаз санал кьиле физвай маса кар, гьерекат, гьал къалурдай глаголдин формадиз мураддин форма лугьуда».

Гьа и предложенида авай гьуьжетариз глаголдин винел гуьзетунар тешкилна, глаголдин мурадвилин форма я вахтариз, я кьадарриз, я падежриз, я наклоненийриз, я ксариз дегиш тежедайди ачухарда. Ахпа мураддин форма арадиз атун чирунал элячIда ва адан дибдикай бязи маса формаяр туькIуьр жедайди ихьтин таблицадай къалурда:


Асул форма

Адан суффикс

Мураддин фор­мадин суффикс

Мураддин форма

Къачун Фин Хуьн Гатун

-ун



-уьн

-ун


-уз

-3

-уьз


-аз

къачуз физ хуьз гатаз

Мурадвилин формадикай арадиз къведай маса формаяр аялриз вилик алатай тарсарай чизва. И тема кIелдайла, абур анжах тикрар хъийида ва къайдада твада.



Глаголдин шартIунин форма

Школаяр патал учебникда шартIунин ва къаршивилин фор­маяр сад-садавай чара тавуна са параграфда гузва, дуьз лагьайтIа, къаршивилин форма шартIунин формадин са жуьре яз гузва. Гьаниз килигна, школадани а кьве формани санал гузва. Амма и кьве формани санал гуни абурун метлебар какадарунал гъизва, ва гьаниз килигна цIийи программади абур чара авунва ва кьилдин формаяр хьиз чирун истемишзава.

Глаголдик шартIунин формади маса глаголдалди лагьанвай кар, гьерекат кьиле финин шартI тир кар, гьерекат къалурда. Лезги ч1ала глаголдин шартIунин форма (М. М. Гьажиев, У. А. Мейланова, Г. В. Топуриа—наклонение) вахтунин формайрихъ -тIа эхир акал хьана арадиз къведа.

Амма акьалтIай алатай вахтунин II формадикай шартIунин форма арадиз къведач (Г. В. Топуриа). М. М. Гьажиева, акси яз, алатай вахтунин II формадикайни арадиз къведайди къа-лурзава. Амма мисал яз гъизвай глаголрай аквазвайвал, абур акьалтIай алатай вахтунин II формайрин ваъ, причастийрин (фея-фейитIа) формаяр я, яни фейитIа глаголдин -тIа пай гадарайла амукьзавай диб фейи причастие я.

Школаяр патал учебникра Р. И. Гьайдарова шартIунин фор­ма анжах алатай вахтунин причастидин дибдикай -тIа суффикс, акал хьана арадиз къвезвайди тестикьарзаватIани, ам глагол­дин вахтарин формайрикай туькIуьр жезвайди чIалан делилри ачухдиз субутарзава. Месела: ' къвазва — къвазватIа; къвада — къвадатIа;

къвазма — къвазматIа; къванай — къванайтIа;

къвана — къванатIа; къвадай — къвадайтIа;

къванва — къванватIа; къвазвай — къвазвайтIа.

Лезги чIала шартI алай крар, гьерекатар къалурун патал акьалтIай алатай вахтунин II формадин глаголарни ишлемишда. Месела: Вуна лагьая, ам къведа. Эгер вуна кIелра, ваз таре чир жеда.

И темадихъ галаз танишардайла, муаллимди фадамаз гьазурнавай таблицадикай ва я доскадал кхьена гьазурнавай предложенийрикай менфят къачуда. Абур разбор авунин ва шартIунин формада авай глаголрин метлебар тайинарунин рекьелди муаллимди сифте предложенида абуру къалурзавай крар, гьере­катар къалурда. Месела: «ЧIехи бубадиз и сикI акунайтIа, гьикьван шад жедай», фикирна, Рамиз эляч1на фена. (А. Р.)

И предложенида акунайтIа глаголди шад жедай глаголдал­ди лагьанвай кардин, гьерекатдин шартI къалурдайди тайинарда ва идан бинедал алаз аялар шартIунин формадин учебникда ганвай тарифдал гъида: «Вичи ам аслу тир гьерекат, кар, гьал къалурдай формадиз шартIунин форма лугьуда».

Идалай кьулухъ шартIунин форма арадиз атунин къайдайрал элячIда. Им кьилди-кьилди глаголар къачуна къалурда.

Амма учебникда шартIунин форма анжах алатай вахтунин причастидин дибдикай жедайди лугьузватIани, муаллимди аялриз ам глаголдин маса формайрикайни -тIа суффикс акал хьана арадиз къведайди къалурда. Месела:

фейи — фейитIа (причастие);

фена — фенатIа (акьалтIай алатай вахт I);

фида — фидатIа (къвезмай вахт I);

физва —физватIа (гилан вахт I) ва икI мад.



Глаголдин къаршивилин форма
Глаголдин къаршивилин формади кьиле физвай кардин, гье­рекатдин къарши шартI къалурда.

Къаршивилин форма шартIунин формадихъ -ни суффикс акал хъхьана арадиз къведа.

Къаршивилин форма ишлемишдай предложенида я шартI алай гьерекат, я вич масадаз шартI тир гьерекат инкарвилин формада жедайди ачухарда. Месела: Къе чна вун азад авуртIани, халкьди ваз ви тахсирар багъишдач. (Къ. А.)

Къаршивилин форма шартIунин формадин -тIа суффиксдихъ мад -ни суффикс акал хъхьана арадал къведайди ихьтин мисалралди къалурда:

фейитIа — фейитIани

фенатIа — фенатIани

фидатIа — фидатIани

физватIа— физватIани ва мсб.



Эхирдай шартIунин ва къаршивилин формаяр арадиз атун ихьтин таблицада умумиламишна гуда:




диб

шартIунин

къаршив.

къаршивиин

глагол



форма

суффикс

лагол

Фейи

прич.

-тIа

-ни




фейитIани

Физва

гил. I

-тIа

-ни




физватIани

Физма

гил. I

-тIа

-ни




физматIани

Фида

къвез. I

-тIа

-ни




фидатIани

Фена

акь. ал. I

-тIа

-ни




фенатIани

Фенва

акь. ал. III

-тIа

-ни




фенватIани

Фенма

акь. ал. IV

-тIа

-ни




фенматIани

Фенай

фад. ал. I

-тIа

-ни




фенайтIани

Фенвай




-тIа

-ни




фенвайтIани

Физвай

дав. ал. I

-тIа

-ни




физвайтIани

Физмай

—«— II

-тIа

-ни




физмайтIани

Фидай

__«__ 111

-тIа

-ни




фидайтIани

И таблицадай фад алатай ва давамлу алатай вахтарикай арадиз къвезвай шартIунин ва къаршивилин формайра -тIа суффиксдин вилик й гьарф кхьидайди къалурда.




Причастияр
Школада аялриз причастийрикай чирвилер гун четин месэлайрикай сад я. Идан себебни, сад лагьайди, причастидин вичин тIебиат, кьвед лагьайдини, илимдин рекьелди ам гьеле ахтармиш тавун я. Алай девирдин чIалакай илимдин литературада причастийрин метлеб ачухардайла, ам глаголдин формайрикай сад тирди бинедиз къачуна, адаз прилагательнидин лишанрикай бязибур Хаес тирди лугьузва. Школаяр патал учебникда и тариф I мадни куьруьз гузва.

Н. Урдухановади причастие чируниз талукьарнавай макъаладаII4 тарсарин хъсан нетижа квелай аслу ятIа, къейдзава:

а) учитель вичи гузвай тарсуниз гьазур хьунин дережадилай:

б) тарс гудайла, учителдивай аялрин коллектив тешкил ийиз хьунилай; в) учителди классда аялриз тапшурмишнавай кIвалахдал, гузвай упражненидал, схемайрал ва маса кIвалахрал лап мягькем контроль тухвана, абур кьилиз акъудиз тунилай ва мсб. И макъалада авторди причастияр чирдайла вичи ишлемишай къайдайрикай лугьузва ва абуру хъсан нетижаяр гайиди къалурзава. А къайдаяр ибур я: I) гегьеншдиз таблицаяр ишлемишун; 2) прилагательниярни причастияр чеб-чпив гекъигна, абурун уртах лишанар тайинарун; 3) причастие башламишдалди глагол ва прилагательное тикрарун ва причастидин глаголдин лишанар тайинарун; 4) кхьинрин кIвалахриз артух фикир гун. Алай девирдин методикади причастияр чирунин карда цIийи къайдаяр вилив хуьн к1анарзава. КIвенкIвечи муаллимрин кIвалахди шагьидвалзавайвал, а къайдайри хъсан нетижаярни гузва.

Причастийрин кьетIенвилери (прилагательнидиз ухшар хьун, глаголдин вахтарин формайриз барабар хьун, вахтариз дегиш хьун) муаллимдивай и тема чирунив мукьуфдивди эгечIун истемишзава. Причастие чирун адан метлеб ачухарунилай башламишда. Аялриз причастие прилагательнидин лишанар квай гла­голдин кьетIен форма тирди къалурун лазим я. Идалайни гъейри, предложенийра, рахунра причастие глаголдин вахтарин формайрикай чара ийиз чирна кIанда.

«Причастидикай умуми малумат» тема кIелдайла, сифте суал-жавабдин жуьреда прилагательнидинни глаголдин грамматикадиз талукь лишанар тикрарда. Ида к1елзавай аялар при­частидин метлеб хъсандиз къанмишуниз гьазурда.

Причастияр чирун предложенийра прилагательниярни причастийриз барабар глаголдин вахтарин формаяр чеб-чпив гекъигунин рекьелди башламишда, яни мисалар яз къачузвай предло­женийра гьам причастияр, гьам прилагательнияр,гьам причастидиз барабар глаголдин вахтарин формаяр хьун лазим я. Ихьтин предложенияр разбор авуна, причастие глаголдин кьетIен форма тирди ва адан морфологиядиз талукь лишанар ачухарда. И му-раддалди ихьтин предложенияр ишлемишиз жеда: Йифекай хей-ин вахт фенвай. Нисинихъ фенвай Мукьтадир йифен и геж вахтундани хтана ахкъатнавачир. (А. И.) Аялри предложенияр кIелда. И кьве предложенидай фенвай, фенвай, геж гафарин кIаникай цIар чIугвада ва геж прилагательное тирди ачухарда. Ада затIунин лишан къалурда, гьи? суалдиз жаваб гуда, вахтундани существительное сифетламишдай определение я. Идалай кьулухъ йифекай хейлин вахт фенвай предложенида фенвай гла­гол тирди, ада вуч хьанвай? суалдиз жаваб гудайди, предложе­нида сказуемое тирди, ам давамлу алатай вахтунин I форма тирди ачухарда. Ахпа аялрин фикир эхиримжи предложенида авай фенвай гафунал желб ийида ва муаллимдин регьбервилик кваз ада гьи? суалдиз жаваб гудайди, Мукьтадир существитель­ное сифетламишдайди, яни прилагательное хьиз определение жедайди ачухарда. Чпин акунриз, туькIуьр хьунриз килигна кьве предложенида а гаф сад тирди, глагол тирди къалурда ва,абур сад ятIани, кьилди-кьилди категорияр тирди лугьуда. Гьа и саягъда причастидинни прилагательнидин ва глаголдинни причастидин уртах лишанар ачухарда ва абур умумиламишна, причастие прилагательнидиз ухшар глаголдин форма тирдан нетижадал гъида.

Муаллимдин регьбервилик кваз гьа ихьтин кIвалах маса предложенийрин винел аялри чпи тухвана причастидин метлеб мягькемарда.

Причастияр гьам прилагательнидивай, гьам глаголдин алатай вахтунин формадивай чара ийиз куьмек гудай фикирар лугьунин галай-галайвал схема гуда. Месела, винидихъ галай предложенида авай фенвай гаф причастие тирди тайинарун патал фикир авунин ихьтин къайда (алгоритм) гуда: I. Гьихьтин суалдиз жаваб гузва? Гьи? Яни им глаголдин алатай вахтунин форма туш, я прилагательное, я причастие я. 2. Вахтариз дегиш жезвани? Вахтариз дегиш жезва, яни прилагательное туш, при­частие я.

Идалай кьулухъ муаллим причастийрин вахтар чирунал элячIда. Причастие вахтариз дегиш хьун предложенийра гана къалурда. И мураддалди жуьреба-жуьре причастияр квай са шумуд предложение къачуда ва абура авай причастияр вахту­нин жигьетдай чеб-чпихъ ва гьар са предложенидин сказуемое тир глаголдин вахтунихъ галаз гекъигда. Месела: Дагъдин ху­рал экъеч1навай куьлуь гап1ал тамара векьер, пешер, ацукьна чиг, амазамай ахвара. Кьакьан чархарин арадай авахьзавай вацIари журжурдалди мани ядай, яб гуз чуьлдин къушари. (А. Ф.) Мугьсин гъвечIи жендек авай, шуькIуь яхун чинал кьери рехи чуру алай, яваш-яваш къекъведай желебир са лежбер я. (А. И.) ' Муаллимдин регьбервилик кваз и предложенийрай причастияр чара ийида ва абурун вахтар тайинарда. Абур тайинарун патал чеб-чпив гекъигда ва дибар жагъурда. Эхирдай причастияр пуд вахтунинбур жедайди къейд ийида: I) алатай вахтунинбур: акьалтIнавай; 2) гилан вахтунинбур: авахьзавай; 3) къвезмай ва гьамишалугъ вахтунинбур: къекъведай.

Ахпа куьмекчи глаголрикай причастидин вахтунин формаяр туькIуьрда. И кIвалах аялрал тапшурмишда ва эхирдай вирида санал тамамсуз куьмекчи глаголрикай анжах са умуми вахту­нин причастие туькIуьр жедайдан нетижа хкудда: ава авайди, ала алайди, ама амайди, гала галайди, гва гвайди, гума гумайди, ква квайди, кума кумайди.



  1   2   3


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет